Antonio Casares Rodríguez e a súa contribución á Química e ao seu ensino na Universidade de Santiago

UNIVERSIDA DE DE SA NTI A GO D E COMPOSTELA Facul tade de Q uími ca Depar tam ento de Quím ica I norgá nica TESE DE DOUTO R A ME NTO Antoni o Casar es Rodrí guez e a súa contr ibuc ión á Q uímica e ao seu ensino na U niversidade de S antiago Autor : Ramón Cid Ma nza no Dir ect or: Prof. Dr. Manuel R. Ber mejo Pati ño Setembro 2012 RAM ÓN CID M ANZANO , present a o trabal lo de inv esti gación « A ntoni o Casar es Rodrí guez e a súa con trib ución á Q uím ica e ao s eu ensino na U nivers idade de S antia go » com o Tese de D outoram ento, co obxect o de ac adar o gr ao de Do utor pol a Univ ersidade de Sa ntiago d e Compost ela . O DR. MANUEL R. BERMEJO PATIÑO, C ATEDRÁTICO DO DEPARTAMENTO DE QUÍMICA INORGÁNICA DA UNIVERSIDADE DE SANTIAGO FAI CONSTAR: Que o tr aballo q ue se pres enta na Memor ia titl uada: « Antoni o Casares Rodríguez e a súa contr ibución á Quími ca e ao seu ensin o na Univer sidade de Santi ago », foi reali zado baixo a súa dir ección por R amón Cid M anzano, no departam ento e nriba sinalado, reu nindo o dev andito traballo todas as esi xencias científicas e formais, requir idas pola nor mativa vixente , para optar ao grao de D outor pola Uni versidade de Santia go de Com postela. Santiago de C ompostela, a 14 de Setem bro de 2012. Asdo. M anuel R. B ermejo P atiño. Asdo. Ram ón Cid M anzano A Ánxeles AGRADECEMENTOS O prim eiro agr adec emento ten que ser a A ntoni o Casar es Rodrí guez. Temos percor rido con el un longo camiño nestes prim eiros an os do s éculo XXI, e s en a s úa ext ensa o bra cie ntífi ca feit a públic a ao través de artig os, docum entos e libr os non terí a sido posi ble levar adiant e este tr aballo. Despois dunha ac hega tan in tens a, convértes e esa perso a en algo m áis que un s imple elem ento his tórico , e por is o , esta grati tude é moi to m áis ca un r ecur so retó rico . Dalgún xeito , teño expl icita do ese agradecem ent o a aquel es fam iliar es dir ectos do D. Antoni o que con gran amabi lida de ace ptaron que u n desco ñecido entrase no seu pasad o, ro ubándol les par te d o seu tempo pres ente. P erso nifico esa gr atit ude na pers oa de Juan C asares L ong pola cons ider ación e apoio que ten expr esado car a a este tr aballo. Tantos a nos de s ervi cio o como pr ofesor de secundar ia, cas e outros tantos venc el lado a Asoci ación de Ensi nantes d e Cienci as de Gal icia ( ENCIGA) , e a mi ña presenz a nos últimos anos no Depart amento de Didácti ca da C iencias Ex perim entais da USC, fan que teñ a adquir ido enor mes débedas , cu alitativ as, pol a i mportanci a do q ue me teñen r eportad o, e c uantit ativas , polo númer o de persoas que so n acreedor as do m eu agradec ement o. S ería im posibl e citalos a t odos , po lo que expres o a miña m áis s inceir a e fon da grat itude a todas e todos eles d os que t anto t eño apre ndido. Por outr a parte, p ara real izar es ta investi gación te ño li do incon tables ar tigos, d ucias de l ibros tota l ou parci alment e, e teño cons ultado u n número im portant e de teses de dou tor amento. P ar a as autoras e aut ores destas o bras, q ue no n poden s er c itados aq uí, per o que son ref erencia dos ao longo do trab allo, tam én o meu recoñec emento . O meu r ecordo ao per soal de servi zos da Univer sida de de S antiago e das s úa bi bliotecas que m e teñen ax udado c ando o pre cisei. P or supos to, a todo o meu alumnad o co que t eño com partido moi tas hor as de e nsino e a prendiz axe. As gañas de apr ender de moi tos deles teñen s ido a c ausa da miña n ecesid ade de mel lora. Pero n este ap artado, hai o utras persoas concr etas qu e non po den qu edar s en citar . Deix o explícit a a miñ a máis fonda gr ati tude a M anolo R . Berm ejo Pati ño, dir ector desa Tes e, e so bre todo mest r e , com pañeir o e amigo. A súa axud a materi al, a s úa dispoñi bilida de pe rmanent e, e o seu consel lo sempre o portu no están de trás de cad a fol la deste Mem oria. O afec to, admi ración e respec to que m e tras mit iu c ara a Ant onio C asares s on a bas e na q ue se fu ndamen ta est e trabal lo. O meu a gradec emento em ociona do par a a miña n ai Sebas e p ara o me u pai Manolo. As súas ensina nzas e ex emplo d e vi da están pr esentes en cad a acción i mport ante da mi ña vida . Ele s e st á n sempr e comigo , como toda a miña f amili a de Ourens e. Expres o, tamé n a miñ a débeda etern a a José e a Per egr ina , que m e acol leron n a súa f amil ia. A Xabi er, org ullo d e pai e con que n comp arto tan tas c ousas, m oito mái s qu e grati tude. A súa bondad e e xener osidade s on alimento d o meu espír ito e v ontade. S en o seu amor e comprom iso, non poder ía ter acom etido os meus pr oxect os profes ionai s e académ icos. E todo p ara Á nx eles, que s empre está. É a mi ña Mestr a no h umano e no pro fesion al, fort alez a desd e a tenrur a, cómpl ice i mpres cindible, e coaut ora d e todo o bon que poda t er fei to na mai or par te da miña vida. Este trab allo, com o todo o meu, é dela e para el a . ÍNDICE 3.4.1. A S EGUNDA E DICIÓN (1867). ............................................................................................. 3 14 3.4.1.1. Tomo I: a quím ica inorgánica . ................................................................................... 3 15 3.4.1.2. O Tomo II: a q uímica orgánic a. ................................................................................. 317 3.4.2. A T ERCEI RA E DICIÓN (18 73) . ............................................................................................. 3 18 3.4.2.1. Tomo I: a quím ica inorgánica . ................................................................................... 3 18 3.4.2.2. Tomo II: a química orgánica. ..................................................................................... 320 3.4.3. A C UARTA E DICIÓN ( 1880 ) ................................................................................................ 3 22 3.4.3.1. Tomo I: a quím ica inorgánica . ................................................................................... 3 22 3.4.3.2. Tomo II: a química orgánica. ..................................................................................... 324 3.5. RE FERENCI AS BIBLI OGRÁFICAS DO CAPÍ TULO ............................................................ 327 3.6. AP ÉNDICE ........................................................................................................................... 331 CAPÍTULO 4. AS OUTRAS PUBLICACIÓ NS ............................................................................. 343 INTRODUCIÓ N AO CAPÍ TULO ................................................................................................... 347 4.1. AS PUBLICACI ÓNS CIE NTÍFICAS EN ESPAÑA NO SÉCULO XIX .................................... 349 4.1.1. O S INICI OS DA P RE NSA CIENTÍFICA ........................................................................................ 3 49 4.1.2. A ETAP A DE 18 08 - 1833 .................................................................................................... 3 54 4.1.3. A ETAP A DE 18 34 - 1868 . ................................................................................................... 355 4.1.4. A ETAP A DE 18 69 ATA 18 88 . ............................................................................................. 3 57 4.1.5. A S PUBL ICAC IÓNS E N S ANTIAGO AO L ONGO D O SÉCULO XIX ..................................................... 3 59 4.2. OS ARTIGOS E OUTRAS PUBLICACI ÓNS DE CAS ARE S ................................................. 364 4.2.1. A RTIGOS CIENTÍFICOS P OR ANO DE P UBL ICAC IÓ N . ................................................................... 364 4.2.2. O S ARTIGOS CIENTÍF ICO S DESDE UNH A VI SIÓN D E CO NXUNT O ................................................... 371 4.2.3. A RTIGOS CIENTÍFICOS P OR TEMÁ TICA . ................................................................................... 3 73 4.2.4. E STUDO CO MPARATIVO C O AS TEMÁT ICAS MÁI S T RAT ADAS NA ÉPO CA . ....................................... 374 4.2.5. D IST RI BUC IÓN DO S ART IGO S NAS R EV IST AS ............................................................................ 375 4.2.6. C OMP ARACIÓ N CO N OUT RO S A UTORES ................................................................................. 3 76 4.2.7. I NF ORMES , PREN SA E OU TROS ............................................................................................. 377 4.3. ACHE GAMENTO I NICIAL AO S ARTIGOS DE CASARES .................................................. 379 4.3.1. O PRIMEI RO ARTIGO .......................................................................................................... 379 4.3.2. M OST RANDO A SÚA VI SIÓN DO T RABAL LO CIENT Í FIC O . ............................................................. 383 4.3.3. A VISIÓN MULTIDISCIPLI NAR ................................................................................................ 3 85 4.3.4. A APLI CACIÓ N ÁS A RTES ..................................................................................................... 387 4.3.5. O SER VIC IO Á COM UNIDAD E ................................................................................................ 389 4.3.6. A AUTORIDADE ACADÉMICA ................................................................................................ 390 4.3.7. O COMPROM ISO C ON G ALICIA ............................................................................................. 391 4.3.8. A ACTIVIDADE OFICIA L ........................................................................................................ 3 94 4.4. O TRATADO DE AUGAS MINE IRO - MEDI CINAIS ............................................................... 3 95 4.5. AS TRADUCIÓNS ................................................................................................................ 398 4.5.1. O T RAT ADO DE F ARMACI A DE S OUBEIRAN ............................................................................. 399 4.5.2. O T RAT ADO DE Q UÍMICA L EGAL DE G AULTIER DE C LAUBRY ...................................................... 4 05 ÍNDICE 4.6. RE FERENCI AS BIBLI OGRÁFICAS DO CAPÍ TULO. ........................................................... 413 CAPÍTULO 5. AS CONTRIBUCI ÓNS CI ENTÍFI CAS AS CI ENCIAS DA SAÚDE ........................ 417 INTRODUCIÓ N AO CAPÍ TULO .................................................................................................... 421 5.1. A INVESTIGACIÓN CIENTÍFICA EN ESPAÑ A NO S.XIX ..................................................... 423 5.2. A CIE NCIA EXPERIMENT AL NA UNIVERSIDADE DE SANT IAGO NO S.XIX ..................... 429 5.3. A CONTRI BUCIÓN Á ANESTESIA ....................................................................................... 434 5.3.1. A PROXIMACIÓN HISTÓRIC A Á INTRO DUCIÓ N DA ANEST ESI A INHA LAT OR IA NA P RÁCT ICA MÉ DIC A ..... 434 5.3.2. O USO D O ÉTER COMO A NÉ STESICO ..................................................................................... 4 37 5.3.3. A INTROD UCIÓN DO ÉTER E N E SPAÑA ................................................................................... 438 5.3.4. O USO D O CLOROF ORMO CO MO ANESTÉ SICO ........................................................................ 4 40 5.3.5. C ASARE S E A A NEST E SIA : A INT RO DUCI ÓN DO CLOROFORM O EN E SP AÑA .................................... 441 5.4. AS ANÁLISE S DE AUGAS ................................................................................................... 447 5.4.1. O ESTUDO DAS AUGAS MIN EIRO - MEDI CINAIS E N E SPA ÑA ......................................................... 4 47 5.4.2. O ESTUDO DAS AUGAS MIN EIRO - MEDI CINAIS E N G ALICIA ......................................................... 4 53 5.4.3. O S TRA BALLOS D E C ASARE S SOB RE AUGAS M INEIRO - MEDICINAIS .............................................. 4 58 5.4.3.1. O primeiro trab allo en análi se de auga s ..................................................................... 463 5.4.3.2. O Tratado de Aug as mineir o - medicinais .................................................................... 467 5.4.3.3. Os artigos sobre auga s. ........................................................................................... 4 84 5.5. OS TRABALL OS EN FAR MACOLOXÍ A E MEDICINA. ........................................................ 487 5.5.1. C ASARES F ARMAC ÉUT ICO ................................................................................................... 4 87 5.5.2. O S TRA BALLOS D E C ASARE S RELAC IONADO S CO A FAR MACOL O XÍA E A QUÍMICA MEDICIN A ............. 491 5.6. S OBRE A NUTRICI ÓN. ......................................................................................................... 504 5.6.1. A CHEGA MENTO HISTÓ RICO DO ESTUDO DA NUTRICI ÓN DESD E A CIEN CIA .................................... 5 04 5.6.2. O S TRA BALLOS D E C ASARE S EN NUT RIC IÓN ............................................................................ 509 5.7. A TOXICOLOXÍA E A MEDICINA LEGAL. ........................................................................ 520 5.7.1. O DESEN VOLVEMEN TO DA T OXICOLOXÍA NO SÉC ULO XVIII ...................................................... 520 5.7.2. A TOXICOLOXÍA NA PRIME IRA META DE DO SÉC ULO XIX EN E UR OPA ........................................... 523 5.7.3. A TOXICOLOXÍA NA PRIME IRA META DE DO SÉC ULO XIX EN E SPAÑA ........................................... 527 5.7.4. A S C ONTRIBUCI ÓNS DE C ASA R ES Á T OXICOLOXÍA ................................................................... 529 5.8. RE FERENCI AS BIBLI OGRAFICAS DO CAPÍ TULO ............................................................ 541 CAPÍTULO 6. AS OUTRAS CONTRIBUCIÓ NS CIE NTÍFICAS ................................................... 549 6.1. CAS ARES E OS TRABALL OS EN VINI VITICULTURA ........................................................ 553 6.1.1. O LO NGO CAM IÑO P ARA A COMPRENS IÓN DO F ENÓMEN O DA F ERMENTAC IÓN ............................ 5 54 6.1.2. O S COÑ ECEMENTOS SOBRE OS PROCES OS QU ÍMICOS IM PLI CADO S NA VINI FIC ACIÓ N NO S.XIX ....... 5 55 6.1.3. A SITUACIÓN DA VITICUL T UR A EN E SPAÑA E O NACE MENT O D A ENOL O XÍA E SPAÑOL A ................... 5 57 6.1.4. A SITUACIÓN DA VITICUL T URA E DA PRODUCI ÓN DE VIÑ OS EN G ALICIA ....................................... 5 60 6.1.5. O PRIMEI RO TRABA LLO DE C ASARES E N VITI VINICU LTURA ......................................................... 5 63 6.1.6. O S OUTROS ARTIG OS DE C ASARES DEDI CADOS A V ITIVINICULTURA ............................................. 571 ÍNDICE 6.2. O UTRAS CONTRI BUCIÓN S DE CAS ARES Á AGRI CULTURA. ......................................... 580 6.2.1. A APARIC IÓN D A QUÍMIC A AGR Í CO LA .................................................................................... 5 80 6.2.2. A NÁLISE DAL GÚN S DOS T RAB ALL OS D E C ASAR ES MÁI S SI GNI FI CAT IVO S NEST A ÁRE A ...................... 583 6.2.3. O S OUT RO S T RABALL O S E N AGR ICUL TU RA .............................................................................. 588 6.3. CAS ARES E A INTRO DUCI ÓN DA ESPECTROSC OPÍA EN ESPAÑA. .............................. 590 6.3.1. A NTEC EDENTES HI STÓRIC OS ................................................................................................ 590 6.3.2. A CHE GADA DOS T RAB ALL O S DE B UNSEN E K IR CH OFF A E SP AÑA ................................................ 5 93 6.3.3. C AS ARES E A ESPECTROS CO PÍA ............................................................................................. 596 6.3.4. A ESPEC TROSC OPÍA NO M ANUAL DE Q UÍMIC A X ERAL .............................................................. 6 01 6.4. CAS ARES E A MINE RALOXÍ A. ........................................................................................... 602 6.4.1. A M INER ALO XÍA E A C RI STAL OGRAFÍA E N E UROP A DO S. XVIII AO S:XIX .................................... 6 02 6.4.2. A M INER ALO XÍA E A C RI STAL OGRAFÍA E N E SPA ÑA DO S. X VIII AO S.XIX .................................... 606 6.4.3. A CON TRIBUCIÓN DE C ASARE S Á M INER ALO XÍA E Á C R IST ALO GRAFÍA ......................................... 6 10 6.5. CAS ARES E A METEOROL OXÍA. ....................................................................................... 617 6.5.1. O S COMEZO S DA M ET EOROLOXÍ A EN E SP AÑA ........................................................................ 6 17 6.5.2. O S COM EZOS DOS M ETEOR OLOXÍ A EN G ALICIA ...................................................................... 619 6.5.3. C ASARES E A SÚA C ONT RIB UCI ÓN Á M ETEORO LOXÍA ............................................................... 620 6.6. CAS ARES E A LUZ E LÉCTRICA ......................................................................................... 627 6.6.1. O ARC O VOLTAIC O E A LUZ ELÉC TRICA ................................................................................... 6 28 6.6.2. C ASARES E A PR IMEI RA LUZ ELÉC TRICA EN S ANTI AGO ............................................................... 629 6.7. RE FERENCI AS BIBLI OGRÁFICAS DO CAPÍ TULO ............................................................ 635 CAPÍTULO 7. O PROFE SOR CAS ARES .................................................................................... 641 INTRODUCIÓ N AO CAPÍ TULO ................................................................................................... 645 7.1. A CÁTE DRA DE QUÍMICA APLICADA ÁS ARTES ............................................................. 647 7.1.1. A S OCIED ADE E CON ÓMICA D E A MIGOS DO P AIS DE S ANTI AGO ................................................. 6 47 7.1.2. C ASARES E A CÁTE DR A D E Q UÍMI CA APL ICADA Á S A RTES .......................................................... 6 52 7.2. O PROFESOR CASARES ENTRA NA UNIV ERSIDAD E DE SANTIAG O ............................ 656 7.2.1. O CONTEX TO EDUCA TIVO . O S PRIMER OS ANOS NA U NIV ERSIDA DE ............................................. 657 7.2.2. O S PL ANS DE E ST UDO NA PRIME IRA MÉT ADE DO S ÉCUL O .......................................................... 659 7.2.3. C ASARES E A CÁTE DR A D E H ISTORIA N ATURAL ........................................................................ 662 7.2.3.1. Casares e a Hist oria Natura l ..................................................................................... 663 7.2.3.2. O Gabinete de H istoria Nat ural .................................................................................. 6 66 7.2.3.3. Os contidos e outros aspe ctos didáct icos ................................................................... 669 7.3. O PROFESOR CASARES NA SEGUNDA ME TADE DO SÉCULO XIX ............................... 670 7.3.1. O S PL ANS DE E ST UDO NA SEGUN DA MÉTADE DO SÉ CUL O .......................................................... 670 7.3.2. C ASARES E A CÁTE DR A D E Q UÍMICA ...................................................................................... 673 7.3.2.1. A experimenta lidade ................................................................................................ . 674 7.3.2.2. Os Progr amas das lec cións. ..................................................................................... 676 7.3.2.3. A Academia Esc olar da Sec ción de Cien cias da Facul tade de Filo sofía ........................ 6 79 ÍNDICE 7.3.2.4. O laboratorio de química de C asares ........................................................................ 680 7.3.3. C ASARE S E AS F ACUL TADES DE M E DIC INA E F AR MACIA ............................................................ 6 82 7.3.3.1. Na Facultade de Medicina ........................................................................................ 6 82 7.3.3.2. Na Facultade de Farmacia ....................................................................................... 683 7.4. AS OUTRAS ACTI VIDADE S EDUCATIV AS E ACADÉMI CAS ............................................. 68 5 7.4.1. A TENEO P OPULAR ............................................................................................................. 6 85 7.4.2. A DIVU LGACI ÓN DA CI ENC IA A O PÚBLIC O EN XER AL . ................................................................ 6 86 7.4.3. C AS ARES E O EN SINO S E CUND ARI O ....................................................................................... 6 88 7.5. A METODOLOXÍA DIDÁCTICA DE CASARE S .................................................................... 691 7.6. RE FERENCI AS BIBLI OGRÁFICAS DO CAPÍ TULO ............................................................ 695 7.7. AP ÉNDICE ............................................................................................................................ 699 CONCLUSI ÓNS .............................................................................................................................. 713 BIBLIOGR AFÍA ............................................................................................................................... 723 TRABALLOS DE ANTONIO CASARES UTILIZADOS NA INVESTIGACIÓN. ................................... 7 25 REFERENCI AS BIBLIOGRÁFICAS CON SULTA DAS SOBR E CASARES ........................................... 7 33 BIBLIOGRAFÍA DE CARÁCTER XERA L C ONSU LTA DA ................................................................ 7 41 / PRÓLOGO A cienc ia, dicí alles, s erá s empre aos m eus oll os, o máis digno obxec to da vo sa educac ión; esc larece e enriquec e o espir ito.. . Non esqu ezades xam áis que o estud o da naturez a foin os dad o para mell orar a nos a exis tencia e contrib uír ao benest ar hum ano; non p ar a satis facer o noso or gull o, senó n para s ocorr er á n osa miseria .* Melc hor Gasp ar de Jov ellan os (174 4 - 1811) . (*) Antoni o Casar es remat ou con es tas p alabr as de Jovel lanos o se u discurs o par a a inau guració n do Curso 18 50 - 1851 da Univ ersidade de Sa ntiago. PRÓL OGO III Ao lon go do Séc ulo XIX e XX, u n non p equeno n úm ero de per soeiros no ca mpo da li teratur a, econ omía, polí tica e a ci encia, que c onstit úen o que se de u en chamar “ a mitolox ía da galeg uidade ” 1 Casar es, é un dos pr incip ais quími cos das chamad as “ xeraci ones int ermedias” , cuxo esf orzo , nas d écadas centrais do sécul o XIX , pe rmit iu a recuperaci ón posteri or da ac tivi dade ci entíf ica es pañola , contr ibuíro n de for ma es encial ao renac ement o cult ural e a reafi rmaci ón da identi dade gal ega. Entre os científ icos desa époc a compre dest acar , sen lugar a dú bidas , a Don Antonio Cas ares Rodrí guez. Sen a s úa pres enza, n on se po de ent ender o deven ir hi stóric o da Univ ersidad e de Sa ntiago de Compos tela dur ante o sécu lo XIX, e , doutr a banda, est e quími co monf ortino, é unha f igura c lave da quími ca españ ola dese m esmo séc ulo. En efec to, L ópez Piñer o, co gal lo do centenar io da sú a mor te, escr i bí a na r evista Investi gació n y Cienci a: 2 Antoni o Casares é un dos creadores d a análi se quími ca en Esp aña e pion eiro d a espectr oscopí a espa ñola . No ano 201 2 cúmpr ense dousc entos anos do nacem ento de Antonio Casar es Rodríg uez, é xa tempo de que se honre a súa m emoria n a form a que m erece. Este tr aballo é u n int ento , entr e moit os outros, nes a direcci ón, e sabendo o dífi cil qu e é a brangu er tan ex tens a e prol ífic a vida, qu eremos ser o x ermolo d e futur as investig ació ns - algunh as xa en m archa - e pretend e ser , tamé n , estímul o para qu e outros grandes i ntelec tuais e c ientíf icos do nos o pa í s sexan obx ecto d e semell antes o u mell ores estu dos, e ac aden ademais o reco ñecem ento que m erec en. 3 Antoni o Casares está rel aci onado cos m ellores tempos do t raball o experim enta l na faculta de de Medic ina d aq uela ép oca . Fo i o pr imeir o decano na Facul tade de Farm acia, e , durant e o se u desemp eño com o reit or da univers idade de Santi ago cr éase a Esc ola d e Veter inari a, aínd a que no n . É unha figura ta mén cl ave na intro dució n da anes tesia en Es paña e un expert o en nutri ción e en toxic oloxía . É un r efere nte na a nálise de augas , que desenv olveu entr e os an os 183 7 e 1866, contr ib uín do de xei to deic isivo a que a que os bal nearios g alegos tivesen u n notable pul o ao longo d o S .XIX. F ixo notabl es ache gas no es tudo das vides, no cam po da mi nerol oxía, e mesm o é o inic iador dos estudos m ete orolóxi cos en Gal icia. E stabl ece a Quím ica c omo ver dadeir a disci plina cien tifica n a univ ersidad e com postel á, send o a dim ensión i nvesti gadora , exp erimental e do ce nte as súa s f undament ais con tri bucións. Compr e engadir que a sú a cali dade com o mestre es tá f ora de tod a dúbida c omo a creditan os seus alumnos , e d outra par te é a utor d un dos li bros mái s se nllei ros do S. XIX p ara o ens ino da Q uímica: o Manua l d e Quími ca Gen eral con a plicac ión a la i ndustr ia y con esp eciali dad a l a agricul tura , con catro edi ció ns ao long o de 23 anos. Ad emais, t rad uc iu text os moi im portan tes en Quím ica d o prime iro te rzo do séc ulo XIX c omo o Tr atado de Farm acia, Te óric o y Práctico de E. S oubeir an en 1847 , e o Trat ado de Quími ca L egal de Gaul tier d e Cla ubry en 18 52. 1 RODRIGUE Z VÁ ZQ UEZ, J.A . (19 99) . El Doc tor Ant oni o Casares gran imp uls or de la Q uímic a en Gal ic ia. Actas VII C ongreso de la Sociedad E spañola d e His toria d e las Ci encias y de las Técni cas., p. 89. Pont evedra. 2 L OPEZ P IÑERO, J.M. (1988 ) . “ Hace c ien años fal lec ió Antoni o Casares ” . Inv estig ac ión y Ci encia, nº 143, Barce l ona., pp. 6 -9. 3 BERMEJO P ATIÑO, M. R. (19 86). An toni o Casa res Rodrígu ez. Cienc ias R evis ta de Enseñanz a ( US C ), nº 6, p.5. PRÓL OGO IV logrou c onsoli dars e. Fo i o respons able da xeraci ón da pr imeir a ilumin ación e léctrica de carác ter p úblic o en Es paña, e a ta par ticipou e n inici ativas d e car ácter fore nse, c omo can do form ou pa rt e do equip o que estud ou os restos ós eos atri bu í dos a o ap óstolo Santiag o, ap arecido s na s úa cat edral , desp ois de m oito tem po de estaren s emides aparec idos. Se houb ese que s inalar unha es pecial cu alida de de Casares , destacar íamos a súa intuición . E la está de trá da inmedi ata im portanci a que lle deu ás novas sobr e o uso do éter e o c loroform o co mo anest ésico na pr áctica m édic a ; a dianto use en m oitos anos a outros químicos ao recoñec er a impor tancia d a hipótes e de Avoga dro ; de ca tou se ax iña da poderosa f errame nta analí tica que í a ser a espectr oscopí a; enten deu a im portanci a de levar a cienc ia aos proces os agrí colas e artesanai s que en G alici a perma necían anc orad os no pas ado; co mprende u o potencial ter apéutico das augas mine i ro - medic inais, e tamé n soubo qu e na análi se quím ica das plant as esta ba a clav e para obte r novas s ubstanc ias par a fut uras aplicaci óns medi cin ais. Foi dec isiva a súa c ontri buci ón para a creaci ón do Gabi nete de Historia Nat ural, x erm olo do act ual Museo de H istori a Natural “ Luis Igles ias ” e, tamén , par a a dotación de g abinet es de físi ca e químic a , tant o para a univers idade c omo para o ens ino sec undar io. Foi o i ntroductor da experi mentali dade no ensino u nivers itario en S anti ago, dota ndo a esta i nstitu ción dun ha infra estrut ura a ni vel prác tico que supera ba á mai oría do rest o do est ado. Mer ece tamén s alient arse por ter sido quen de non s e caer na te ntaci ón de s e mar char a Madr id, cand o era cas e que a únic a form a, na queles t empos, de t er acces o rá pido e i nmediat o a cal quera dinámi ca inn ovadora no campo da inv esti gación e tamén ós escasos m edios ec onómi cos dispoñi bles 4 Desenv olveu , xa qu e logo , a súa int ensa vi da cien tífica e ac adém ica en G alic ia e con gra n compr omiso pol a súa t erra. En efecto, a apl icación prác tica da ci encia f oi un ha das súas obses ións . De feit o, par a un non pequ eno n úmero de cat edrátic os uni versit arios que ch egaron a Santia go, est e era s o un ch anzo no s eu cam iño pr ofesi onal que rematarí a fóra da cidade gal ega. 5 , diri xindo o seu tr aball o cara as im plicaci óns á industr ia, á agri cultura e á m edici na. Trátas e pois, dunha decidi da ori entació n car a ao ben c omún da sú a t erra que se refl ecti rá en moitos d os se us trabal los ao lon go da súa di latada ac tivi dade doc ente e invest igad ora. Por exem plo, no seu tr aball o 6 ¡Oj alá que lo poc o que he r eunido en es te escr ito fues e provech oso a mi pai s, y llenas e en par te el fi lantr ópic o objeto que se propus o la Soci edad sobre o culti vo da vid e en G alici a de 184 3, final iza a i ntroduc ión co n estas palabr as 7 4 Hai que indic ar, no n obstan te, q ue ti ña unha vida moi ase ntada en Sant iago cunha ofic ina de F armaci a, d ocenci a simul tánea en varias i nsti tucións , unha infl uencia c recent e , e unha familia sempre moi n umerosa. 5 BUGALLO, A., e Out ros . (200 3). Antoni o Casa res: a cienc ia en Gal ici a a t ravés d o patri monio . VII Coloquio Gal ego de Museos, Consell o Galego de Museos ., p.153. 6 CASARES, A (1843). Obse rvac iones s obre el gulti vo de la v i d en G alicia . Santiago, 18 4 3 , V iuda é hij os de Compañel . 7 Refírese aquí á Soc iedade Ec onómi c a de Amigos do País de Sa ntiago . , de Santi ago” Outro ex emplo moi eloc uente podé mo lo ato pa r no s eu trabal lo conx unto c o médi co Jos é Farí ña para l oitar c ontra o col éra morbo que t ant as m ortes prod ucía n os anos tri nta do s éculo X IX en moit as partes de Gali cia. PRÓL OGO V Por otr a parte, el sup ersti cioso f atali smo del vul go l e retien e e n la más cr asa ignoranc ia d e sus pr opios inter eses, y por c onsig uiente sol a la c lase pudiente er a la que de bía en estas c ircu nstanci as ayud ar a la menes t erosa por com ún utili dad […] ¡Mi serables ! Vuestr o egoísm o es dign o de la m ayor execr ación [… ] . No pens éis en m edio de v uestr as comodi dades consti tuiro s frios especta dores de las desgrac ias de vuest ros co nciudada nos que yace n en la in digenc ia […] . So mo s amigos del pai s y deseam os l a prosper idad de s us habi tantes, bien c onvenci dos que s olo pue de ser fel iz el hombr e entr e hombr es igual mente f elices . 8 Non é me nos ex presivo cando nos seus estudo s sobre as augas medic inais di atopars e “ per sonalment e convenci do de l a utili dad terapé uto - termal”, e pon o se u saber en “ obsequio de l a humanid ad dolie nte” 9 […] Señores : hace más de medi o siglo q ue empecé mi c arrera de pr ofesor, y preci sament e en una cáted ra aplica da a las ar tes; m uy jov en ento nces, y llen o d e ilus iones, me de diqué c on afán a la e nseñanz a, íntim amente c onve ncido de que para el desarr ollo de l a ind ustri a, para l a prosper idad de las art es, y p ara mej orar la con dición de las clas es tr abajadoras , qu e form an la mayor par te d e las fu erzas viv as de la Naci ón, era pr ecis o difundir l a instruc ción, vulgar izar l os conocim iento s cientí ficos, dem ostrar que l a aplicac ión de l os descu brim ientos qu e hacen los sabios en sus gabine tes y l aborat ori os […] . Só da lectur a destes párr afos parec e claro que C asares é conscient e dos mal es que pres enta aquel a Gali cia da s úa époc a, co nstit uíndo unha pr eoc upació n real p ara el. E no n son as re flexión s un tant o vehem entes dunh a persona nova e que t en tod a a súa vi da pr ofesi onal por diant e. En efect o, a dous m eses da súa mort e, co gall o da ina uguració n da Esco la de A rtes e O ficios de Santia go , sen do Rei tor da u niver sidade d esta cid ade, l embr aba os seus comezos c omo prof esor: 10 Tamén p ublicou peque nas col aboraci óns en m odestas inic iativas edi tori ais com o o Almana que d e Galicia . A contin uació n Casares láias e de que as pouc as cáte dras de aplicaci ón que h abi a nese mom ento non s e increment aran dada a nec esidad e que ti ña o pa is, per o que foi imposi bilitad o porq ue Españ a tivo qu e pasar por un dos p eríodos máis tr istes d a hist ori a moderna . 11 , no que apr eveit aba par a dar c onsell os aos l abrador es 12 para evit ar probl emas sanitari os , ou atac aba ás crenz as bas eadas n a super stición dem ostrando o nul o poder da inf uencia da lúa 13 8 CASARES, A. , e FARIÑA J . (183 4). Memori a so bre la u til idad del us o de l as fumigac iones c loruradas como pres ervativas del cólera - mo rbo : apoyad as en r azones quí mico - mé dicas (1834) - Fa riña, J os é. Imprenta de Pujol . Lug o , 1834. p p. 15 - 16 9 Tomado de CAR RO OT ERO.J. ( 2008). Hidrologi a medi ca en G alicia. Sinopsis de s u evoluc ión historica . I II Encuent ro Internac ional s obre agua y termal ism o. Ourense 2008. p.18 10 Discurso pron unci ado po r el Rec tor de l a Universi dade literari a de Santi ago E xcmo. Señ or Don Antoni o Cas ares en Sole mne inauguraci ón de la Esc uela de Artes y O ficios de la ciudad de Santi ago el 19 de febrero de 1888, Santia go, Escuel a Ti pográfica del Hospi cio, 1888, p . 43 - 45. . 11 O Almanaque de Gali cia para uso de la j uventud eleg ante y d e bue n ton o foi unha i nici ati va edit orial de Manu el Soto Freir e (1 826 - 1897), consi derado o primei ro edito r que planifi cou todo un proces o edito rial en Gali cia, sendo autor de La imprenta en G alic ia , unha das ob ras máis c ompletas s obre es te tema. Foi precis amente o edi tor do es tudo de Cas ares A nális is de l as aguas de Lugo de 1853. O Almanaque c om e za a se publi car en 1863, e apar eceu duran te sei s anos: 1864, 1865, 1866, 18 67, 1868 e 1869. O s almanaques conteñe n ta nto col abora ci óns en verso como en prosa, na gr an maio ría en c astel án; de fei to, en cada alman aque só aparece un o u dous esc ritos en g alego. T eñen algunhas sec cións fix as como son a “Galería d e gall egos il ust res ” ou as “Époc as PRÓL OGO XII e o s seu s pers onaxe s exan ver dadeir amente a tracti vos e a demais s irvan p ara ax udar a cr ear nas persoas unha v erdad eira cu ltura ci entific a e i nteres e por aprender cienci a . T entamos ao lo ngo dest e trabal lo segui r estas pautas , e soame nte o tem po per miti rá saber se a nosas i ntencións na dimen sión educ ativa er an real istas e se a nosa aproxi mació n ao pers onaxe foi sufic ientem ente axeit ada. En todo c aso, est amos c onve ncidos da n ecesida de de i nco r pora r a hist oria da c iencia c omo ferr amenta ha bitual no en sino da mesm a, e n on co mo un elem ento an ecdóti co que ás vec es soament e busc a facer menos ár ido os d esenv olvem entos c oncept uais . E ist o non é nada novo, James Bryant Con ant 33 a mediad os do séc ulo pas ado, c ando era pr esidente d a Univ ersidad e de Harv ard dest acaba de xeito ex plícit o a imp ortanci a de q ue polít icos e cidad áns en xer al s e ache gara n á natureza da cienc ia e á inves tigaci ón ci entífic a. En Espa ña, aínda hox e, es e ache gamento no n se ten pr oducido s uficient emen te, e non é lug ar aquí para insis tir nesta cuesti ón de sobra c oñecida p or todo s os que estamos relacion ados c o mundo da ci encia. Os resul tados dos últi mos estu dos sobr e a c ompetenc ia cie ntífica dos alumnos de secun daria en Espa ña (I nforme Pisa 34 Xa rem atando es te Prólo go desexo tam én mani festar que este tr aball o ten sido p racticam ente cas e que un ha obri ga par a min, tanto desde a miñ a resp onsabil idade docent e na s ecund aria, d esde a ) indi can que a situ aci ón é mellor able, aínda que non ta n desal entador a como algú ns preten den est ablec er. Esta argume ntación que vi mos de fac er marc a de x eito c laro a nosa i ntenci ón e p or iso hai un manif esto ses go didácti co neste t raball o. Des examos que máis al ó de serv ir de descu brim ento do persoei ro par a moi tos prof esores , tamén s irva de rec urso para ser lev ado á aula c omo instr umen to nas acci óns d e ensino - apre ndizaxe da Quími ca. R elaci onado c on estes últi mo párr afos, h ai unhas co nsideraci óns d e carác ter m áis pers oal qu e desex o expr esar tam én. T rátase da mi ña tri pla co ndici ón de lic enciado en Q uím ica, prof esor d e Fis ica e Quími ca en sec undaria e pr ofesor asoci ado no D epart amento d e Didác tica das C iencia s Experi mentai s na Univer sid ade de Sant iago de Com po stela. Pol a miña l icenciatur a en Química ti ven a ocasi ón de coñec er a Antoni o Casares da man do m eu profesor e direct or deste traball o , Manuel R. Ber mejo Patiñ o. Como xa indi quei ant e riorme nt e, o entusias mo con que s empr e o profeso r Berm ejo ten falado d e Cas ares é o xerm olo do meu int erese por el dende hai moitos an os. O meu trabal lo na secund aria te nme per miti do dec atarme do ex traordi nario i nstr umento didác tico que supó n a histor ia da ci encia no nosa ac tividad e docent e n a aula. Finalm ente, a miña ex peri encia no Depart amento de Didác tica das C ienci as Exp erimen tais da US C, e en particul ar a doc encia n o Máster de Form ación do Profesor ado de Sec undar ia, tenme s ervid o para r eafirm ar o meu c onve ncemento s obre a im portanci a do c oñecem ento da histor ia da cienci a no c urr ículo esc olar , e xa qu e logo n a form ación d os prof esores e prof esoras . 33 James B . Conant t (1893 – 1978), qu ímic o, adminis trador esc olar y func io nario públi co est adouni dense, p romoveu ac tiv amente a histori a da cienc ia, impl ementan do un i nsti tuto ocupado d ela, e i ncluíndo o seu es tudo no pro gra ma xeral. Pa ra Conan t, un es t u do da histori a da cienc ia qu e sali entase a dimens ión inte rna e int elec tual do desenvol vemento c ientí fic o axudaría aos estudan tes a comprender a i mporta nci a da cienc ia, Conant f oi dec isi vo no ini cio da carreira de Thomas K uhn, c uxo li bro A estr utura da revoluci ón ci entífica res ultou moi i nfluente na maioría dos campos de es tudo da c ienci a. 34 http://w ww.educ acion.gob. es/hori zont ales/ prensa/not as/201 0/12/info rme - pis a.html (acc eso o 1 4 - 09 - 2011 ). PRÓL OGO XIII miña r elación di rect a coa didác tica das cienci as, e t amén, e non m enos im portant e, pola m iñ a condic ión de li cencia do en Q uímica na U SC. S ó agard o que esa a dmirac ión que sinto por Casar es, non teñ a sido un atranc o á hor a de man ter o mí nimo d e obxec tivida de que un est udo analíti co de ste tipo r equire. Segur amente se ría esax erado mani festar que Do n Ant onio Cas ares Ro dríguez fo i un xeni o do se u tempo, per o si que foi un M estre de Q uímica na ace pción m áis am pla do ter mo, e p or is o todos os que nos tem os relac iona do coa Q uímica na Uni versi dade de Santi ago tem os cont rai do unha débe da cara a el. Mod estame nte, e ste trab allo t en sido r ealiza do tamé n desde es a i nt enc ión . Estan do xa ao fi nal des tas pr imeras liñas do tr aball o, paréc enos ax eitado trae r mos aquí unhas refl exións d o xornal ista Rai mundo García D omíng uez, " Borobó ”, (1916 - 2003) , aparec idas nun dos seus ar tigos x ornal ísticos, e que fago m iñas: “Al guén com entará que G alici a de u moitos me nos em inentes homes de cie nci a que ins pirados poetas e exc elentes prosistas […]. T entarei f acer un h a lis ta dos doce homes d e cie ncia que poderí an ser os ti tulares do s a n os que rest an en est e s éculo (S .XX) , se n cont ar o actual, x a co nsagrado por mí n a Dom ingo F ontán. Pode rían se r: Fra i Mar tín Sar miento, R odríg uez, o matemáti co de Berm és , Casi ano del Pra do, Ramón de la Sagra, V arela de Mon tes, Ram ó n Rúa Figuer oa, Antoni o Casares , o se u fillo José C asares Gi l, Rodrí guez Carr acido, Rob erto Nóvoa Sa ntos, Al ejandr o Rodrígu ez Cadars o, Manu el Mar tínez Ris co e Ra món María Alle r. […] Q ué fer mosa pléi ade de nom es glor ios os se unen ao de Font án! Verda de que é i ncompre nsi ble a actit ude de aquele s que pod endo f acer moi to pola n osa Cult ura, pol a no sa Cienci a, en res umen, p ola nos a Galici a se delei tan na sú a odiosa ociosi dade c ando ta nto tem os qu e facer pola P atria G alega? 35 Remat amos cu n lema de Lei bnitz que C asar es consi deraba c omo pr opio: O prese nte, pr oducto do pa sado, enx endr a á súa v ez o futur o. 35 Tamado de VILA F ARIÑA J.L. Mi rar pola cul tura é fac er patri a. Siti o web adic ado á figu ra de Domi ngo F ontán Rodrí guez http://usua rios .multi mania.es/d omi ngofontan/ arti gos/mir arpol acult ura/inde x.html INTRO DUCIÓN XV INTRODUCIÓN O tít ulo dest a Mem oria de Tese leva i mplic itamente inc luída a asunci ón de que Ant onio C asare s Rodrí guez const itúe u n refer ente fund amental na apari ción da Qu ímica m oderna na Univer sidade d e Santia go, apor tando, tamén , unh a nova f orma d e enten der o s eu ensi no a tr avé s da experi mental idade. Esta d obre dimensi óns, a demais , sobre pasou os lími tes d a ciencia gal ega, contri buínd o nesas dúas áreas ao d esenvol veme nto desta ci encia no sécul o XIX en tod a Es paña . Preten demos , a trav és da nos a investig ación , apor tar todos o s datos ao n oso alca nce, para val orar , da for ma mái s prec isa , a verda deira dimensi ón ci entífic a e doc ente do quí mico m onfortin o. Poder emos, así, fun dament ar sol idament e a aseverac ión q ue o si túa c omo unh a das fi guras c laves da quím ica es pañola do séc ulo XI X. ORIXE DO TRABALLO E XUSTIFICACI ÓN O trabal lo que se prese nta nesta m emori a de inves tiga ción ten a súa ori xe na part ici pación do au tor do me sm o no Progr ama de Do utoram ento en H ist ori a da Cienci as e das Técni cas 1 Elixiu se para o Trabal lo de Inves tigac ión Titor ado (TI T) a análi se da utili zación do concepto d e “ calóri co ” por Antoni o Cas ares Rodrí guez , a trav és do es tudo d algunh as ds s úas publi cació ns científicas no bien io 2003/2 005. 2 A nosa inte nción e nmárca se, ademai s, nunh a liña q ue é habitual en países c on sóli da tradici ón cientí fica, n os que s e prom oven de xeito decidi do os estud os no ám bito da Histo ria da Ci enci a e a Técni ca, posi bilitan do o diál ogo re al entr e as cult uras c ientífi ca e a humanist a. Est e diálogo é hoxe . Como res ultado do proc eso de inv estigac ión ato pamos q ue a obra ci entífi ca do q uímic o monfor tino ti ña sido estu dada moi superfic ialment e, sendo pr esentad a , en x eral , dun xei to basic amente enum erati v o. Outro t anto ac ontecí a coa s úa facet a docent e. É cert o que a cant idade d e trabal los real izados por Cas ares en diversos campos científic os, e con carác ter pio neiro nal gún d eles, é s uficient e par a poder deixar est ableci do que estamos an te un persoei ro de ext raor dinaria relevanc ia na quím ica gal ega e espa ñola do séc ulo XIX. E ntendi mos , non obs tante, que, para poder val orar correc tamente a co ntribuc ión d o monfor tino á quím ica e a o seu ensi no, debíam os aco meter un trabal lo de inves tigaci ón profun do que a branguese os seu s libr os e traduci óns, os se us art igos cientí ficos p ublicad os, as súas m oitas ap ortaci óns en dif erentes área s d a inves tigació n exp erim ental, e a súa co ntribu ción a un ensino das di scipli nas cien tífica s base ado na exp erim ental iade . Como s e ve, do que vi mos de indi car, ce ntrámon os na fac eta cient ifica e docente d e Antoni o Casar es, rele gando outras facetas da súa vi da a un segundo nivel d e inter ese, e, x a que l ogo, situan do a inv esti gación bi ográfi ca no es trito p apel que o nos o pro pósito pr ecisa ba. 1 ALVARES LIRES, M.M., BERMEJO PATIÑO, M.R., e PEREZ RODRÍGU EZ, U, (2005). O program a de d outor amento e n histori a das ci encias e das técni cas, ex perien cia e perspec tiv as de fut uro Bol etín d as ci encias , Ano 18, Nº 58, p p. 101 - 1 02 . 2 CID, R. (2005). Antoni o Casa res Rodríguez : unha v ida dedi cada á Ciencia. Estudo dun cas o paradi gmáti co: o cal órico na obra d e Casares . Traball o de I nvesti gación Ti torado (inédi to), di rixi do por Manu el R. B ermejo Patiño. Pro grama d e Doutora mento en Histori a das Cienci as e d as T écnic as . Univers idade d e Santiag o de Compost ela . INTRO DUCIÓN XVI máis necesario qu e nunca, dada a impor tanci a da cie ncia na n osa socie dade, e a conveni encia d e impl icar aos cidadáns na discusi ón das cuestió ns ci entific o - técnicas qu e in evitablem ente ll es afect an . Pero est e diálogo ten que nacer do coñec ement o e , es te , pr ecisa d un esfor zo co nscient e por par t e dos inter vinie ntes. S e f ala mos de esfor zo por apr end er, estamos a nos ref erir, f undam entalm ente, aos proc esos educ ativos; sexan de car ácter reglad o, nas etap as prim eiras da v ida, ou de form ación perm anente, a o lo ngo de tod os os anos. As teor ías de aprendi zaxe vi xent es consi deran a contex tualizac ión conc ept ual com o unha das es trat exias didác ticas máis efectiva para xerar apren dizaxes s ignifi cativas . É aquí ond e a histori a da ciencia pod e acudir en axuda para es e neces ario ach egament o ent re a ci encia e a reali dade m áis próxi ma do al umno. En efec to, sit uar pret o do estu dante a aqueles persoei ros, próx imos xe ogr aficament e, qu e posibi litaron p arte do co ñecem ento cie ntífico n o seu tem po, que foron r esponsa bles da elabor ación de mater iais e ins trument os par a o desenvol vement o da cienc ia no país, e que parti ciparon n a creac ión das insti tuci óns ci entífic as, xerm olo das act uais, permite dar lle ao ensi no da c iencia es a di mens ión de pr oximidad e que axu da ao al umnado a considerar os con tidos c ientíficos máis próxi mos a el es. A compr ensi ón dos f eitos e f enómen os soci ais e ci entífi cos no c ontext o en qu e se pr oduce n, e a anális e dos proc esos e cambios históri cos na s ociedad e provoc ados pol o desenv olvemen to cientí fico, ax udan a o alumn ado a val orar , compre nder e enxuizar os ras gos e pr obl emas centr ais d a soci edade no m omento actual . Débese propor cionar a os es tudantes un coñec ement o global para q ue inter preten a reali dade ac tual c omo un ha constr ució n hum ana no curs o do t empo, e par a que c re e n un marc o xeral par a a compr ensión do t empo hi stóri co. Desde a cer caní a, ben tem poral e/ou xeo gráfi ca, dos feit os histó rico - científi cos q ue lev emos á aul a, p oderanse establ ecer p ontes d esde a propia m emori a person al e fami liar c ara un pasado m áis ampl o, const ruído con ex perie ncias e re cordos de x ente s doutras x eraci óns 3 Manif esta Cas ares, x a que logo, un int erese ex plíci to pola H istori a da Ci encia c omo fer ramenta e n axud a dunha a prendi zaxe m áis doada da Quím ica. . Desta m aneira, p oderán os al umnos adquirir unhas refer encias básicas sobre o deve nir hist órico q ue perm iti rá incor porar a pren diz axes posteri ores. Ademai s da co ntribuci ón que a His toria d a Ciencia supón des de unh a pers pecti va global dos coñec ementos históri cos, h ai, obvi amente , unha aporta ción no m arco do ensin o de c iencias q ue ten sido r ecoñecid o desde hai moito t empo. Quen m ellor que o pr opio Anto nio Cas ares par a referi rnos a esta c uestió n. Como xa indi camos no Pr ólogo, i nclúe na pr imera l ecci ón do se u Progr ama de Químic a (1851 - 52 ) unha e pígraf e adicad o a fal ar da Hi stori a da Quím ica, r esalta ndo as v antax es do s eu estud o: 1. - O bjet o de las c encias fís icas y naturales; diferenc ia entr e la quím ica y las demás r amas de la filos ofia natur al. Lig er a ide a de la his tori a de la quími ca y ve ntajas de s u es tudio. 3 FONT ANA,J. (2001 ): La Hi storia de l os hombres. E ditorial Críti ca, Barcel ona, p. 354 . INTRO DUCIÓN XVII A potenc ialid ade que o uso da Hi storia d a Cienci a p ode supo ñer para o e nsino de cienci as pode resum irse nas seguin tes c aracter ístic as de apl icaci ón na aul a: • Acheg ar a reali dade do que facer dos científ icos , desmitifican do en part e o métod o ci entífico , e situa ndo o tr aballo en ci encia mái s pret o da real idad e humana , cos se us m omentos bril lantes e outr os de frac aso. Is to debe posibi litar unha m aior mot ivación e s ignificac ión no estud o dos co ntidos cient íficos . • Servi r como unha f erram enta de axuda para loitar contr a as i deas alter nativas most radas polos al umnos. Teñamos en conta q ue a didáct ica da s cienci as sinal a a semella nza entr e algun has das conc epció ns er róneas d os estuda ntes e os model os teóri cos dal gúns cientí ficos no pas ado. • Subliñar a dimensió n col ecti va do co ñeceme nto, amos ando q ue a ci encia, na s úa ev olució n é (r e)pensada por máis dun ha pers oa. Desa f orma, desm itifi ca mos a ide a de “xeni o cientí fico” . Este punt o é moi im portante, p ois é habit ual que os alum nos pens en que a cienc ia é un produt o acab ado, sen do os c ientífi cos consider ados c omo her oes ou s eres ilum inados. • Expoñ er tanto os ac ertos co mo os erros na ci e ncia. Pre s entar os problem as, difi cul t ade s e dilem as que r odea n a o c ient ífic o na for mula ción du nh a teor í a. • Salient ar a im port ancia d e elem entos ex ternos á ci encia pr opiam ente dita, c omo a influenci a de fac tores s ociais, políti cos e r elixi osos no desenvol vem ento do tr aball o cient ífic o. • Mostr ar como o pens amento c ientífico s e trans forma co pas o do tempo, s inalan do que a cienc ia non é está tica ni n moit o menos me nos acum ulati va, senó n que evoluci ona con fases de rup turas, a trav és da tr ansform ación dos model os, i deas e t eor í as. • Cont rib uír ao entendem ento da relaci ón entr e ci encia, t ecnolox í a e soc iedad e. Como i ndicamos , so n innu merables os tr aballos que mostr an a im portanc ia de l evar a Histor ia da Cienc ia á aula, aínda q ue hai moitas di scusi óns sobr e com o isto debe s er i mplementad o; per o non hai ning unha d úbida sobr e a necesi dad e de que o p rofesor ado de c iencias s exa com petent e na dimens ión histór ica da me sma . A real idade exi stent e a este r especto n o públ ico en xer al en Es paña é de sobra co ñecid o. A inmens a maiorí a da pobo aci ón española prese nta un d escoñecem ento cas e que a bsolut o en termos de histor ia da c iencia sex a cal sex a o ámbito t emporal ou xeo gráfico q ue se cons idere. P or supost o, que se se r estrinxe a o marc o máis pr óximo, c omo é o caso de Gali cia, o res ultad o non é dif erente . Esta si tuació n é debida, f undament alment e, á falta de apren dizaxe n este cam po nas etapa s escol ares. Un r ecente est udo 4 En bas e a todo o que vi mos de consid erar, semell a compl etament e xus tifica do que s e reali cen inves tigació ns extens as en His toria da Cienci a que i nvoluc ren a p ersoeir os gale gos, c omo Ant oni o levado a c abo , con est udantes d e ensino s ecundari o en centr os galeg os , pon de mani festo as gravís imas c arencias que en hist or ia da cienci a pres entan os alumn os deste nivel. 4 LÓPEZ VILA, L. (2 012). Anál is e da presenz a da hi storia da c ienci a como recurso didác tic o nos li bros de t exto de ESO na ma teria de Físi ca e Quími ca . T rabal lo de fi n de Mást er ( Inédito ), dirix ido p or Ram ón Cid M anzano. Máste r en Formaci ón do P rofeso rado de Secunda ria. Univ ersi dade de S anti ago . INTRO DUCIÓN XVIII Casar es Rodr íguez , que , no pasado , teñen si do protago nistas n o desenv olvem ento cie ntífic o do país, e, xa q ue logo , tiver on unha influe ncia s ocial d est acada a t ravés do pro gres o que a s úa obr a supux o na com unidad e á que p ertencer on. No cas o particul ar , do no so trabal lo de inv estig ación , pr et e nd emos contri buír na t riple l iña de posibi litar o di álogo r eal entr e as cultur as científi ca e a humani sta, pr oporc ionar un coñecem ento máis integral d a reali dade histór ica de G alicia, e, en t ercei ro lugar, c onv erterse en apoi o do profesor ado de cienci as naqu elas estr atexi as didác ticas basead as na util izaci ón da Histor ia da Cienc ia na aul a. Hai unha c uarta i ntenc ión que vai en paral elo ás t res q ue vim os de cit ar. Querem os , modest amente, ser c ontinua dores doutros i mportant es tra ballos que no m arco da Hi storia da Ciencia e n Gal icia teñen ap areci do nos últi mos anos, col aborand o así na cr eación d un corpo d e contid os e liñas de acci ón nesta área, e, desde o máis c oncr eto, ser vir de punto d e arranqu e par a futu ras inves tigaci ó ns que teñ an a A ntonio C asar es com o refer ente. CASARES COMO ELE MENTO HISTO RIABLE De for ma moi s intética pod emos defi nir como hi stori able aquel el emento d o pasad o que merec e ser lembr ado e conm emorad o no pres ente, para proxect arse no f uturo. Antoni o Cas ares Ro dríguez é hi storiabl e por que res ponde sen dú bidas a esa defini ción, e p odem os concr etar as r azóns d esa af irm ación n o s eguintes tres aspec tos. En pri meiro l ugar, pol o papel qu e xogou na histori a da quí mica espa ñola do s éculo XI X nunha múlt iple dim ensión : a) r ealizou u n autént ico “ programa de invest igaci ón” de l ongo pr azo no c ampo das anál ises d e augas min eiro - medic inais; b) pr oduc iu un altísim o número de pu blic acións ci entífic as con par ámetros m oi des tacad os en term os compara tivos ; c) autor do Tratado El emental de Quím ica e o Manual d e Química Xeral, que f oron l ibros de texto utiliz ados dura nte déc adas para o e nsino da Quím ica Xeral en Esp aña; d) pionei ro en moitos campos c ientíficos como a espec tro scopía , a nu trici ón, a toxi col oxía e a vitivin icultu ra; e) pr omotor da ex perim entali dade na uni versida de galeg a, e im pulsor da cr eación e m ellor a dos g abinetes c ientí ficos; En se gundo l ugar, pol as súa i mporta ntes con tribuc ións c oncret as no cam po da cienci a espa ñola, tales c omo: a) lí derazgo d o equip o que r eal izou a pr imeir a cirur xía con anestesi a clor ofórmi ca en España; b) desc ubrim ento d un nov o mine ra l : a “ morenos ita” ; c) real ización da pri meir a ilumi nación el éctric a públic a en España m ediant e arco volta ico; d) detecc ión an alítica d o Rubi dio e do Cesio , element os recén d escuber tos, en au gas m inerais galeg as; INTRO DUCIÓN XIX E, en t erceir o lugar, por outras releva ntes cont rib ucións c omplement arias e indi rectas : a) cr eación do obs ervat orio meter olóxic o en Santi ago, que foi un dos referen tes par a o dese nvolveme nto da meteo roloxía es pañola no séc ulo XIX; b) influe ncia deci siva n a confo rmaci ón dunha es cola m édi ca en C ompostel a qu e apos tou pola aplic ación de c rit erios ci entífi cos no tr atament o das doenzas ; c) tradut or de dúas o bras se nll e iras no seu tempo: o Tr atado d e Farmac ia de E. Soubei ran, e do Trat ado de Química Leg al de Gaultier de Cla ubry; d) pr imeir o Decano d a Facult ade d e Farmac ia de Santia go, c ontri buíndo d e forma deci siva na conform ació n dun c entro de estudos con mar cada orien tación ex perimen tal; e) for mador du nha liña de c ientíf icos ex periment ais, ent re os qu e destac aron os s eus alum nos José R odrígu ez Carr acido, José R odríg uez Mo urelo e José C asares Gil, e tamé n cole gas como J osé Ram ón Luanc o , Juan M agaz y Jaim e, Euge nio Piñ erua, etc. OBXE CTIVOS DA INV ESTIGACI ÓN Coa fi nalidade d e deixar es tablec ido o próp osito x a dec larado ao c omezo des ta Intr odución, q ue é ache gar as pr obas que del im itan a v erdadeir a dim ensión d a obr a cientí fica de C asares, e o seu papel clave n a quími ca españ ola do S. XIX, esta bleci mos os obx ecti vos de inve stigaci ón que se expo ñen de seg uido. 1. Anal izar d e xei to ampl o os coñ eceme ntos de Ant onio C asares na área da Quími ca, centrán donos na quelas tem áticas que conf orm aron o desenv olvement o desta c iencia a o longo do sécul o XIX . 2. C oñecer en pro fundida de os seus l ibros de tex to de Químic a, o Tratado Elem ental e o Manual de Q uími ca Xeral, es tudando os seus cont idos, anal izan do as súas cara cterís ticas , e est ablecend o, no se u cas o, as dif erenzas entre as di stintas edicións . 3. R ealizar unha bús queda e n todos os ámbi tos posi bles de ar tigos , infor mes, dic tames , etc , de carác ter ci entífi co, do quími co monfor tino. 4. C lasifi car os tr aballos ci entífi cos de Casar es por temáti cas de i nterese e f acer unh a anális e compar ativa coa pr odución c ientífica es pañol a da époc a. 5. Ex aminar as súas i nici ativa s científi cas n as difer entes áreas a bord adas pol o quím ico gal ego na súa dil atada v ida, par a valorar de forma pr ecisa a súa contrib ución a ci enci a galega e espa ñola. 6. R evisar e analizar as outras grandes apor taci óns no campo da publ icación c ientíf ica: o Trat ado de Augas mineiro - medici nais, e as tr aduc ións do Tr atado de Farm acia de Soubei ran e do Tratado de Quimica Legal d e Gaul tier d e Claubry 7. Es tablec er a dim ensión docente de Casar es a tr avés da s úa activ idad e neste c ampo na Quimic a aplicad a ás Artes , a Hi storia N atural, a Quím ica Xeral , a Farmac ia e a Medici na, facen do especi al fi ncapé nas súas c ontri bucións desd e a persp ectiva exper imental . INTRO DUCIÓN XX METODOL OXÍA , P LAN DE TRABALLO E P RESE NTACIÓN DA OBRA A estrat exia met odol óxica s eguida p od e ser resumi da nas seguintes catro liñas de acc ión: 1. Brev e ache gamento biográ fico, e análi se pr ofunda de tod a a o bra cie ntífica publ icada de Casar es que tem os atopa do: libros de texto, ar tigo s cient íficos, tr aduci óns, dic tames , infor mes, disc ursos , etc. 2. Re visi ón daqueles t raball os e docum entos , p ublicad os en di ferentes soportes e form atos , que c onsider amos de in teres e para obter a i nform ación t anto so bre a obr a de Casar es como d esde u nha p erspec tiva mái s xer al. No apar tado a dicado a referi r ás fontes e bibli ografí a descríb ense de xei to pormen orizado c ales for on os medios utliza dos par a recabar tod a esta inf orm ación. 3. Di visión do tr aball o de inv est igación realiz ado nas s egui ntes gr andes ár eas t emátic as: I. A proxi mación biográ fica p ara establ ecer unha ref erenci a histór ica; II. C asares e os grand es tema s da quím ica do S.XIX ; III. O T ratado El emental de Quími ca e o Manu al de Químic a Xeral; IV. Os artigos ci entí ficos e outr os trabal los p ublicad os; V. As contrib ucións ci entí ficas; VI. As aportaci óns no campo docent e. 4. Pres entación d os c ontidos en sete blo ques, ou C apí tulos, at endendo a u nha sec uencia organiz ativ a que se i ndic ará de s eguido. 5. V alor ación da c ontri bución científi ca e d ocente d e Cas ares , a partir d a s dúas primeira s liña s de acci ón in dicadas , desde a anál ise com parati va da s úas apor tacións no mar co refer enci al da sú a época. Como v imos de dicir , para estrut urar o r esul tado da nosa i nvestig ación, estable cim os sete par tes difer enciadas ou C apít ulos, aínda q ue, com o é fácil de ent ender , interd epend entes en moit os cas os . Proced emos d e seguid o a i ndicar , d e xeit o resumi do , o c ontido d e cada un ha des as partes . Capítulo I : Adic amos est a pr imeir a parte ao ac hegam ento biogr áfico. Aínda que o propósi to desta Tese es tá di rixi do á con tribuci ón cientí fica e docent e de Cas ares, entendim os n ecesario sit uar a o monfor tino du n xeit o hist órico, p ois , como é obvi o , non é pos ible il lar a s úa produc ión prof esion al d a súas vi cisit udes vit ais, e, adem ais , p odemos , así, sit ual o de form a precisa no tem po que lle t ocou vivir. Rea lizam os unha desc rici ón xeral dos ac ontec ementos máis sal ienta bles qu e tivero n impl icaci óns import antes na súa época, f acendo u nha descr ición xer al de como foi o devenir pol ític o espa ñol no sécul o XIX, para c entrar nos despoi s no e ntorno m áis próx imo. Fi nalm ente, en tramos n o relat o máis per soal, no q ue prese ntamos os feitos biográfi cos de C asares que consi deram os sufic ientes par a poder ab ordar o r esto dos Ca pítul os coa neces aria con textual izaci ón históri ca . Tamén pr esent amos un ha Cr onoloxía qu e resum e de for m a esquem ática a vida de Ant oni o Casar es. INTRO DUCIÓN XXI Capítulo II : E stu damos c omo o m onforti no se sitú a fronte algú ns dos co nti dos de c arácte r conce ptual de i mportanci a na Quím ica duran te os seus máis de ci ncuenta an os de dedic ació n doce nte e inves tigador a. A ntes de entr ar pr opiament e nese estudo, ac hegámo nos a com o era o estad o da quím ica n o temp o de for mació n de Casar es; tamén , entram os a a nalizar como e ntendí a o quími co galeg o a cie ncia en xeral e a quími ca en par ticul ar. Despoi s, an alizam os com o era o esta do da c uestión e n dif erentes marc os xeogr áficos , en rel aci ón a deter mina dos conti dos que f oron cl aves no des envolvem ento d a quími ca ao long o do S. X IX. Po dermos, así, val ora r mell or cal é o posic ionament o de C asares respect o a eles . Os cam po s temátic os que el ixim os pa ra o nos o estu do son: átomos e moléc ulas, a hi pótese de Av ogadro, a teor ía dos equi valent es, a nomenc latur a quími ca, os el ementos quími cos e a súa clas ificac ión, o enl ace quí mico, a n oci ón de calor, a quími ca inor gánica, a orgán ica e a anal ítica. Capítulo I II : Describ imos, nesta p arte, os dous grand es l ibros de tex to escr itos por Casar es para a o ensino da Quím ica: o Tr atado E lement al de 1 848, e o M anual d e 1857 ( con tres edici óns posteri ores). C omez amos cunh a breve des cric ión his tórica de c omo van ap arec endo os li bros de texto r elacio nados coa Qu ím ica durante o s éculo XIX , tant o en Europ a como en España, indi cand o algúns aspect os leg ais rel ativos á súa utili zació n e fac endo algu nhas consi derac ións sobre os contid os trata dos. P resent aremos aos aut ores es pañois máis dest acados para si tuar co n máis preci sión a C asares en rel ación co n este t ema. A naliz amos de s eguido o Trat ado e o Ma nual, present ando as súas cara cterísticas má i s impor tant es, face ndo un estudo polo miúdo da estr utura temáti ca, do for mato , e tamén m encionam os algun has c uestió ns concret as en rel aci ón aos cont idos de amb os os do us tex tos. R ealizarem os fin alment e unh a anális e compar ativa entre as edici óns. Capítulo I V : Pr esentamos os tr aballos d e Casares pu blic ados en rev istas ci entífi cas da época , e, tamén analizam os as s úas tr aducións dos Trat ados de Soubeir an e Gaulti er de C laubry. D eixamo s para o Capí tulo segui nte a análise, en mái s profu ndidade, daquel es arti gos so bre áreas cient ífica s nas q ue a cont ribuc ión do quími co gal ego foi máis s e nll eira. C omezamos o C apítulo pr esen tando como for on os prim eiros p asos das public acións peri ódicas en España, des de os com ezos, ao princ ipio do s éculo X VIII, at a finais do XIX , para así situar mellor o escenar io que se atopa C asar es en relac ión ás publ icacións cient íficas, e v alorar así a súa contr ibuc ión nesta fac et a. Fa c emos ent ón unha anál ise comp arativ a da produci ón de Cas ares en relaci ón a ese marc o xeral. Ac h egá monos a algun has des tas pu blicac ións, q ue , por dif erent es raz óns , c onsi deram os si gnific ativas, a fi n de ir coñec endo os tem as de int erese do q uímic o galego e a forma en que os pr esen ta. Rematar emos co a análi se das s úas tra duci óns das obr as d e Soubei ran e G aultier de Cla ubry. Capítulo V : Estudam os especí ficame nte os tr aballo s de investi gaci ón de Ca sares nas ár eas cientí ficas rel acion adas c oas ci encias da sáud e, que é on de a con tribuc ión do quími co gale go foi máis se nll eira. Antes de ent rar nesta dimens ión inv esti gadora de C asares , fa c emos unha anális e previ a sobre c al era a s ituaci ón da investi gació n en Es paña, en xeral , e en Gal icia en partic ular . Present amos , des pois, as aportac ións en Eur opa e e n Españ a nos c ampos c ien tíficos q ue van ser estud ados , par a entrar de s eguido nas contr ibuci óns conc retas do mon fortino . Os aparta dos en que divi dimos est e capítulo r espo nden mái s que a á reas inde pende ntes, a cam pos temáti cos especí ficos: a cont ribució n a anestes ia, as análi ses de au gas, os trabal los e n farm acolox í a e medic ina, a n utric ión, a tox icol oxia e a m edici na legal . INTRO DUCIÓN XXVIII Gago Boh órquez, R Garcia Belmar , A. Garriga E sribano, C. Gimeno S ieres, E . González Guitián, C Izquier do y Aymeri ch, M. López Martíne z , J . D . López Piñero, J . M. Meijide Pardo , A. Pellon Gonzále z, I. Portela Mar co, E. Sán chez Ron, J. M.  Catál ogos “Onl ine” , Port ais Bibli ográficos , e Bases de d atos . Foron c onsulta das m oitas b ases de d atos onl ine, pr opo rcionand o algun has delas o acceso di recto aos doc ume ntos busca dos. Destac amo s entre el as: • Bibliote ca da Univer sidade de S antiago http://www.u sc. es/gl /servizo s/b iblioteca / • Bibliote ca da Univer sidade da C oruña http://ww w.udc.es/bib lioteca/galego/ index.htm • Bibliote ca da Univer sidade de V igo http://ww w.uvigo.es/u vigo_gl/a dministracion/ bibliotec a/ • Arquivo Hi stórico Uni versitario http://www.usc.e s/arquivo/fondos/ac ceso.htm • Centro S uperior Bibli ografico d e Galicia http://www.csbg. org/ • Rede de B ibliotecas de Galici a http://rbgalicia.x unta.es/ • Galician a. Bibliote ca de Galicia. http://ww w.galiciana .biblioteca degalicia.xunta .es • Dialnet http://di alnet.uniri oja.es/servlet /buscador • Bibliogr afía Históric a de la Cie ncia y la Técni ca en Españ a http://www.ihmc .uv - csi c.es/buscador. php • Dialnet http://di alnet.uniri oja.es/servlet /buscador • Bib lioteca Nac ional de Espa ña http://www.bne.es /es/Inicio/i ndex . ht ml • Bases d e datos Bibl iográficas del CSIC http://bdd oc.csic.es: 8080/ • Colecc iones digitale s español as http://ww w.bne.es/es/C atalogo s/BibliotecaD igital/Coleccio nesDigita lesEspanola s/index.ht ml • Gaceta de Madrid http://ww w.boe.es/bus car/gaz eta.php • Google B ooks http://boo ks.google. es/ • Biblio teca D igital H ispán ica http://bi bliotecadigit alhispanica .bne.es INTRO DUCIÓN XXIX • Bibliote ca Virtual d e Prensa Hi stórica Min isterio de C ultura http://pren sahistorica. mcu.es/ es/consulta/bu squeda.cm d • Bibliote ca Virtual d e la Real A cademia Nac ional de Far macia. E spaña http://bi bliotecavirtua l.ranf.com • Enlace s de Historia de la Química http://www.uv.es /bertomeu/enl aces .htm • Gall ica http://gallica.bnf. fr/ • Société d'H istoire de la Pharm acie http://www.shp- a sso.org/ind ex.php?PA GE=accueil • HathiTrust http://catalog.hathi trust.org • The On line Book Pag e http://on linebooks.li brary.upen n.edu/ • World Digit al Library http://www.w dl.org/es/ • The Europ ean Librar y (TEL) http://se arch.theeuro peanlibra ry.org/portal/en/ index.htm l  Fontes or ais Como t emos in dicado na prim eira part e desta I ntrod ución, s on os aspectos r elac ionados direc tamente c oa sú a prod ución ci entífic a e a s úa fac eta doce nte os q ue centr an o nos o propósi to de i nvestig ación. Parecé unos, no n obstan te, de i nter ese establ ecer un ha seri e de co ntact os de car ácter p er soal con famili ares de Antoni o Casar es co f in de r ecabar infor macións puntu ais, e preci sar cer tas inf ormaci óns. As pers oas coas que s e es tablecer on estes c ontac tos for on: • Ramón Bes cansa de la Gándar a • Ricardo Be scansa Váqu ez • Juan Cas ares Long • María Fid algo Casare s • Daniel Peña Gil  Outras f ont es Final mente c onsider amos dentro deste e pígraf e out ro tip o de rec ursos q ue d e forma cir cunstancial teñe n propoc ionado da tos d e interes e. Ref erímon os a refer encias apar ecidas por m or de aconte nceme ntos punt uais, n os que p or conmem orarse al gún f eito ocorr ido durant e o sécul o XIX teñe n aparec ido r eferenci as a Antoni o Casar es. Falam os d e novas na prensa nos úl timos anos, dis cursos en actos de hom e naxe, cel ebraci ón s d e aniver sarios de instit u cións, congresos científicos, etc. Todas estas fontes so n ref erenci adas apr opiad amente en pé d e páxina c ando s on uti lizadas . ANTONIO J ACOBO CAS ARES RO DRÍGUEZ (1812 – 1888) Retr ato de Jos é Marí a Feno llera I báñez Real Soc i e da de de Amig os do P aí s d e Santia go / CAPÍTULO 1. ACHEGAMENT O BIOGRÁFI CO A ANTONI O CASARES CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES ϯ Nos C apitulos seg uintes i mos pres entar e anal izar polo miúdo, c oa profundi dade que é m e r cente u n trabal lo de Tes e, pero cos lí mi tes que os propios obxec tivos i mpoñen, as aportaci óns de C asares no ámbit o da inves tigació n científica , no das súas publ icac ións , e tamén n o d ocent e . Ir án aparecend o, inevi tablem ente, ref erenci as conc retas q ue teñ en que ver c oa situac ión soc ial e políti ca da é poca, e , como n on, as vici situdes de ín dole p ersoal e fam iliar . Pero a ntes de empre nder es t e pe rco rri do, crem os neces ario mos trar , desd e a pers pectiv a bio gráfi ca, unha aprox i mación a o marco históri co no que s e v ai desenvol ver a vi da d e A ntonio C asares . CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 5 INTROD UC IÓN AO C AP ÍTULO N este pr imeir o C apítulo í monos ach egar a Casar es d esde a per spectiva hi stór ic, pois dun ha parte com o é obvi o, non é posibl e illar a súa produc ión prof esional da súas v ici situdes vi tais e, doutra , perm ítenos s itualo no tem po que ll e toco u vivi r. Present amos de s egui do un c onxunto de feitos e datos his tóricos q ue nos c olocarán n unha mel lor situaci ón para valor ar todo a obra cient ífica e prof esion al desenvol vid as po lo quím ico monf ortin o ao l ongo da s úa vida. Nos C apítul os seg uintes, aínda que ce ntrados nese la b or cie ntífico e doc ente , aparec erán refer encias d e caráct er histór ico e biogr áfic o para acom pañar a exposición das apor tació ns do quími co gale go , per o ser á nes ta pri meira par te on de real izaremos unha d escri ción xer al do s acont ecement os máis s alient ables q ue tiv eron impl ic acións im portantes no seu tem po . S e rá soament e un acheg ament o superf icial en m odo case que c ronolóxi co, pois un sécul o tan complex o como o XI X requiri ría dun es tudo esp ecífico e i ntenso para poder re la cionar de x eito cor recto ese dese nvolveme nto his tórico xeral e a vida de Cas ares. Serán e studos profun dos sobr e o perf il bio gráfico de C asares os que per mitir án coñecer aspec tos que que dan fór a deste tr abal lo, e que te ñen qu e ver co as outras f acetas de car ác ter per soal , familiar e prof esion al prese ntes nu ha vida tan ex traor dinariam ente in tensa. Comez aremos c unha d escr ición x eral d e como f oi o deveni r políti co es pañol n o séc ulo XIX , para centrar nos d espois no ent orno m áis cerc ano. D e segui do xa entrar emos no r elato máis persoal , no que prese ntaremos os fei tos biogr áficos de Cas ares que cons ideram os su ficie ntes par a poder abord ar o rest o dos C apítul os coa necesar ia cont extual izaci ón hist órica . Remat aremos c unha Cr ono loxía que r esum e de form a esquemát ica a vida de Ant onio Casar es. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 12 moder ado da Consti tuci ón de 1845 . Durant e este tem po que vai de 185 5 a 1858 hai un f eito trasc endent e no eido educ ativ o: a promul gac ión da Lei M oyano de educ ación d e 1857 , bas eada no anteri or proxect o de Alo nso Mar tínez, e qu e establec erá as bas es do sistem a educati vo espa ñol durant e as seg uint es décad as. No que atinxe a C asar es, ese a no de 1 857 é t amén moi signifi cativo, pois se publica a prim eira edici ón do seu Manual de Quím ica Xeral , que é unha das gr andes contr ibuc ións do quím ico gal ego á quími ca españ ola do sé culo XIX. É nomea do prim eiro dec ano da r ecén fund ada Fac ultade de Farm acia da U nivers idade de Santia go, te ndo o m onfor tino unh a gra nde infl uenci a na orga nizaci ón do ens ino des te novo c entr o. No t erreo mái s pers oal, e nviuva nese t empo da sú a primei ra mull er, Juan a Teijeir o Fernán dez, coa que t ivo oit o fillos , e , uns anos dep ois , casarí a con Jesus a Gil Vill anueva , co a que tería c atro f illos m áis. Remat a o perí odo moder ad o en 1858, e O’Don nell v olve ao gobern o no qu e perm anecer ía ata 1 863 . P rodúc e se nes ta etap a a c reaci ón das grandes comp añías fer roviar ias qu e tro uxer on un aum ento da activ idade ec onómica, pero tam én é o temp o dun int ervencioni smo mi litar no ex terior , como a guerr a de Marr o cos e divers as accións en Am érica , qu e non comp ortou ni ngún be nefici o ao es tado . No xa c íclico r elevo, os m oderados v olven ao gob erno de 1863 a 1868 . Narváez r egresa ao pod er, pero a cr ise ec onómi ca, o autor itaris mo do exec utiv o e a repr esión d os movem entos soc iais lev a a u nionis tas, pr ogresi stas e repu blicanos a se alia r para der ribar a Isabel II e ao ré x ime m oderado . O pacto des tas forz as de 1866 , co prot agonism o dos xe nerais Serr ano e Pr im , darí a os seus froi tos dous anos desp ois con pronunci amentos mili tares e s ublevaci óns ci vís que o brig aron a Is abel II a renunci ar ao tr ono , exil ándos e en Franc ia. Es tamos ant e a chama da "Revol uc ión Glori osa" de setembr o de 1868. Na educ ación u n feito s alient able, qu e vai ter m áis alc ance no fut uro que nes te tem po , é a cham ada “ primeir a cuestión universi tari a”. O 22 de xan eiro d e 1867, o m inistr o Orov io prom u lga un decr eto de refo rma d o prof esorado , or den ándos e no s eu artí g o 43 a apertur a d e expe diente d e separ ación contra aqu el es c atedr áticos de u ni versida de , que t ant o en ex plicaci óns de cá tedra, en libr os, fol letos ou ou tras pu blicaci óns "v ertiesen d octri nas err óneas o per nicios as en el orden r eligioso, moral o políti co". As pr otestas e de sobedienc ias da n como r esultad o a separ aci ón da cá tedra de profes ores como Sa lmer ón, S anz del Río e Fernan do de Cas tr o. Giner d e los Ri os e t ámen sus pen dido provi soriam ente. O inm ediato cam bio de es cenari o ao ano s eguint e trae rá a absol uta lib erd ad e de ens ino e a vo lta a s úa s cáte dras dos pr ofes ores expe dientad os . Non t emos noticia d e impli cacións di rectas p ara Casar es en relaci ón a esta cuestió n, pero ver emos mái s adiant e que a volt a de Orovi o a Fomento (e por t anto res pons able de Instruci ón Pública) traer á unha “s egunda c uestión u niver sitari a” , a mediados dos anos 1 870, que a fect ará direc tament e ao químico galego. O que si é de i nteres e nest e tempo é que C asares p ubli ca neses anos finais d o geberno m oderado a segu nda edici ón do seu Manual de Quím ica e o Tratado d e Augas , que ven a ser un compen dio de tod o o se u tr aballo n est e campo i nici ado a o comez o da súa vida profes ional . Pero non foi o quími co galeg o alle o aos t empos convul sos daq uel te mpo, e partici pa nos mome ntos de exaltaci ón política. A Xunt a Revol ucionar ia de Sa ntia go cesa a o rei tor Jua n José Vi ñas e designa par a o carg o CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 13 a José M ontero R íos. O C laustro or dinar io de 8 de o ctubre d e 1868 decl ara a súa “ adhes ión al glori oso y re generad or mov imiento p olític o que ac aba d e llevar se a ca bo en Es pañ a ” 7 . 7 F ERNÁNDEZ T EIJ EIRO J . J. (2007 ). Ramón V arel a de L a Igles ia (1845 - 1922) Pos iti vis mo e Histol ogía en F ons eca . Mem oria de Tes e di rixida po r Enri que Ji ménez G ómez. F acul tade de Medi cina. Univer sidade de Sant iag o de Comp ostel a . Fig.1.2. O manifesto revo lucionar io de 1868. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 14 1.1. 3. De 18 68 a 18 74 . Despoi s da supresi ón do r éxime m onárquico, c réase un go berno prov isor io (186 8 - 1871) pr esidido por Ser rano e co x eneral P rim no ministerio d a Gu erra . C onv ócanse elecci óns a Co rtes cons tituí ntes por sufr axio univ ersal , e ao ano segui nte apr óbas e a Constit ución de 1 869, que é a máis radic almente li beral do sécul o XIX . E st ablec e unha m onarquí a democr átic a cunha s erie de restr icci óns para a C or oa, c on sufr axio u niversal para v aróns m aiores de vi ntecinc o anos , co p oder executi vo no gobern o, cunh a ampla declarac ión de der eitos e liberda de de c ulto re lixi oso. Aprob ada a Co nstituci ón, e desca r t ado un Bor bón par a a xefa tura do estad o, decá ntanse por Amade o de S aboya - fill o de Víctor Manu el I , re i da recén unific ada Itali a - pertence nte a unh a dinastí a con fama d e liber al. Per o o seu maior valedor , o xeneral Prim é as asinado o día que cheg a Amade o a España, o qu e debi litou a sú a posició n front e a varios grupos pol íticos que o rex eitaban para ese posto. As disens ións no s par tidos que apoi a ban ao g oberno aumentar on a i nestabi lida de políti ca e Amadeo I abdic ou a princi pios de 1873 , regresa ndo a Ital ia. Se n o u tra al ternativ a, as Cort es proclam aron a República o 11 de febrer o de 1873 . Non cont ou a Repú blic a con apoi o social suficien te, e, pola co ntra, sufr iu o rexeit amento de influe nte s grupos s ocia i s e instituci ó ns po deros as. A i sto ho ubo que u nir a pr o m ulgac ión d e certas medid as que provoc aron a ín da mai or o po sición dal gúns dos seus ini migos (com o a se paración Igrex a e Estad o, coa p erda de s ubve ncións) e v arios episodi os d e caráct er mil itar que puxer on o exper imento republi cano a o lími te das súas posibi lidades . Fala mos dunha nov a guerra civi l carl ista, as sublev acións c anton ais, a guerr a de Cuba e as c ons piracións mili tares tend entes á restauraci ón borbó n ica . A ines tabilid ade polí tica deu l ugar a qu e no curto t empo d un ano hou bese cat ro presi dentes: Fi gueras , Pi y Margal l, Salm erón e C astel ar . O 4 de x aneir o de 1874 , a penas un ano despoi s da pr oclamac ión r epublic ana, o x ener al Pavía enca bez a o golpe militar que disolv e as Cortes republ icanas , suspend endo a C onstituci ón e o s dere it os e liber d ades. Aínda que o réx ime durou u n ano máis bai xo a presi denc ia provi soria do xeneral Serr ano, non f oi máis que un temp o para a pr eparac ión da c hegad a de Alfons o XII da ma n d o anter iorm ente uni onist a Cánovas del Cas till o . A R estaur ación tom ou fin almente car t a de na tureza o 29 d e d e cem br o de 1874 tralo gol pe mili tar d o x ene ral Martínez C ampos . Casar es neste tempo r eali za os estu dos de medic ina qu e remat a en 187 2, ano en qu e recib e o mom eamento d e reitor da Uni versi dade de Santiag o 8 8 P robablemente este nomeamento teña que ver coa súa adhesión ao manifest o revolucionario. Ver BARREIRO FERNÁ NDEZ , S. R. (2002). Hi storia da Univers idade de Sant iago . Vol II, Servic io de Publ icac ión da USC. San tiago, p.39 4. , pos to que n on aba ndonarí a ata a súa m orte dezas eis anos despoi s. O ano segui nte, o da procl amación d a I Repúbl ica, sa e á vent a a tercei ra edici ón do M anual d e Quím ica Xer al. Desc oñec emos o posici onament o de C asares ante a Repúbli ca, e parec e que a súa pos tura de beu ser dunha c erta am bigüida de cal cul ada. Dunh a parte, incor pórase e n xuño do 1873 ao Ce ntro de I nici ativa para la nu eva or ganiz ación de G alici a , c o mo vic epreside nte. Aínd a que este or ganism o tivo u nha breve dur aci ón deixou c lara a s úa visión d e páis, p ois def endía que Gal icia debí a aspi rar a ser un estad o dentr o dun sis tema feder al do estad o. Pero, por outra ba nda, C asares mant ivo relac ión epi stolar con Isab el II , coa qu e debeu est ablec er contac to direc to en San tia go en 1858 c o gallo n a pr imeir a Exposici ón Agríc ola e Indus trial d e CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 15 Galicia , contin uando esa r elaci ón cando a r aiña estaba no exil io 9 . Isto colocou a o monforti no en bo a conexi ón coa C oroa , e por iso non foron es tranas as palabr as de adh esión mo nárquica d o reitor Casar es na r ecepció n a Alf onso XII co gall o da Ofre nda ao Apóstol o de 1877 na cidade c ompost elá. Prec isam ente, n esa vist a Cas ares rec ibiría de mans do r ei a Ord e de Isa bel La C atóli ca 10 1.1. 4. De 18 74 a 1888 . . Na Resta uración , Cá novas de l Castillo , aín da qu e de ide oloxía reaccio nari a e antidem ocrátic a , tent ou sem pre o cons enso entre as fuerz as liber a is , o que da como froit o a C onst itución de 18 76. Dis éñase un si stema bas eado no altern ancia do parti do conser vador , dirix ido por Cánovas e herdeir o do mod erad o, e o par tido li beral, liderad o po r Sagast a, ao que s e unir án progres ist as e demócr atas do Sexeni o. Este sistema , de acordo bi partito , p ermit iu acabar co perm anente estado d e pronunci amento m ilit ar durant e o sécul o, p ero est aba moi especial mente desti nado a m anter apartad os d o poder ás f o r z as de esq uerda, o m ovemento obr eir o, os re x iona lismos e os nacion alismos . Tr átabase dun mecani smo que na da tiñ a que ver c oa vont ade dos electo r es, pois entr e os dous p artidos se acorda ba a alt ernanci a e a asignac ión de escaños , median te a adult eración d o resul tado elect oral . Colabor adores necesar ias par a este proces o eran os “ caciques” (ter ratenen tes, pres tamis tas, notari os, com ercian tes.. .) , que tant o protago nismo te rían en Galic ia. Os méto dos utilo z ados ía n desd e a viol encia e amenazas ; c ambi o de vot os por favor es de todo tip o, ou directam ente o coñeci do “ pucheraz o” . Alfonso XII m orre prem aturam ente en 18 85, come zando a Rex encia de M aría Cr istina de Habsbur go (18 85 - 1902 ) ata a ma i oría de i dad e de Alfonso XIII. Es te s erá o der radei ra xef atura d o estad o que c oñeceu C asar es. No que atinxe á e ducac ión hai un feito dest acado pol a inci dencia que tivo n a univ ersi dade espa ñola e por q ue invol ucrou direct amente a C asar es. Ven se ndo a r epetici ón do que oit o anos an tes xa tent ara Manuel Or ovio , e qu e se coñ ece u como “pr imeira cu estión univ ersitar ia” , xa coment ada mái s atrás. En 187 5, ao pouco de se i niciar a Resta uració n, o nov o réxi me non e ra quen d e conseg uir levar a cabo unha políti ca de pacifi cació n escol ar. Vove a t oma r a cart eira de F omento M anue l Orovi o, repres entante d o sec tor mái s intransi xente da I grexa esp añol a. O result ado i nmediat o ser á a cir cular do 6 de f ebreir o de 187 5 que r ecol le unha c oncepci ón dist inta da l iberdade de ensi no, propi a do int egrism o catól ico qu e Or ovio repr esent aba. Tr atábas e de s epultar o co ncept o que da l iber dade de cá tedra pr econiz ara o parti do progr esist a liberal , p retenden do contr olar o ensino ofic ial den tro d os lím ites da ortod oxia cat ólica e a mon arquía i nstit ucional , e desenv olve n do unha depur ación d o profesor ado . Estam os ante a “ s egunda cu estión uni ver sitari a”. Nesta oc asión , pro fesores da Uni versid ade d e Santia go como Cald erón Ar ana e Gonz alez Li nares r exeit an públ icament e esa c ercenac ión d a liberta de de ensino, e Casar es como reit or veras e envolt o 9 E n efecto, entre a documentación persoal de Casares ex iste unha carta manuscrita da raíña Isabel II , datada e París o 25 de novembro de 1881, dirix ida ao químico ga lego en tono m oi afectuoso, na que agradece o trato recibido por “uns recomendados” da propia raíña. 10 Nese acto tamén recibiron a mesma mención o seu cuñado Maximino Teijeiro e Fernando Rosende, catedrático de Dereito Romano e decano da Facultade de Dereito. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 16 nun epi sodio no qu e de segur o prefer iría non t er parti ci pado, e que r ematou c oa expuls ión deses dous profes ores. F ar emos unh a refere ncia a esta cu estión n o ap arta do poster ior biográfi co dedic ado ao quími co monfor tino. E n 1887 volv erá a liber dade de c átedra, per o o suces o quedará de ntro deses m omentos de som bras que Cas ares, c omo cal quera o utra per soa, ti vo na súa vid a. Estam os nos últimos anos da s úa vida, sinal ando c omo asp ectos máis d estaca dos o se u famos o “ dictame” en relaci ón ao “escl arecemen to dos res tos óseos” atopados na cr ipta da cate dral de Santia go 11 1.2. O CON TEX TO SOCIAL E HISTÓRICO MÁIS PRÓXIMO , e a pu blicac ión d a derra deira edic ión do seu Manu al de Quími ca Xer al. Son estes anos tamén os da apar ic ión d os nac ionalism os e r exional ismos na Esp aña do úl timo t erzo de séc ulo. Aí nda que n on coñec emos o p osion amento de C asares fronte ao rex ionalis mo gal ego, sabemos da sú a relació n con p ersoei ros como M urguía, da sú a preocup ación pola mell ora das condic ións de trab allo dos sectores product ivos gal egos, e d a súa inter venci ón protag onista n o s congres os e exp osicións agríc olas. Xa t emos exp osta no pr ólogo d este tra ball o a súa ubic ación inequ ívoca como gal ego, p ero no terr eo ide olóxico - políti co non p odemos , de m omento , ir máis a ló. Imos c entrarnos a gora no espazo máis cercano a Casares e o f aremos r evisand o brevemen te difer entes aspectos para sit uar o con text o máis c ercano no que v ai d esenvol ver a súa vi da o quimi co de M onforte . Dent ro dest e ache gamento i ndi caremos certas especi ficid ades r eferentes a Santia go de C ompost ela po r razóns obvias 12 1.2. 1. Considera ción s de caráct er soci o - económ ico . En term os demográ ficos, a pes ar de que ao l ongo do s éculo XIX a po boación gal ega ex perimen tou un notabl e crecem ento, pasand o dos 1,4 mi llóns, no t empo de nacem ento d e Casares, a c ase os dous mi llóns en 1900, pro duciuse , desde m ediados do sécul o , unha co nstante perda d o peso cuali tativo e n termos ec onóm icos da pob oación gal ega no c onxunto d e España . Inter iorment e fo ron incr ementándos e as difere nzas en tre as provinci as occ identai s e as or ientai s. A agri cultur a galega , a com ezos dese s éculo , atopáb ase nunh a si tu ación de tot al estancam ento e era b asicamen te de subs istencia, o qu e lastr aba o desenvol veme nto dos demai s sect ores produti vos. Os proces os de d esamorti zació n , que for on xa com entados no apart ado anter ior , consol idaron a índa m áis a per siste ncia do si ste ma foral , imposi bilitan do a pe netració n da 11 Estamos a falar do encargo qu e rec ibe Casares, x unto con F rancisc o Freire y Barreiro y T imoteo Sanc hez Freire , do Car deal Payá, para q ue estude n os restos ac hados na cripta da c at edral, e q ue dará lugar ao es tudo que s e co ñece como Proc eso canónic o : dictame n de los profe sores fac ultati vos s obre l as rel iqu ias ex humadas en las ex cavac ion es de la B así lic a compostel ana . An aliz aremos en deta l le este as unto no úl timo apa rtado do Capítul o V . 12 Os datos que imos i ndicar foron tomados princi palmente de BARREI RO F ERNÁNDEZ, X.R. (1 981). Histori a de Gali cia IV. A Idade Contemporá nea . Edit orial Galax ia. Vi go; VILLARES , R. e outros auto res (19 8 0). His tori a de Gali za. Idad e Contempor ánea. Editorial Alhamb ra. Madrid, pp.221 - 2 90; PO RTELA, E. (Coord. ) (2003 ). Hi storia da ci dade de Sa nti ago de Com postela. S ervi cio de Publi caci óns da USC. S antiag o, p p. 423 - 4 65; CE NDÓ N AMA RO, A . (1 99 6). . 7 9. A Uni versidad e de Santi ago na prim eira metade do sécul o XIX (1807 - 1857). Revist a Galega do Ens ino - nº 11 - Es pecial G allaec ia Ful get. Consel lería de Ed ucaci ón. Xunta de Gali cia. S antiago, pp. 7 9 - 121; SOUT O BLANCO, M .J. (1 996). A Univ ersidade de Santi ago de Comp ostela (1 857 - 1936 ) Revi sta Galega do Ens ino - nº 11 - Espec ial Gall aecia F ulget. Consell ería de Educ ación. Xunta de Gali ci a. Santiago, pp. 12 3 - 18 4; e BARREI RO FERNÁ NDEZ , X. R. (200 2). Histori a da Univers idade de S anti ago . Vol 2 . Se rvic io de Pu bli caci óns da USC. S antiag o de Compost ela. Sob ra dici r, que nes tes textos pódese a fondar en todas a s cues tións aquí tratadas . CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 17 moder n i dade no c ampesi ñado. A medi ados de século c omez a a se pr oducir o inter ese da b urgu esía comer cial car a a compra d e rentas f orais , e a regul ar ización da fi scalida de sob re o mundo r ural acab ou por fav orecer a mer cantili zación da agr icultur a, presi onand o ao campes iño par a comer ciali zar unha par te dos s eus excede ntes. Na s egunda m etad e do sécul o os sector es máis dinámi cos do campes iñad o inici aron un proces o de anovaci ón coa ex plotac ión vitiv inícola, a especi alizac i ón gan deira , e a int ensifi cación agríc ola. Preci sament e, esta foi un ha d as pre ocupaci óns d e car ácter ci entífi co e docente de Cas ares, quen tería un int erese s ignif icati vo pol o s temas relat ivos á agric ultur a como estud arem os nos vi ndeir os Capítul os dest e trab allo. Is to xa qued a clar o no títul o do seu M anual de Quím ica Xeral que leva como en gadido “ con espec ial idad a la agr icultur a ”. D urante es ta seg unda met ade do séc ulo , outro de bate mái s técnico ti vo á agricu ltura c omo centro. Estam os a falar da cues tió n foral, que d eu paso a un ha inaca bable pol émica 13 , que tamén es tivo present e nos c ongres os agr ícolas c elebrad os en S antia go, nos que C asares parti ci pou. En rel ación á indus tria gal ega dur ante todo o séc ulo XIX, soament e no entor no das ci dades e nalgú ns núcle os costeir os se pod ería falar dun ha activ idade com ercial de certa i mport ancia. Per o, os sect ores tr adicio nais c omo o t extil , curti dos e si derúrx ico, e outras ex peri encias anovad oras non conse guiron cons ol idarse com o verd adeiro tecid o pr odutivo. De i gual x eito que no caso d a agric ultura, tamén C asar es amos ou es pecial preoc upaci ón por es ta c uestió n como r eflicte tamé n o subtít ulo do s eu Ma nual: “ con apli cacion es a l a industr ia ”. A parti r da R estaurac ión s í se consol idaron algunh as ini ciativ as indus triais e comer ciais, sendo as máis signifi cativas o fer rocar ril , a industr ia co nserveir a, as eléc tricas e a ba nca. O fer rocarr il cheg ou con moi to retras o a Galic ia: a pr imera l íña, que uní a Santia go (Corne s) e Car ril, foi inaug urada en 1873. A S ociedad e Econó mica de Am igos do Pais de Sant iago, da q ue Cas ares foi m embro especi alment e activ o, foi un ha das ins tituci óns máis b elix erantes á hor a de rei vindic ar a pres enza do tren e n terras gale gas. 13 O punto fi nal a esta c ues tión debe ría es perar a 19 26, cando Primo d e Riv era dictou u n Decr eto - Le i de redenc i ón, compl etado na Segunda R epúbl ica . Fig.1.3. Gra bado da ina uguración da e stación de tr en en Corn es (Santiago) . CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 18 A clas e máis favor ecida d a socieda de galega es taba fo rmada esenc ialme nte por un reducido gr upo de per soas qu e confor maban a alta nobreza. Tras ela, una num erosa e disper sa peq uena n obreza, a fidal guía, un h eter oxéneo sec tor cl erical , un minor itario s ector artesanal e, fi nalment e, o campes iñado, que confor maba a m aior part e da pobo ación. A fidalg uía, aburgu esada e inter mediari a, tiña o seu em pr azamen to m áis carac terísti co nos pazos , e era o grup o soci al diri xente. Pola súa p arte, o cam pesiñad o comez a a súa longa marcha nes te tempo en contra da presi ón tri butaria e pola red enció n dos for os, ao que xa fixemos refer encia nu n par ágrafo anter ior. Ao long o da segu nda metade do sécul o prodúc ense unh a serie de proceso s en paralel o: a desa parición da fid alguía, a dimi nución d os patr imoni os ecles iástic os e lai cos , e a progres iva afir mación d a clase l abre ga, que s upoñí a o 90% da pob oación, benefi ciad a polas m edidas d a refor ma liber al, e que cons olidar á a sú a posic ión no l ongo c amiño por c onsegui r a plen a pro piedad e da ter ra e a d esapar ición d as r end a s. En rel ación a Santi ago ver emos no epígr afe segui nte as impli cacións que s obre o cl ero tiver on as polít i cas lib erais do prim eiro ter zo do s éculo , pero r especto á fi dalg uía houbo un ha cert a resi stenci a á desap arición, que si se pr oduc iu dun xei to máis r ápido no r esto do país. O seu niv el de gasto non fora exc esiv o e co ntrola ban as rendas eficazm ente. As polí ticas m atrim onia i s t amén s ervían de estrat exia ec onómic a para se ada ptar aos tempos c ambiant es. Esta fidalg uía, ao igu al que a ar istocr aci a e a burguesí a compos telá, aínd a que int eresada e n ter boas r elacións c o poder eclesi ástico, no tivo pr obl emas para i nvest ir en be ns desamor tiz ados a pes ar das am eazas canó nicas . A clas e media, na q ue p odemos s ituar a Casar es, es taba c onform ada pol os pr ofesionai s con estud os, com o avoga dos, médicos , comis ionad os de f acenda, botic arios, pr ofesor es univ ersi tarios e de instit uto, do nos de i mprentas , etc. Tr átase dun se ctor cul to e en x eral de i deol oxía lib eral, qu e consti túe o mot or do progr eso social. Catól icos, com o non podía s er doutr o xeito nesa époc a, p ero con o pinión s m áis ben a n ticlerica is e bas tantes i mplicac ións p olí tica s. O clas e social m áis popul ar, lonxe das ant eri ores , est á form ada polos tr aball ad o re s sen cu alificar acad émicament e , como c riadas, s erventes , cost ureira s, e cert os oficios como carpi nteiros, fornei ros, sil leiros , taboeir os, etc . Ha bía un estrat o inter medio que cons tituí a unh a espec ie d e “ar istocrac ia popul ar” formada por pint ores, li tógraf os, fot ógraf os, mús icos, etc . A pesar d as difer enzas evident es entr e a clase m ed ia e a baix a, houb o un fei to que marc a a exis tencia de grupos nesa clas e medi a que bus caba n o enco ntros entre a clas e trabal lador a e as profesi óns l iberais, entre os estuda ntes e os ar tesáns. Trátase do acto coñeci do com o o “ Banquet e de Co nxo ”, celebra do o 2 de m arzo de 1856 e no qu e par ticipar on un p atró n e do us trab allad ores de cada ofic io, send o servi do por es tudant es. Nel par tici paron ent routr os os poetas Aurel io Aguirr e e Eduar do Pondal, e causo u o enfado dos sectores máis poderosos da Comp ostela da époc a. Funci onou c omo un atenta do contr a o es quema soc ia l tradic ional pr econc ibido, e conv erteu se nun acont ecement o de gr ande i mportanci a si mbólica e rea l. Non s abemos como C asar es acol leu est e acto, p ois , send o xa un membr o moi acti vo da univer sidade e soci edade co mpostel á , t ivo que coñec er perso alment e a mo itos dos partici pantes neste acto. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 19 1.2. 2. As implic acións dos avat ares polític o s do Es tado. Todo o qu e referim os no aparta do anteri or, des de a vis ión xeral da España deci monónic a, tivo obviam ente a súa rep ercus ión en Gal icia en maior ou men or medid a. Dest acam os de seg uido algúns dos suc esos d e mai or rel evancia . Deix ando apar te o episodi o do B atalló n Li terario 14 Ímono s det er no caso do cl ero qu e consti tuía o sector máis i mportant e entre os que vivía n de re n d a s do ter ritor io. O s eu poder eco nómico s ituáb ase no s dous t erzos d e tod a a ri queza r endeir a produci da en G alicia. E ste poder proc edía dos décim os ecles iástic os, da ren da for al, os d ereitos señori ais, e outros pr ivil exios caus ais de m enor cont ía. No caso d o compos telán habí a que e ngadir o chama do Vot o de S antiago da Univ ersidad e de Santiag o na guerra d a Indepe ndenci a, que tiv o máis tr ascendenc ia sim bólica que mi litar , e anter ior ao nacemento d e Casar es, c omez amos este epí grafe c o movem ento mili tar do 17 ao 1 8 de set embro de 1815 d o mar iscal D íaz Porli er na Coruña. O seu obx ectiv o era restaur ar a orde const ituci onal de 18 12 , pe ro foi sof ocado pola reacció n absol utista diri xida desde S antiago. V olv ería a c idad e herc ulina a s er protag onist a co gall o do le vantame nto de xaneir o de 182 0 do cor onel R iego, e esta v ez o éxito acompa ñou a reb elión, i nic ánd ose o Trie nio Liber al. O posicion ament o revoluci onari o da Coru ña fronte ao cons ervador co mpostelá tería, como v erem os axiña , cons ecuenci as políti cas de gran impor tancia en rel ación a e stas d úas cid ades. Aínda qu e como xa v imos n o apart ado anter ior, a i ntervenc ión do ex érci to franc és tr es anos desp ois rem atou con esta av entur a liber al, algúns d os cambi os como a supr esión d a inquisi ción, d os señoríos e os “may orazgos” , foron defi nitivos e as pr opieda des da Igr exa desam ortiz adas tampouc o foron devol tas. 15 que s upoñía un ha entr ada de m áis d e dous mi llóns de reai s ao ano na cidad e 16 Outro ef ecto d as políti cas li berais for on a supres ión d e mosteir os, conv entos e a n acionali zació n dos seus be ns. En 1820 pec ha o m osteiro de Sa n Marti ño Pinari o, o sos conv entos m asculinos de San Domi ngos, San Ag ostiño, S an Lour enzo, Conx o e San F rancis co . Todo este p oder económico e ntra en cr ise c ando as pri meir as Cortes opt an pol o modelo l iberal. Así for on su cesivam ente supr imi dos o Voto de Santi ago, o s señoríos de Santi ago, a Inquisi ción – coa naci onali zación dos s eus bens – e a si tuación dos déci mos ec lesi ásticos p asaro n disti ntas vicisi tudes ata q ue des aparecer on tot alment e en 1841. Pr ecisam ente es ta p erda sup uxo un efect o catast rófico pa r a a Igre xa , pois s ignific aba o 6 0% das s úas e ntradas . 17 14 En todo cas o, trátase dun epis odio m oi si ngular e que soamente c ontou c on algo s emellante na uni versi dade de Salamanc a, pero a moito me nor es cala. P ara ampli ar s obre esta cu esti ón pode c onsult arse CE NDÓ N AMA RO, A . (19 96). . 79 . A Universi dade de Santiago na p rimei ra metade d o sécul o XIX (1807 - 1857). Rev ista G alega do Ens ino - n º 11 - Esp eci al Gal laec ia Ful get. Consell ería de Educ ación. X unta de Gali cia. Santiago, pp. 105 - 107 . 15 “ Voto de Sa nti ago ” é o nome do co mpromiso q ue supos tamente se adq ui riu polos mon arcas da Galicia alt o - mediev al coa i grexa compostel á debi do á v itoria na míti c a batall a de Cl avij o. O com pro miso cons istía, no ma teri al, n o pago d un i mpost o que de bían pagar, i ncrement ando o xa de bi do á i grexa en c oncepto de décimos e pri mici as , nun déc imo máis de ce real c uxo benefi ciari o serí a o arcebispado de San tiago, t odos os labregos du n te rritorio xi gant esco qu e compre ndía des de Gali cia at a a Ri oxa . 16 A efectos comparati vos, podemos di cir que a medi ados de S.XIX un catedrátic o propi etario de univ ersidade tiña un s oldo duns vinte mi l reais anuais, pol o qu e esta mos a falar de cen v eces esa c ant ida de 17 Os franc isc anos máis tarde obterí an li cenza para ret ornar ao conv ento t omando c omo razón a for ma ción de rel ixi osos e misi oneiros para Terr a Santa, o que axudaría para ma nter os de reitos al í da c oroa espa ñol a. Tamén os xes uitas volv erían a San Agosti ño no 1871. , o que im plicarí a a expuls ión d e CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 20 cente n ares de r elixi osos e moit os criados que trabal laban n eles. Os c onventos fe mini nos non foro n supri midos 18 Outra per da tamén s ignfi cativ a para Santi ago foi a do poder xurisdi ccional, que est aba en mans do arcebi spo. N un proces o que s e esten de desd e 1813 at a 1837, o Estado foi eli mina n do este domini o eclesiástico . O poder l iber al , pr emia ndo a pos ició n liber al da c idade herc ulina - e cas tigan do o posic ionament o absolu tista de Compostel a naqu el tem po e , tamén , o poster ior foco de s ubvers ión carlista , pero os seus bens foron i ncaut ados e nacional iza dos. Deste x eito a igrex a comp ostelá p erdeu o s eu poder económic o e a cidad e sufr iu en parte es ta situ ación , pois partici paba dal gún xeito de tod o esta ri queza. 19 18 As comuni dades de r elix iosas eran as biei tas de San Pai o, as cl arisas , as merceda rias e carmeli tas desc alzas , a Compañía de María e as domi nic as de Belv is. 19 Este foc o tivo o li derazgo do arcebis po Vélez que s e eri x e como president e da “ Xunta carli sta ” de Gali cia, apoi ado por Zumalac árregui que era gobernad or en F errol . Despois do f racaso, Vél ez sería dest errado a Mahón en 18 35, onde permanece ría nove anos, reto rnando ao seu posto ata a súa m orte en 1850. - despraz a pol itica mente a Santi ago do pr otago nismo e n Gal icia . N o decr eto de 30 d e novembr o de 1833 q ue divi de España e n provinc ias a c idade A Coru ña consti túes e como capi tal da provi ncia hom ónima e S antiago p asa da s úa anteri or cons ideraci ón como pr imeir a cidade g alega a sim ple cabez a de par tido x udici al. Cando finou F erna ndo VI I, qu e d a lugar ao pro blema suc esorio qu e lev ara ás guerr as carli stas , Santia go presen tou un foco subersi vo como antes indi cam os, pero afortuna dament e esta si tuación non troux o consec uenci as béli cas no pais, aí nda que s i de carácter polític o para a ci dade compos telá com o antes sin alamos. Houbo un int ento do pr etend ente ao trono , Carl os Marí a Isidro , de facer de L ugo unha praza fiel a súa causa , pero fracas ou ao se m ostrar o exérci to maor itariam ente a f a v or de Isabel II . Un fei to inter esante a es te r especto é que , ante un ha im portante pr esenz a do cl ero compos telá favorabl e ao c arlis mo, a s ociedade c ivil, tralo frac as o da intent ona, com eza a dar os p asos par a tomar a respons abili dade d a cidade, pr oucín dose o c ambio des de o sec ular po der c lerical ao civi l. As í e n 183 4 era alcalde o li beral Pí o Rodr íguez T erraz o. Compos tela ir á muda ndo camiñan do car a outro protago nism o centr ado na uni vers idade e no após tolo per egrino . Un fe ito trasce nden te oc orre o 2 de abr il de 1846 , cando en Lug o onde se s ubleva o com andan te Solis e n contra do g ober no moder ado de Narv áez. C onstit úe nse Xunt as Revoluc ionar ias en tod as as ci dades en q ue se f ixera n pronunci ament os , e o día 15 re alizouse unha re unió n en Compos tela , onde s e form a a Xunta Super ior do G oberno de Gali za . A Xunt a nom ea como pr esi dente a Pío R odrígu ez Terr azo e co mo secr etari o a Antolín Farald o , d o que fal aremos de s eguido . O resto dos m embros s on Xosé M aría Santos , por Po ntevedr a, e Ramón Buch, p or Vigo. Adem ais dos anteriores , asisti ron á xunt anza en repr esent ación do exército M iguel Solís C uetos e L eonci o Rubín d e Celis . Estes dous mi litar es foron nom eados m ari scais de cam po, como un x eito de r esolver a riv alidade no m ando, xa que Rubín t iña un ha gradu ación mai or que Solís, pero este ini ci ara e dirixi ra o levant amento. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 21 Antolí n Faral do, secret ario da Xun ta Superi or, dest acar a nos anos previ os pola súa defens a dos inter eses de Gali cia en x ornais c omo La Situac ión de Gali cia, El Idól atra de Gali cia, El R e creo Com postela no ou El P orvenir . Foi pr otagonis ta, tamén , pola súa par tici pación n a Asem blea Federal de Lugo no ano 1 843 par a tratar da reorga niza ción de Gali ci a, como r esulta do da r evolución i nic iada da quela contr a Mendiz ábal. Preci sament e , Ant olín Far aldo, pr opuxo que se disc utira se Gal iza debí a ser independe nte, pr oposta r exeit ada por só un voto de dif erenza. P ero a interve nción mili tar guber namental dirix ida por Puig Samper en Sig üeiro , preto de Santia go , contra os ins urx entes, xunto c oas dise nsións entre os impli cados e a fal ta d e apoios no resto del pa ís , deter minar on o seu frac aso e o poster ior fusil amento dos seus l íderes e n Carral . Pero es te pronu nciami ento saco u á luz o movemen to dos c hamado s “ provinci alistas” que aínda que naqu el moment o no n tería contin uación políti ca s í contri buiría de form a import ante no que v eu en se c hamar o Rexur dimento c ultur al gale go. O inf eliz ep isod io milita r , que vimos de relatar, tivo co nsecuenci as na vid a profes ional de Cas ares. Os sol dados vence dores c ometer on na capit al galeg a os habi tuais excesos e saque os, sen do un dos lug ares p erxudica dos o l aborator io que C asares foi ar tella ndo para a mat eria de Q uímica aplic ada ás Art es. Este f ei to, unido a os probl emas fi nanci eiros, s eria o fi nal d esta cát edra que trouxer a ao quími co monfor tino a Sant iago. Uns v inte a nos des pois, o l evantament o da arm ada en Fe rro l inicio u a Revol ución de 186 8 , q ue de u lugar a un proces o semel lante ao de 18 46 , c oa cons titución das x untas rev olu cionari as, send o Casar es un dos f i rmant es ini ciais da de S antia go, com o xa indicam os nun epígr afe anterior . O quími co galego t amén f ormou part e do efí mero “ Centro de Ini cia tiva par a la Nuev a Organiz ación d e Galicia ” , que levou a cab o unh a serie de pro postas de c orte r adical para Gal icia dentro un sis tema espa ñol feder al. Esta e o utras i niciati vas quedar on en nad a cando o xener al Mar tínez Cam pos procl amou a r estaur ación d a m onar quía a fi nais d e 1874. Coment amos no ap artad o preced ente com o Casares reci be o encar go de rei tor durant e o sexeni o liber al, pol a súa partici pación na Xun ta r evolucio naria de Sa ntiago, pero v olveu ser nom eado p ara ese p osto no r etorn o da Cor oa, e at a o día da súa mort e. O sis tema polí tico d e Cáno vas del Cas tillo da alt erna n cia entre c onserv adores e li berais, bas eado na mani pulaci ón do su fraxi o produc iu en Gal icia o r epar to do ter ritori o en f eudos caciquís, que com o dixem os garantí an o cumpr im ento dos “ resultad os previ stos” . En calq uera c aso, os g aleg os, invari ablem ente, sem pre v otaban a favor do Gobier no q ue convoc aba as elec cións. A activ idade pública dos pol ític os galegos dura nte a Res taurac ión a brangue u a conser vadores , li berais, republic anos, carli stas, r epubli canos, etc., pero os verd ad ei r os protag onist as era as famili as pol íticas dos gr andes líd er es Álvarez Bugall al e Mont ero Rí os; e o utros de carác ter m áis local , com o os G asset, os Riestr a ou os Pard o - Mont enegro. Fig 1.4. Ant olín Faraldo , secre tario da Xunta S uperior do Goberno de Galicia . CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 28 Despoi s dos es tudos prim arios, comeza a os onc e anos os de Fi losofí a no C olexio de Humani dades 28 de Monfor te, tamén c hamado C olexi o do C ardeal 29 . R eali za tres curs os de Filoso fí a neste centr o , segund o a súas propias palabr a s 30 , e con c atorce anos, en 1 826, tras ládas e a Valla dolid 31 , onde ac ada o 1 de marzo de 1 827 o títul o de Bach arel en Fi losof ía 32 Entre as súas ins talaci óns, ex istía un xar dín b otánico , re al iza n do un curs o de Físi ca Exper iment al e Quí mica. Remat ada est es a nos de Filosofía di sponse a segui r os p asos do se u pai p ara se conver ter e n boticar io. Ent ra no Real Col egio de San F ernando de M adrid par a comez ar os estudos d e Farm acia . O estat uto que r ecol le a cons titució n do Col exio de Farm acia de Madr id apa rece rec ollida n a “ Concor dia y Reales Orden anzas para el régim en y gobier no de l a facul tad de Far macia” , q ue dan do inaug urado o R eal Col exio de Farm acia de Ma d rid en 1804. F oi en 181 5 cand o foron cre a dos os Col exios de Far maci a de San Vict oriano en Bar celona , San Carl os en Santi ago e Sa n Antoni o en Sev illa , pas ando, entó n, a se cha mar Co le x io de San Fernan do o de Madr id. A pri meira s ede que ti vo o Colexio es tivo si tuada na r úa do Barco; nela perm aneceu at a 1830, en que se produce o s eu trasl ado ao núm ero 11 d a rúa d e San Ju an, actu almente r úa da F armaci a. Por tant o, neses dous l ugares s itúans e os pas os d e Casare s como est ud ant e de Far mac ia. 33 , un labor atori o para o ensi no da Q uímica , con ap aratos e mat eriai s que se enriqu ecerá n dos pro cedentes d os claus urados colexi os de Sevill a e Santi ago 34 Os pri meros a nos de ensi no son herdei ros do espíri tu da r efor ma ilust rada en m ateria c ientífi ca. Pedro Gutiér rez B ueno inc or pórase ao Colexi o, com o di rector y profes or de Quím ica, ao princi pio do seu f uncionam ento. Ademai s, estiv eron c omo tex tos obr igator ios rel aciona dos c o estud o da Quími ca, dur ante os anos de vida d o Colexi o: o “Tratado elemental de Química” de Lavoisier , “ Elem entos de Far macia” de Franci sco Carbo nell, o “ Dic cionari o elemental” de Hernánd ez de Gregor io, “ El ementos de Quí mica M édica” de Mateo Or fila e a “ Nu eva nom encl atura” de Conven tou. e do a ntiguo Labor atorio de Quími ca que di rixir a Louis Proust , e unha bi bliot eca compos ta por 1750 li bros, herdanz a da ci encia i lustrad a. 28 A imax e que apa rece na Fi g.1. 6 está tomad a de MURGUÍA, M. (1888). G al ici a, sus monument os y artes . Su natural eza e histori a. Editorial Daniel Cortiz o y Cª, P arte Pr imera, pp . 1058 - 10 60 . 29 O fundado r desta ins tituc ión educati v a foi o Carde al Rodrig o de Cast ro , estando bai xo a direc ción do x esuít as ata 1767, en que son expul sados no reina do de Ca rlo s II I. Foi logo a Comp añía restablec i da polo Pa pa Pío VII e n 1814 , é en 1815 F ernando VII tamén a rest ablece en Es paña . D esde 1767 funci ona con diferen tes nomes, c omo Real Semi nari o, Uni versidad prov inci al, Colexi o de Humani dades e I nstitut o. A parti r de 187 3 pasa a ser di rixido p ol os Esc olapios ata a actual idade . 30 Esc rito presenta do po r Casares en 1841 pe rante o Recto r da Univers idade de Santi ag o, para que l le se xan recoñec idos os estudios que tiña reali zado ata esa époc a. Tomado do A. H.U.S. (Ar quiv o Históri co da Univers idade de Sant iago). Legax o 219, expediente 6. 31 Non coñece mos os detal les concretos que es tiveron det rás da de ci si ón de conti nuación dos estudos de Cas ares, pero, seguramente, a i dea do pai d e qu e o f ill o fose bo tic ario impl icaba ir a Madrid, x a que o Colex io de Farm ac ia de Santi ago f or a suprimi do en 1821. V all adoli d, con pr esenza de xes uitas , situábas e nun l ugar i nte rmedio p ara ese f in . 32 Segundo algú ns docume ntos o t ítul o é de “Bac hill er en Artes ”. 33 Sobre este xardín botáni co consul tar en IZCO, J., e ALVAREZ VILLAVERDE O. ( 1996). Ped ro Andrés P ourret: un botáni co francés canóni go de las cat edral es d e Ourense y Sa nti ago (1799 - 18 18) . Serv ici o de Publi caci óns da USC. S anti ago . 34 O Colexio San Carlos de Santiago foi suprimi do en 1821, durante o T rienio Liber al, e soamente foron reini ciadas as acti vidades nos Colexi os de Mad rid e Ba rcelona unha vez reim plantado o A bsol utismo. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 29 O plan de es tudos distr ibuí a se en tr es curs os im parti dos por c atro c atedráti cos e , a difer enci a do que era c omún n o ámbi to univer sitari o, nos Cole x ios de Farmac ia poñ ía se espec ial énfase n o ensino práctic o . No p rime iro curso est udábas e Botá nica, M ineralo x ía e Zoolo x ía . No segu ndo an o impar tían se cl ases de H istori a Natural e de Químic a, ment res que n o terc e i ro o catedrá tico de Quími ca explic aba Farm aci a. Para pod er acce der a un nuev o curso era prec iso sup er ar a s asigna turas d o anteri or , e só había d úas oportuni dade s de ex ame. No caso de s uspender as d úa s veces, o alum no era despe dido d o Co l e x io, no n po den do ser admitid o en ningún ou tro para cursar os estud os de Far macia 35 Desp oi s de apr obar as asignatur as des t e s tres a no s acadá base o grao de “ Bachil ler en Far macia ” . Antoni o Cas ares obté n est e título 36 O paso s e guin te era a lic enciat ura, que se cons eguía tras do us años de prácti ca, be n nos laborat orios dos me smos Cole x ios o u con bot icar ios aprob ados e est ablecid os. En calqu er a ca so era pr eciso sup erar un exa me que cons taba de d ou s aparta dos: un ha parte t eóric a e ou tra prác tica, na que o aspirant e debía demostrar os se us co ñe ce mentos n a elabor ación de m edicament os, reco ñe ce men t o de planta s medici na is, e ha bilidad e na realiz ación d e ope racións quí mico - farm acéuticas . Sabem os que Cas ares dur ante u n ano, qu e vai de 18 35 a 183 6, trabal la com o “ axudante segu ndo” na Real Bot ica o 13 de xull o de 1832. 37 O grad o superi or era o de Doutor, que únicame nte podía obte rs e preci samente n o Cole x io de San Fernan do de Madri d de Madr id, e sup oñemos que terí a compl etados os r equis it os de form a parti cular, o que ben poder ía ser na botic a do se u pai. Cas ares obt ería finalmen te o g ra o de Lic enciado o 12 de Febr eiro de 1836. 38 C o que vim os de apunt ar, t emos unha i nformac ión bas tante completa sobre a for mación académi ca reci bida por Casares, que tanto no eido teór ico c omo pr áctico sem ella ter sido moi es ixente. Se unimos a ist o, por unha parte, o cont acto qu e desde neno tivo co mundo da far maci a e a qu ímica, e , por o utra, a s úa disposi ción perso al e intelix encia, non sem ella difíci l situar a o mon fortino nas ár eas cientí ficas que mar carían a súa vid a prof esional , e de x eito tan bri llante . . Compr e sinal ar que foi Ca tedr ático do Colex io S an Fer nando o far macéut ico Ant oni o More no y Ruíz (1796 - 1 852) que dei xarí a unha grand e impr onta cient ífica en Cas ares. C omo anal izarem os no Capítul o V, ser á More no unha das razóns polas que o químic o galeg o se dedic ará ao es tudo da s augas , e prob ableme nte es te farmac éutico madri leño f ose o pr esident e do tr ibuna l no que C asar es gaña a pr aza qu e o troux o a Santi ago. Pr ecisame nte, o nom e de “ morenosi ta” par a un dos m inerais descu bertos polo m onforti no en 18 50 foi posto na ho nra deste prof esor. 35 MIÑONES TRILLO, J. (201 0). Anec dotario de l os primeros añ os de l a Facultad de F armacia de S anti ago de C ompostel a (siglo XIX ): un recuerdo a s us profesor es y al umnos dis tinguidos . Discurso l eído en la solemne ses ión inaugural del c urso cel ebrada el 21 de enero de 2010. Madrid . 36 Obtiv o en todas elas brill antes cual ifi caci óns académi cas. T omado de MAIZ ELEIZEGUI, L. (1952). Est udio b iobi bli ográfico del Dr D Antonio Casares y Rodrí guez . An ales de la Real Ac ademi a de Fa rmacia , 1, pp 2 9 - 42 . 37 VAL VERDE RUIZ, E. ( 1999). La Real Botic a en el si glo XIX . Tese d e Douto ramento, diri xida por M. E sther Alegr e Pé rez. Departamen to de Fa rmaci a e Tecnol ox ía Farmacéuti ca. F acultad d e F armaci a. Univers idade C omplute nse de Madrid . 38 Nalgúns traball os sobr e Casa res ap arece que tamén en 183 6 acadou o t ítulo de Dou tor e n Farmaci a, pero ni n no s eu expedient e, nos Fondos do A. H.U.S. , ni n no est udo biobi bliogr áfic o de Lui s M aiz E leiz egui (195 2), ni n na m emo ria de T esina de Ma ría Luz Benitez Truji llo (1983) se ten at opado c onfirmaci ón de t al extrem o. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 30 Unha vez aca d ad o o títul o de Bacharel en Farmacia , e mentr e s s e form a pa ra a licenc iatur a, comez a, Casar es, xa , os seus trabal los de i nvesti gación qu e xeran a s sú as dúas primei ras public acións : 1834. M emori a sobre la utilidad d el uso d e las fumi gaciones clorur adas com o preser vativ as del cól era - mor bo, apoy adas en razones quími co - médi cas. ( Coautor : José F ariña ). Imp. d e Pujol y Herman o. Lug o. 1835. O bserv aciones so bre la natural eza y propie dades del su puesto do ble tartr ato de mer curio y pot asa. I mprent a de D. Pedr o Sanz. Ma drid. Analiz aremos es tes do us traball os nos C apítulos IV e V, pero xa po demos dic ir que , ademais d u nha inquiet ude ci entífi ca moi t emper á, nos mo st ran t res caract erístic as qu e serán m arc a distinti va de Casar es. No prim eiro reflic te Casar es unha gr an preocupac ión social e un fond o sent ido d e servic io á comuni dade . Es te artigo , que ten como obxectiv o com batir as epidem ias de c ólera inci ada en 1833 , e que, c omo x a dixe mos , publi ca en col abor ación c o médi co de Mo nfort e José F ari ña, remata dun x eito bast ante el ocue nte: ¡Oj alá estas ref lexion es contr ibuya n a desper tar a nuest ros conci udadan os del letar go en que y acen, y a reanim ar el cel o de las Au tori dades munici pales, pues a su car go est á el tom ar tod as las m edidas de precauci ón que e xi jan l as cir cunstancias ! Somos ami gos del país y deseam os la pr osperida d de su s habit antes, bi en conve ncid os que solo puede ser f el iz el hombre entr e hombr es igualm ente f elices. Na segund a publicaci ón temos a un c ientíf ico c uns im portantes coñ ecement os na química experi mental , e que non a cepta os res ultad os por pr incipi o de autori dade, se nón que r esponde unicam ente ao que lle din as probas ex periment ais. N o trab allo c uestion a a exi stenci a dun suposto compos to pres entado por Franci sco Car bonel l y Brav o, un farmac éutic o cons agrad o que é un h a das figur as fundame nta i s da farmacia e quí mica esp añola de finais do séc ulo XVI II e princ ipios do XIX . Volver á no fut uro en máis dunha oc asión a r eafir marse nos seus resul tad os sobre est a m esm a cuesti ón, ca ndo ten n otici a de que esa s ubstanci a seg ue a apar ecer noutros traball os . Gran pr eparaci ón ex periment al, som etem ento ás probas c ientífi cas e s entid o de ser vicio p úblico , van ser tres pr incipi os qu e o gui arán ao l ongo d e toda a súa vi da co m o científico . Hai out ra cons iderac ión qu e xa deb emos sal ientar en r elación a estos ar tigos aparec idos nu nha etapa t an inic ial da s úa vid a prof esiona. Casares publi cará mái s dun cent enar de trab allos, s obre difer entes cu estió ns e con diferent es ex tensi óns. Ist o é alg o moi sing ular s e o co ntemplamos des de a dimens ión espa ñola, pero m oito máis aínda se o analizam os desde a pers pectiva ga le ga 39 39 O profesor Fraga V ázquez i ndic a a es te respecto: “Na G ali za da époc a non se da ba unha s ituac ión favor ábel para a Cienci a moderna . As condi ci óns dominantes supuñan, obx ectiv amente, ev identes atrancos ao desenvol vemento da ci enci a experimental , ou, polo men os non o favo recían ; e staban emp razadas hi sto ricament e nunha et apa p revia, unha s ituaci ón prec ientífi ca”. I ndica ademais que na facul tade ( de ci enc ias) o 60% do profeso rado só te n un t raballo ci entífi co publi cado. Tomado de F RAGA VÁZQUEZ, X.A. (1992). Biolox ia na s egunda metade do s éculo X IX. Uni ve rsidade de S antiago. . Farem os no Capí tulo IV un es tudo com parati vo da s publicac ións des de difer entes á ngulos e verem os como nesta fac eta des tacou de xei to imp ortante o químic o monfor tino. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 31 Volven do ao r elato biogr áfico, en 183 5, con v inte e tres anos, l ogra o seu pri meir o trabal lo entr ando como “ ayudant e de seg unda ” na Real Boti ca 40 en Madri d, na que ap enas est ará u n ano , pois en 18 3 6 ret o rna defini tivame nte a Galici a . A función dos n ovos ax udantes contrat ados e n 1835 er a prepara r e di spe nsa r os medic amentos a o persoal d o “R eal Se rvicio ” 41 A pes ar do curt o te mpo nesta R eal B otica , C asares deb iu se sentir orgullos o de t er per tencido a es a insti tució n, que ademais prestix iaba aos qu e pasa b an por el a. Por i so, quince anos despois, soli citou, séndoll e concedi do, o tít ulo de “ B oticari o Honorari o de la R eal B otica ”. , e tamén a provi sión de pr epara dos f armac éuticos para as cortes da “ Casa Real” . Lembrem os que para ac adar o gr ao de lic enciado er a precis o reali zar unh a fase pr áctic a en insti tucións c omo es ta, ou c on boti carios esta blecidos. Como ac abamos de i ndicar , está a piques de v oltar á sua t erra, e hai un feit o de c arácter f amil iar e persoal que ex plica o inter ese p or atop ar un ha praza en Gal icia. Nes e 1835, no que entr a na R eal Botica en M adrid, c asa por poderes 42 Soame n t e facem os conxet ura s en relación a es e regr eso de Casares , pero par ece acept able q ue a parell a vexa en Santiag o de Com postela un lugar máis “ confortabl e” para comezar a vida fami liar cunh a nena r ecén nacida, t endo C asares máis opció ns de f acer ca rreira prof esional , e on d e vai ser máis doado f undar a s úa propi a botic a. coa súa pai sana Juan a Teijei ro Fernánd ez, coa que t en es e mesm o ano a pr imei ra fill a Carmen. O matri monio s erá r atificado formal mente e n m aio de 18 36. No ano de 1836 ga ña po r oposici ón a praz a de ca tedrático de Quím ica apli cada a l as Arte s , convoc ada no Cons ervat ori o de Artes de Madr id, se ndo destina do o 5 de ma rzo dese an o á vacant e 43 1.3. 2. Os primeiros te m pos e n Santiago ( de 1836 a 184 7 ) que es taba ve ncell ada á Socied ade de Am igo s de Pais de Santiago . Co meza así a d obre relac ión que o m arcaría pr ofesi onalment e durant e máis de c incuent a anos : Santiag o de Compost ela e a Q uímica . Estes van ser os anos da c onsolid ación como profes or de Quím ica , da en tra da na Univer sidade de Santia go , e da obt ención d a praza de cat edrátic o de Qu í mi ca nesta i nstituci ón. Adquir e un pres tixio crec ente, refor za a s úa for mación ex perim ental e pr ep árase par a a explos ión com o ci entífic o , que se 40 A principios de 1868 a Real Botic a cambiaría o seu nome polo de R eal O fici na de Farmaci a, nome que cons erva na ac tualidade, e os Boti carios de Cá mara pas arán a s e denomi nar F armacéut icos d a Real Cáma ra . 41 VAL VERDE RUIZ, E. ( 1999). La Real Botic a en el si glo XIX. Op. Cit. . 42 Tomado de LOSADA, M.L. ( 20 12 ). Antonio Cas ares. Unha v ida dedic ada a ensinar, apren der, div ulgar e apl ic ar . Boletín das Cie nc ias (ENCI GA ). Nú mero Es pecia l (no pr elo) . Sa ntiago d e Compos tela. 43 Esta praza xunt o co a de Xeome tría , Mecáni ca e Delineac ión, q ue foi ocupada por Domi ngo F ontán , fo ra c reada en 1833, e inic ialment e fora ocupad a po r Lui s Pos e. Cando F ontán renunci a, por tr as lado, Pose pas a á s ubs titui lo, quen dando vaca nte a de Químic a que será a qu e ocupe Casar es. Fig. 1.7. Juana Teijeiro F erná ndez. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 32 inicia , no ano 1 847 , coa súa par ticipaci ón na pri meira oper ació n con anestes ia clorofór mica en Españ a. Reci be notifi cación , o 20 de outubr o de 18 36 , de que xa pode com ezar as c lase s, inic iándose a sí como pr ofesor de Qu ími ca. Com o ver emos no C apít ulo VI I, des de os comez os nest a cáte dra o s eu obxecti vo foi dotar a e es ta materia d e par te exp erimen tal q ue se cor respon día co car ácter aplicad o da mesm a. O pro gresivo a umento de alumnos que s e produce a o long o dos a nos e a pres enza doutros c omo oí ntes é un ha mostr a do inter ese qu e su sc itaban as súas c lases . A cantid ade de mater ial que c hegou a ter o lab oratori o de C asares naquel tempo, e que anali za re mos no Capí tulo VII, d anos idea do moi al to nivel de tr aballo prácti co qu e desenvol vía cos seus al umnos, e q ue sit úa a Quími ca impar tida pol o monfor tino mesm o por r iba da que se l evaba a cabo nas aul as univer sitari as na mes ma ép oca. No aspec to mái s persoal , un feit o destacad o ten que ver cos probl emas ec onómicos q ue acompa ñaron es ta cátedr as dur ante os an os nos que f uncion aron. Cas ares suf r iu retr asos case q ue perm anentes no seu s alario, e mesmo en long os per íodos de tempo, per o a pes ar de am eazar c oa súa d emi sión , non che gou nunc a a cumpr ir as s úas adver tenci as. Os pr oblema s financi eiros q ue vim os de com entar, e o saq ueo d o lab oratorio pol as tr opas q ue viñer on a sofocar o levant ament e de Solís en L ugo en 1 846, su puxero n o final p ara a pra za que troux o a Casar es a Santi ago. Nes e tempo, porén, ao quím ico m onforti no non l le fal taban oc upació ns, com o verem os ax iña. O seu trabal lo com o doc ente , na Soci edade Ec onómic a de Am igos d o Pa í s, comeza a ser recoñec ido, e cando apenas leva un ano n o posto rec ibe unha petic ión de F ernández Mariñ o, catedrá tico de T erapéu tica Xeral da Uni versidad e de Santi ago, par a que reali ce un estu do d as augas galegas . O prim eiro trabal lo nest e campo f oi real izad o por Casares como unh a activ idade prom ovida desd e a pr opia Sociedade Eco nómica: 1837. Anál isis de l as agu as miner ales d e Cald as d e Reyes y Cal das de Cunti s, con l a enumer ación de sus princi pales v irtudes , presen tada a la Soc iedad de Am igos del País de Santia go. Im pr. de l a V. é H. de Com pañél. Santia go. A este tr aballo s eguir íao out ro o mesm o ano sobre as augas de Artei xo. C omeza as í unha moi longa activ idade no c ampo das augas m ineiro - m edicin ais á que se a dic ará a maior parte da s úa vida , e que c onstitúe unha d as súa s mái s impor tan t es ac hegas científi cas 44 Outra p roba do pr estixi o que c omeza a ter no ei do exp erimental é o encar go que reci be en 1838 do reit or Pedro Losada Ro dríg uez para qu e elabor e un in forme s obre o est ado xeral dos ins trume ntos do Gabi nete d e Física . Comp re dicir que ese estudo d e augas publi cado co mo respos ta a unh a inici ativ a da Socied ade Económi ca de Am igos do País de S antia go é o pr imeir o de unh a moi lon ga ser ie de col aborac ións, infor mes, e ar tigos de Cas ares com o int egrant e desta inst i tuc ión. Ser ía un dos socios máis activ os da mesm a , sen do o se u presi dente d e 1850 a 1 858. 45 44 Precisamente, por mo r dest e trabal lo sobre as au gas de Caldas e Cunt is, Casares, co n só vi nteseis anos , entr a na histori a escrit a de Gali cia, poi s o seu nome a par ece na Historia de Gal ici a de Verea y A g uiar publi cada en 1838 . . Quizais sexa est a a primei ra act uación ofi cial q ue teña c unha universi dad e que x a o vai a r equer ir com o profes or ao po u co t empo . 45 A. H.U.S. Seri e Lib ros de A rquivo , A - 141, fol . 86 , 88 . CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 33 Tamén n este ano é nome ado repr esentan te da X un ta Super ior Gu bernati va de Far macia par a efect uar a vis ita xer al de botic as e dr oguerías do Ar cebis pado de Sa ntia go e da C oruña 46 N este tem po que v ai de 1 839 a 194 0 matr icúlase na a signatur a de Mec ánica qu e da o s eu cole ga Luis Pos e, demost rando a seu interes e polo coñ ecem ento en si mesmo, per o tamén por pr epararse para a frontar a longa carr eira doc ente a que quer e acce der . 47 O 9 de d e Agost o, en s esión pr ivada . Hai qu e ter prese nte que a m ateri a d e Quími ca tiña naquel tem po nos cursos i niciais bastan tes cont idos de F ísica, e, com o veremos máis adian te, cuest ións m oi venc ellados c on ela como a me teorol oxía ou a elec trici dade centrar án tam én o inter ese d e Casar es. Por Real Orde d o 26 de setembro d e 1839 cr éase a cátedra de Histor ia Nat ural e o claus tro univer sitari o compost elá entend e o 20 de abr il de 1840 que C asares é o ca ndid ato idóneo p olos coñec emento q ue pos úe ta nto ab ordar “ su par te filos ófi ca ” com o a de “ap licación ” . Como ver emos no Ca pítulo VII hou bo un has cues tións de car ácter admi nistrati vo que r etrasar on o seu n omeame nto efecti vo ata o a no seguint e. D esempeñar ía este c argo de pr ofesor ata 1847. Durante o tempo que perm aneceu nest e posto co ntribu iu de xei to fu ndament al á cr eación do Ga binete de Hi storia N atur al que s e conver tería c o paso do tempo n o Muse o de His toria Nat ural “ Luis Igles ias” da univ ersidad e compos telá. En agos to de 18 41 obté n o grao de Lic enciado en Fi losofía pola U niversi dade de Santi ago, defend endo o 5 de agos to e n sesión pú blic a a seg uinte proposic ión: “Las fuen tes pri ncipales d el calóric o son la combi nación quími ca, la com presió n, la l uz solar y el calor centr al de l a tier ra; el cal órico especí fico de l os cuer pos se r econ oce por medio de l a mez clas del cal orím etro de Lavoi sier y el tiem po que tar dan en enfr iar se en iguald ad de circunst ancias” . 48 Pouco despois , def ende a pr opos ición: “En l os anim ales se admite n tres es pecies de gener aci ón: viví para, ov ípara y gemí para ” 49 46 BENÍTEZ T RUJILLO, M. L. (198 3 ): Estudio Bi bliográfi co de Anto nio C asares R odríguez y José Casa res Gi l . Memoria de Tesi na. Departamen to de Historia y Legisl aci ón Farmacéuti ca. Fac ultad de Farm a cia . Madrid . 47 N on s abemos se ti vo outr os interes es en t ermos de estud os naquel tempo, poi s hau unha ce rtific ación de 1837 na que c onsta como alumno de medi cina, aí nda que non fi gura no seu expedi ente ofici al . R ecoll ido e n LO SA DA , M.L. (201 2). Antoni o Casares . Unha vida dedic ada a ensi nar, ap r ender, di vulgar e apli car... O p.Ci t. U ns tri nta anos despois si c omeza ría eses estudos q ue remataría en 187 2. 48 D es te segundo exerci ci o queda cons tanci a por escrito, en f orma de manusc rito, presenta do por Casa res e tit ulado: “Disertac ión para el ejercic io priv ado a fi n de obtener el g rado de Li cenci ado en F ilos ofia, present ado po r D. A ntoni o Cas ares” . A.H.U.S. Legaxo 21 9, expedient e 6. 49 Exac tamente ci nco días des pois. T éñase en todo c aso pres ente o indic ado no apa rtado a nterio r respecto á o btención do gr ao de doutor no te mpo a nterio r ao Plan Pi dal de 1845. . de o bter o gr ao de li cenciad o soli citou optar ao grao de Do utor, acadan do o 12 de Setembr o de 18 41 o d outoram ento. O t ema d a súa t ese tr atou so bre o seg uint e argum ento: “¿Se m ueve el Sol c on un m ovimi ento diurn o alrede dor de l a Tierr a o ésta en tor no al Sol con u n movimi ento a nual gi rando al mis mo tiempo sobr e su pr opio eje?” . CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 34 Casar es destac a xa polo seu curr ículo ac adémi co e cont inúa cos seus tr aballos no camp o das augas minerai s publi cando en 1840 a a nálise d as Aguas de Bar , e o ano s eguint e as da Isla de Loujo o Toja G rande . Este pr estix io crece nte far á que ac umul e ao lon go da s úa vida num eros os rec oñecement os e t ítulos honor íficos c omo indi care mos ao fin al, per o quiz áis o prime i ro foi ser nomea do en 18 41 socio c orrespo nsal da Socied ade Económ ica dos Am igos do Pais de Lugo. Tamén c omezará a dar mostras do seu inter ese pol a mi neralox ía galeg a, tema xenérico q ue xa tra tara e n Madr id cando era al umno d e Farm acia, e p ublica t amé n en 184 1 un tr aballo s obre a ri queza miner al de Galici a 50 O seus c oñecemen tos sobr e estas cu estións r elat ivas á compos ición e con formac ión dos s olos fai q ue se lle sexa enc argad o polo con cello , en 1842 , un i nform e sobre a locali zaci ón do c emi terio públi co en Santia go. Móstr ase contrar io á lo calizac ión nos terr eos de Bonav al, pero s erá alí on de final se instal e , e o nde a o final da súa v ida ser á lev ado para recibi r sepul tura. . Tamén ocupa este an o Cas ares o cargo d e vi cer rei tor da univer sidade c ompost elá, send o este se gurame nte o prim eiro car go oficial du nha longa s erie del es na insti tución universi taria. Nes ta ocasi ón debe r edactar un es crito par a desme ntir un ha nov a apar ecida no xorn al La Mi nerva s egundo a cal o cl austr o tiña c oncedi do un dout oram ento de h onra a José Ramón R odil , mili tar lucen se que c ont aba con f orte ascenden ete na cort e en Madrid. N o escr ito, Casar es desm inte este fei to e conc lúe: “ [...] y por consigui ente qu e el cl austro de Sa ntiago no merec e la nota de ser vil ad ulador del p oder ” 51 Entram os en 1843, e com eza a publ icar os s eus tr aballos de anál ise s de auga t amén f óra de Gali cia, se ndo o Bol etín de Medi cina, C irug ía y F armac ia, impr eso en Madri d , quen r ecibe dous arti gos sobr e augas . Casar es é pr ofesor de Quími ca apli cada a las Artes, na S oci edade Ec onómi ca de Santi ago, e prof esor i nteri no de Histor ia Natur al na Uni versi dade de Santi ago, e acom ete est e ano outr a das súas iniciat ivas mái s desexad as: a aper tura da súa f armaci a ao carón da Praza do Toural (máis exactam ente n a Rúa Bau tizad os), qu e aínda f uncio na hoxe en día . É nome ado tamé n neste ano Sec retar io da S ociedade Ec onómica de Am igos do Paí s d e Santia go. 52 50 O trabal lo en cues tión foi Riqueza m ineral de G alic ia . T ip. Vda e hi jos de Compañel . Santiago. 18 41. Tamén foi publ ic ado en El Idolatra d e Galíc ia en 184 1 . 51 BARRE IRO F ER NÁNDEZ , S. R. (2002). H i sto ria da Universi dade de S anti ago . ..Op. Cit., p. 280. 52 En conv ersaci ón privada co ac tual propietario des ta fa rmacia, Ri cardo B escansa, mani festa que ten noti cia de que o establec emento co mezou en realidad e a funci ona r antes de 184 3, pe ro no n apor tou dat os máis concret os. . Fig. 1.8. Traballo sobr e augas en 1 841. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 35 Trát ase de algo m áis que dun ha cues tión de voc ación pr ofesio nal, pois x a nese t empo é pai de vario s fillo s , cheg ando a ter oito c oa súa primei ra esp osa J uana. T erá que busc ar tem po par a se a dicar á súa far macia , sobr e todo nos pr imeir os anos, r ecibindo d espoi s a axuda fami liar por tempor adas, s obre t odo do seu fil lo Demetri o 53 Imaxi namos q ue nes es pri meiros anos de funcionam ento da Far macia as dific ultades de C asares para com patibi lizar tantas r esponsabi lidades deber on ser enorm es, e quizai s esta foi unh a das razóns fundam entais que t rouxeron a Santia go neses pri meiros t empos ao i rmá n da súa muller, Maxi mino Tei jeiro F ernánde z (1827 - 19 00). Par a Casare s debeu s er un axuda m oi impor tante na quel tempo, para M aximi no sig nific ou unha ex traor dinar i a fo rmaci ón que o pr eparar ía p ara os es tudos de medic ina que comezar ía no c urso 18 46 - 47. Acab aría send o cat edráti co de Anatom ía Cir úxica na Facul tade de M edicina de Santi ago e r eit or des ta univer si dade que o btiv era o títul o de farmacé utico en 1866 . 54 En efec to , o 25 de S etembr o de 184 5 foi nom eado C atedrátic o de Quím ica X eral da Fac ultad e Cienc ias . Com part iu durant e toda a s úa vi da unha m oi boa r elaci ón pers oal co n Casares e o ac omp añaría c omo mé dico nos últim os mom entos . Hai nes te ano de 1843 o utro f eito que non de be pasar desaper cibido, a publi caci ón do seu primer trabal lo refer ido á agri cultur a: Observ aciones sobre el cultiv o de la vid en G alici a. Imp.d e la Viuda é Hijos de Compañél . Sa ntiago. O tema da apl icació n da ci encia á agri cultura e n xer al, e á vitiv inicult ura en par ticular , será de especi al inter ese par a Cas ares. C oñece s obradam ent e que a mel lora das con dici óns de vi da no medio r ural g alego p asa pol a mod ernizac ión d os proces os e tr atamen tos , basea d a na raci onalizaci ón e me todolox ía cien tífica. No 1844 o rei tor Juan J osé Vi ñas f oi autor izado p olo Cl austr o da Univ ersid ade para merc ar instr umental de Físi ca e Quí mica – e compl ementar o compr ado por J os é Rodr íguez (o “ matemáti co do Berm es”) a princi pios do século - así como par a rem ozar a Bibl ioteca d a univer sidad e . C asares parti cipa na el aboraci ón d a s lista xe s de mater ial nec esario par a os l aborator ios da uni versi dade, estan do xa moi preto de ac ceder á praza na que p ermanec ería m áis de c orenta anos. 55 . Tr es anos antes tíñans e cre ado na Univers idade de Sa ntiago as facul tades de Letr as e Cienc ias aínda que mante ndo o nome co nxunto de Facultad e de Fil osofía . D ez anos máis t arde acad ará o car go de C atedrá tico de “ Término ” 56 53 Cuesti óns de ca rácte r políti co fi xeron que Dem etrio tiv ese q ue aband onar S antiago a finai s do S .XIX , véndos e obri gado a permutar a farmac ia con p ropieda de s da famil ia Bes cansa que estaba e mparentada c oa de Casar es . Est e c ambio de tit ula ridade expli ca que hoxe en día a f armaci a de Casar es se c hame F armac ia B escans a. Demetri o ma rcharía a Andal ucía Es te dato f oi proporci onado por Ju an Casa res Lo n g, tata raneto de C asares. 54 Un estudo c ompl eto sob re Maximi no T eij eiro pode ser ato pado en F ERNA NDEZ TE IJEIRO, J .J. (2001 ) . Max i mino Tei jei ro (1827 - 1900). La enc ruci jada de l a medi cina gal aica. E l Correo Gal lego. S anti ago de Com postel a. 55 A hi storia da c reación da Cát edra d e Quími ca na Univ ersidade de Sa nti ago pode segui rse en MEIJ IDE, A. (1988) “El ci entífico FernándezT aboada ” , pu bli cado polo Seminari o de E stu dos Gal egos , citado en ALVA REZ LIRES, M., et al . (1 999). “Os p ri mei ros pasos da Quími ca en Gali cia: de S ar miento a Casa res”. Actas VI I C ongre so de l a S ociedad Español a de His to ria de l as Cienc ias y de las T écnic as. 56 O P lano P idal de 1845 no seu Artigo 117 es tablec ía que para chegar a “ ca tedráti co de término ” e ra preciso l evar como míni mo tres anos como c at edrátic o de ascen so, c argo ao que se p odía tent ar acc eder des pois de tres a nos de s erv icio como c atedráti co de entrad a. da Fac ultade de Fil osofía . CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 36 Ese mes mo ano, o 14 de outubr o, é nomead o Secret ario da Fac ultade de F ilos ofía, que com o foi refer ido no a partado anter ior c omprendí a naquel a époc a as de L etras e Cienci as . O 23 de novembr o d o 1846, C asar es é nomeado D ecano d a F aculta de , e ser ía tamén xuíz c ens or nos tr ibunais d e oposic i óns dal gunhas cáte dras vaca ntes da súa F acult ade. Per manec ería co mo Decan o dest a Facul tade at a 1860, e n que se c onverte en F acultad e de Cie ncias, pasando a ser Decano del a. Como v eremos, t amén ser á Decan o provi siori o durant e catro a nos da de F armac ia, cando s e crea en 185 7. O ano de 1847, act uar á tam én como rei tor en func ións 57 , téndose qu e oc upar, entr outras, de var ias cuesti óns q ue teñen que v er coa F aculta de de Me dici na 58 1.3. 3. As contribuc ións máis senlle iras (d e 1847 a 1872 ) . Est e é o ano e n qu e deixa a mat eria d e Histor ia Nat ural da que era pr ofesor inter ino e se vai dedicar por com pleto á d e Quím ica , no que a docenci a se refi re. P ublica ademai s tres tr aballos , dou s s obr e augas e un terceir o sobre a anál ise dun cálc ulo ur inari o. Xa catro a nos antes se ocupar a dun tema semel lante, e m ostra o com ezo da c olabor ación co n algúns dos médi cos da F acultade de Medic ina. Estam os nos albor es dun dos moment os mái s salien tables d a vida ci entífic a de Casar es: a súa contri bució n á prim eira op eración en Espa ña co n clor ofor mo como a nest ésico. Este s vintecinco anos q ue inc luímos n esta et apa son os m áis intens os com o inves tigad or, prof esor e no c ampo das pu blicaci óns. M esmo a o rema te de ste perí o do reali za os c ursos que o l evan a lic enciarse en M edicin a, o que n os volve a pr esent ar a un Casar es inf atigabl e que non se acom oda á ruti na. No ano de 18 72 pr odúcese o seu nom eament o como r eitor , cargo qu e xa non aband onarí a ata a sú a morte, ag ás unha breve inter rupció n entr e 1872 e 1873. Esta fas e consit úe a ultim a etap a que anal izarem os des pois. O ano 1847 m arca un dos fit os científi cos do qu ímic o de Monfor te cando parti cipa nos tr aballos previ os que c onduce n a qu e o 20 de decembr o se r ealic e no Hospi tal Re al de S antiag o a pr imeir a cir urxía con a nestes ia clor ofórm ica leva da a cab o en Espa ña. Soam ente t iñan t rascur rido un ha s semanas desd e que Simps on, e n Edimbur go, reali zase a pr imeir a anestes ia en Europ a. Aínda que están pres entes ciru rx iá ns vang ardistas do Hos pital Real , An drés Laord en, Vicente Guar neri o e José G onzál ez Olivar es, a interv ención de Cas ares neste asunto foi tr ascende ntal . A dem ais d e sintet izar o cl oroform o, por un m étodo que res ultar ía mesm o mell or que o coñec ido de Soubeir an, someteus e per soalme nte á s prob as previas co produt o para es tablec er as dose s e condi cións de admini straci ón. Tr átase d un logr o en equi po, pero no que Cas ares er a o li der 59 57 En realidade x a tive ra que ocupa rse des ta resp onsabil idade en va rias oc asións desde anos at rás de bido á au senc ia do reito r. 58 Tomado de GARC ÍA GUERRA, D . ( 2001) . La Facul tad de Medic ina de S antiago en el sigl o XIX. Serv ici o de Publicaci óns da USC. San tiago, p. 177. 59 BARREIRO FE RNÁ NDEZ , S. R. (2002). His tori a da Uni versidade d e Sant iago . ..Op. Cit., p. 292. . Nes t e ano hai tam én outr os dous aco ntecem ento s a destac ar. O pri meiro é a c reación da Acad em ia Médic a de Emulac i ón (184 7 - 1850) na que Cas ares par ticipar ía activam ente . O seu vocei ro será a Revi sta Médic a (184 8 - 1 850) na que o m onforti no act uará c omo un d os maior es co ntribuín tes. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 37 O seg undo feit o é a publica ción da t raduci ón de C asar es do Tr atado d e Fa rmaci a de Soub eiran: Trat ado de farm acia teór ico y práctic o de E. Sou beiran . Traduci do da terc e i ra edic ión e adici onado por Antoni o Casar es . Librer ía de la S eñora Vi uda é Hi jos de D on Ant onio Calle ja. Impre nta M artínez, Madrid, 1847. Esta tr adució n indí canos d unha part e o dom inio d e quími co gale go no c ampo da Farm acia e t amén do francés . Estamos a falar dun enorm e trabal lo de traduci ón d unhas 140 0 pá xinas, c o estil o narr ativ o clar o e divulga dor que v ai ser habitual de C asares . Como s e adoit aba fac er naq uel tem po, hai aportaci óns p erso ais do tr aductor naquel es punto s onde co nsidera qu e pode ser de utilidad e. Así in dica no inicio da obr a: Por m i parte, a! trad ucir este Tra tado d e Farm acia, he proc urado h acer le m ás completo, añadi endo alg unas fór mul as y vari os procedi mient os recom enda dos por autores de conoci do méri to, y que he entres aca do de difer entes obras y peri ódicos n acional es y ex tra n j eros; y algun a vez me he atr evido tambi én a poner el r esultado d e mi pr áctic a y de mis investi gacion es Hai out ra menc ión nest a in trodució n que d ebemos s inal ar, e que i ndica a especi ali zación q ue Casar es xa ten no cam po d as augas m inerai s. En el ca pítul o de aguas mi nerales po ne tan s olo el autor l as rec etas y procedi mient os para i mitar las na turales de Fr ancia y al guna má s de o tros paises, aunque ningu na de Españ a ; y en ver dad que nuest ra naci ón nad a ti ene qu e envidi ar a las demás en es te particul ar. He pr ocurado l lenar este vací o, consul tando l as anális is publ icadas de las má s céle bres ag uas min erales d e la Peníns ula, y añadi endo las fórmul as por c uyo me dio pu eden im itarse. Por cer to, na por tada des ta tradució n faise m ención que Casar es é “Socio c orr esponsal de la Academi a de Ci encias Natu rales de Barcel ona” , O ano s eguinte d e 1848 é t amén d e gran rel evo na v ida de Cas ares . Publi ca once traball os, nos qu e o bivam en t e dest acan os dedi cados a an estesia clor ofórmi ca. Per o hai t amén out ros q ue van pertenc er a outros d ous c ampos n os que o quím ico g alego brill ou no s eu temp o: a nutrici ón e a toxicoloxía. Pero este an o de 1 848 ten un pr otagonist a espec ial. Aparec e publ icado o seu T ratado Elem ental de Química Ge neral. É o se u pri meiro l ibro d e texto dedic ado ao ens ino da mate ria que impar te , base ado en tratado s que el ben coñec e de q uímicos e ur opeos: Ber zelius, Thé nard, D umas , Rose ou Fig. 1.9. Tratado de Far macia. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 44 Casar es nun destes grupo s, pero se nos atemos ao que pui do rec ibir por transmi sión fami liar, por pertenc er á cl ase media u rbana e pol o seu caráct er antidogm ático li gado ás súas c oncepci óns cientí ficas, estar ía máis pr eto dos progr esistas ou l iber ais. Ad emais, m ostrarem os ao l ongo dos Ca pítul os seguint es moitos exempl os da profu nda con vicción que t iña de ser vidor público, s empre atent o a axud ar co seu tr aball o ás cl ases m áis des favorec idas. Ma ntivo m oi bo a rel ación c on Jua na de Vega 74 , condesa d e Espoz y Mina, de coñeci das i deas liberai s, e compar t iu con Conce pció n Arenal e E milia Pardo B azán 75 Outro dato q ue pode s er s ignifi cativo é o s eu apoi o ao s progres istas da s úa vila natal, que e n 1839 acced en á alc aldía , preoc upacións semel lant e s c omo a defens a das c la ses soci ais m áis desfav orecidas e a ed ucaci ón e a rei nser ción s ocial d os pres os. 76 Neste a no é encar ga d o pola F aculta de de Medi cina p ara dar a mat eria de Anál ise Química no c urso de doutor ament o da fac ultade, i mpart índoa a ta 1872. Tam én no per íodo q ue vai de 1869 a 18 72 reali za os es tudos d e Medi cina e Cir urxía na mes ma fac ul ta de, li cenciá ndose . É c erto, q ue no tempo q ue a vida do quími co gal ego foi cambi a ndo enorm emente ta nto famil iar como profes ional mente, p ero o feito d e que fos e un dos que s uscri b iu en Santi ago o manif esto de apoio á r evoluc ión de 1868, p arece darnos idea cl ara d a cons tanci a d o seu posi cionam ento ide olóx ico . Non obstant e, hai qu e entender a obriga de t er , dunha par te , que se amoldar aos t empos tan c ambiant es nas es feras de i nfluenc ia, cand o detr ás del tiña unha fam ilia sempr e numer osa ;.e , doutra, a nec esida de de prac ticar os proced ement os case s empre opac os para m anter a sú a posi ción, o que era habit ua l na univers idade espa ñola daquel t emp o, e n a soci edade en xeral . Non coñec emos, por outr a parte, posicio nament o explíc ito no eido do galegui smo polític o daquel a époc a. Sabemos do seu compr omiso co d esenv olvem ento do rur al, da s úa par ticipac ión nos congres os e ex posicións de c arácter a grícol a e indus trial de Gali cia , e q ue ti vo qu e ter alg ún tipo d e relac ión con al gúns p erso eiros que c o temp o dest acarían neste ter reocom part iu tem po. Pero quiza is , a súa vis ión desd e a cienci a da res oluci ón dos pro blemas q ue tiña a socieda de galega estivo se mpre por rib a de c alquera outra c onsider ació n. En 1869 foi nomead o Dir ector da Estac ión Met eorol óxica de S antiag o, e desde a no 1867 at a 1870 volv ería a fig urar com o respons able n as publ icacións nas que ap arece n os resu mes met eorolóxic os anuai s. 77 Non sab emos e n que ma neir a realiz ou activ idade s como m édico, per o seg undo o se u fillo X osé Casa res Gil, “ exerz eu ” a profesi ón d e médico ata os derr adeiros a nos da s úa vid a nese ano de 18 72. 78 74 No docum ento d e derrad eiras v ontad es de J uana de Vega de 18 69, Cas ares é nomeado c omo un dos s eus t est amenteir os. 75 Na novel a “Pasc ual López” de Emi li a Pardo Bazá n hai un retrato d un p rofes or irlandés F éli x O’ Narr (“cuyo a pel li do españoli zaban llamándol e Ona rro ”) de tala nte huma nis ta e bon dadoso que os es tudosos da ob ra da nov elis ta cre n que es tá b aseado n a figur a de Casares . So bre es ta cuest ión p ode c onsultars e GONZÁ LEZ HER RÁN, J .M. (2012). Antoni o Cas ares Rod ríg uez e Emil ia Pardo Bazán . Bol etín d as Cienci as (EN CIG A). Número Espec ial (no p relo). S anti ago de Compos tel a 76 Tomado de LOSA DA, M. L. (20 12) . A ntonio Casa res. Unha vida dedi cada a ensina r, ap render, div ulgar e aplic ar, na or de que s e queira . Boletí n das Ci enc ias (ENCIG A). N º Especi al (no p relo) . Santiago d e Compos tela. 77 Trátas e dun caso moi curioso, porqu e mentres qu e é docente n a facul tade de Medi cina, como prof esor dun c urso do Dout ora do, é alumno desa mesma fac ulta de. Mes mo chegou durante u ns mes es a coi cidi r como alumno e reito r na mesma uni versi dade . . 78 MAIZ ELEIZEG UI, L. (1952). “Es tudi o biobi bliográfi co del Dr D Antoni o Cas ares y Rod ríguez ”. Anales de l a Real Ac ademia de Farmaci a, Tomo XVI II, nº1, p.42 . CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 45 1.3. 4. Os últimos a nos ( de 1872 a 1888 ) Entram os na d erradeir a e tapa da s úa vida, q ue ven m arcad a polo se u car go de rei tor da univer sidade c ompost elá. As súas r esponsa bili dades deri vadas do s eu cargo , os problem as de saúd e e o inev itable peso dos anos est án sen dú bida detr ás de qu e a súa act ivida de científica non p oda mant er o nivel que t emos visto no perío do anteri or. Non obst ante ai nda publi ca unha d ecena de trab allos , o que nes te tempo está moi por r iba do que f an a m aioría do profesor ado, e aínda t en tempo p ara rev isar o seu Manual de Quí mica, d o que apar ec e unha edición , a terc eira, en 1873, e a c uarta e derra deir a en 1880. Casar es, que xa t iño oc upado int erinam ente o cargo de v icerr eitor e rei tor, é designad o para es te posto o 17 de m aio d e 18 72 polo o rei Am adeo I de Sa boya, e coa a probaci ón do cl austr o de profeso r es. Es tamos no Sex enio lib eral e o m onfort ino te n ademais do seu brill ante curríc ulo profesi onal os deriv ados d o seu a poio á r evoluci ón sete mbri na. Cesa o 1 de xul lo des e ano, per o o 2 de xull o de 1873 e nom eado de nov o rei tor polo go berno da pr imeir a Repúbl ica, oc upando o carg o a parti r do 28 de xull o dese ano, que xa n on aband onará ata a s úa mort e. O 22 de marz o de 18 75 te n probl emas s erios d e saú de e sol icita o 19 de febr eiro q ue se ll e rel eve do carg o, pero un mes des pois, o D irector Xer al de Instr ución Pú blica com unícal le que debe se guir no cargo. E ses pr oblemas volverí an a aparecer en xul lo de 1878, obr ig ánd oo a abandoar as súas respons abili dade do 8 de xul lo ata o 2 4 de d esde m esmo m es. En ag osto de 1 887 vol ve a prec isar dun des canso conc edénd oselle un ha licenc ia dun mes no que ac ude a tom ar as augas . Restabl écese e r etorna ao desp acho o 7 d e setembr o. Non se coñ ece novas i ncidenc ias des te tipo ata que sufre o proc eso fi nal que o levarí a ao se u pasa mento. Despoi s deste r elato c ronol óxico do s eu pas o polo r eitor ado, imos i ndicar algúns acont ecement os ocorr idos nes e tempo que e xerceu com o rei tor. En xuño do 1873 C asares incorpor ouse ao C entro de Inici ativa p ara la nuev a organi zaci ón de Galicia como Vi cepresid ente. Es te Centr o, de vi da breve, public ou o manifes to A Galic ia , no que defendí a un estado gal e go dentro dunha E spaña fed eral . Ademai s, est e é o ano e n que, com o dixem os, apar ece a terceir a edici ón do s eu Manu al de Químic a Manual . No ano d e 1875 ves e Casar es invol ucrado di rectam ente nun oscuro s uceso q ue qued a lonxe da s úa facet a cient ífica ou doc ente en s enti do estr ito. E stamos a falar do ex pedient e e e xpulsión das s úas cátedras de C alder ón Ara na e de Gonzalez Linar es , dentro da cham ada “ segunda cuest ión univer sitari a” que ten ao m inistr o de Foment o Manuel Orovio c omo protago nista inicial . Non im os profun dizar nes te asu nto po is pertence a unha fac eta da v ida de Cas ares que que da fóra d os nosos obxecti vos, p ero si pr esent ar emos algú ns datos ao res pecto. Despoi s da R estaur ación borbón ica, Cánovas nom eou a Ma nuel Or ovio c omo min istr o de Fom ento. D estaca do defe nsor d as posi cións ideol óxic as máis i ntegri stas rem itiu ás autor idades u niver sitari as unha c ircular (26 de febreir o de 1875) n a que en s ínt ese insta ba aos rei tor es a “(../..) evitar que e n los est ableci mient os que sost iene el Gobierno s e ens eñen otras doctri nas reli giosas que no sean las del Es tado; a m andar que no s e toler e expli caci ón algun a que red unde en me nosca bo de la pers ona del Rey o del régim en monár quico CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 46 consti tucional ; y, p or últi mo, a que se r establ ezcan en tod o su vi gor la discipl ina y el orden en la ens eñanza. Si V. S. cons igue q ue en es e dist rito univ ersit ario se o bser ven los pr incipi os aquí co nsig nados, ha brá int erpreta do fiel mente los propósi tos del Gobier no de S. M . ” 79 Este asu nto ten m últiples ari stas que va n desde un enfront ament o persoal entre Casar es e Gonzal ez Linar es fun damental mente, á necesi dade d e congr aciarse o m onforti no co nov o réxime polí tico despois d un pasa do de a poio á r evoluc ión de 1 868 , a estrat exia e n provinc ias do s “krausistas” Consti túe esta c ircular un ataqu e front al á liber dade de cá tedra rec oñeci da polos go bernos progr esistas, e prov ocou a protest a de Laur eano Cal der ón Arana, catedrát ico de F arm acia Quími co - Orgáni ca, e de Aug usto González Lin ares, de His toria Nat ural. Ambos consid er á ban a ilega l a o abeiro da c onsti tución l iber al e así ll o fix eron saber a o reitor Casares en m arzo dese ano. Est e abriul les ex pedient e en cu mpri mento do n ovo or denam ento, e o 12 d e abril un R eal D ecret o dábao s de baixa da es cala univer sitar ia. A actu ación de Ca sares foi det erminant e para c hegar a esta situac ión, poi s o se u voto de cal idade no claus tro uni vers itario pr ecipit ou os ac onte cementos . 80 que tiñ an a Gi ner f e los Ríos en M adrid c omo líder do movem ento 81 , pas ando pola guerr a de influe ncias en r elac ión ás praz as univ ersit arias nas q ue ao r eitor Casares ll e resultaba m oi oportu na á separ ación das s úas cát edras deses dous pr ofesor es 82 . Tampouco é c ous a menor que Casar es ten xa 65 a nos e aínd a ten c atro fill os do segun do matr imonio, non sup erando o m aior os quince a nos. O que par ece un asunto m enor foi o r elati vo ao tema do apoi o dest es profesor es ao darwin ismo 83 A pesares dos probl emas de saúde e d a súas res ponsabi lidades de carác ter ofi cial nunca p uid o renunci ar a sú a fac eta co mo científ ico. E n 188 4 é comisi onado pol o Card eal Payá , xu nto con Franc isco Fr eire y Bar reiro e Tim oteo Sánc hez Frei re, par a que di ctamine s obre os restos óseos , que n on cons titúe a verda deira raz ón do episodi o me ncionado . En calqu era caso este as unto inscr íbese nesoutr o perfi l de Casar es que qued a á marx e , se ndo ademais indep endent e, das súas contri buci óns na ci encia gal ega e ao s eu ensino . Por outra par te, a valor ación que s e faga da actuaci ón do mo nfortin o neste asunto d ebe fac erse non c ontext o do Santia go e a España d a que la époc a, nos int ereses persoai s dos afec tados e tamén na s úa sit uación persoal e fami liar do pr opio C asares. Cremos honest amente, en t odo cas o, que es te epis odio apena s é r elevante s e se com para coas ache gas de C asares á U niversi dade de Santia go e á cienc ia galega d esde a s úas res ponsabil idades, docent es, orga nizativas e admini strat ivas ao lon go de cas e cincu enta a nos . 79 R eal Decreto y Circul ar de 26 de f ebrero de 1875 , Gacet a de Mad rid de 27 de feb reiro d o mesmo ano . 80 O “ krausismo ” é unha dou trina que defende a t oleranci a académic a e a liberdade de cát edra fr onte ao dogm ati smo. De be o s eu nome ao pens ador postkant iano ale mán Ka rl Chri stian F riedric h Kraus e (1781 - 183 2). Est a fil osofía ti vo g ran difus ión en Españ a onde alcanz ou o s eu máximo desenv ol vemento p ráctic o, grazas á obra do seu gra n divul gado r, Juli án Sanz del Río e á “ Instituci ón Libre de E ns eñamza ” dirixida po r Giner de l os Ríos , ade mais da c ontribuc ión dun g ran xu rista c omo Fede rico d e Castro . 81 Sobre esta cuestión c onsul t ar POR TO UCHA , A.S. (1998 ). Sobr e kraus ismo e i nsti tucionismo. A Universi dade de Santiago, Gali cia e os c o mez o s da Ins tituc ión Libre de Enseñ anza. Revsi ta S armi ento , Nº 2 . Servi cio de publi caci ón Da Uni ve rsidade d e Vigo. pp. 7 - 38 . 82 Ver a est e respec to BA R REI RO FE RNÁ NDEZ , S. R. ( 2002). Hi storia da Universi dade de San ti ago. ..Op. Ci t. , pp 364 - 366, e pp.39 2 - 395 . 83 FRAGA, X.A. (2009). A rec epc ión do darwi nismo. U nha hi stori a de conf us ións e resi stenc ias. Ac tas d a Xo rnada Da rwinis mo nas Aulas de G alic ia. Consel lo da Cul tura Gal ega. 29 de x ullo de 200 9. Santi ago de C ompostel a, pp. 27 - 30 . CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 47 atopad os no s ubsolo d a cat edral c ompostel á. Com o ind icarem os no C apítulo V o re sultado s upuxo a reafi rmaci ón do mit o do A póstol o, aí nda que o dictam e establ ece unha co nclusió n de com prom iso coa dose de am bigüidad e necesari a : “ En cua nto á la anti güedad se refi ere, no parec e teme rari a la creenci a de qu e di chos hues os hayan pertenec ido á los cu erpos del Sant o Ap óstol y de sus dos discí pulo s ” 84 A finai s de 18 86 aínda fai infor mes sobr e difer entes produt os e atop amos un dictam e so bre o prepar ado cham ado “ Alarc ón d e Má la ga ”, que se us aba par a ali viar pr oblemas reum áticos. O día 1 9 de febrei ro de 18 88 pronunci a o qu e segura mente é o s eu derr adeiro d iscurs o público co gallo da i naugurac ión da Escola de Artes e Oficios de San tiag o. Nes ta inter venci ón fai C asar es profesi ón de novo da s úa convi cción d e que é des de a educ ación c ientífi ca com o se po de conse guir o progr eso soci al: . “(../..) son l os medi os más eficaces d e me j orar l os pro du c tos d e la ind ustri a, de cr ear otr o s n ue vos, y de ev itar que l os artes ano s s e aban donen a las r utinas d e sus oficios, y p uedan emp l e ar con fru to su inic iativa per so nal . [. ..] .” 85 84 P roceso canónico : dictamen de los profesores facul tativos sobre las reliquias exhumadas en l as excavaciones de l a Basílic a composte lana. ( Autores: Antonio C asares, Francisco Freire y Barreiro y Timoteo Sanche z Freire ). Galici a diplomática. -- T. 2, n. 48 (9 ag.); p p . 355 - 358 . 85 D i scurso pro nunci ado por el Rect or de la U niversi dad li terari a de Santi ago Excmo. S eñor Don Ant onio Casares . En Sole mne inauguraci ón de la Esc uela de Artes y O ficios de la ciudad de Santi ago verifi cada el domi ngo 19 de febrero de 1888. S antiago, Escuel a Ti pográfica del Hospici o, 18 88 . Fig. 1.11 . Casares e a súa familia en 1880. Arriba, de esquerda á dereita: José C asares Gil, Demetrio Casares T eijeiro, Fermín Casares Teijeiro, Antonio C asares Rodríguez, Román Casares Teijei ro, Evaristo Casares Teijeiro. Sentadas: Cándi da Casares Teijeiro, Eusebia Casares Teijeiro, Jesusa Gil Villanueva, Carmen Casares Teijeiro, V alentina Casar es Teijeiro, Concha Casares Gil. Abaixo, tamén de esquerda. á dereita.: Rafael e A ntonio Casares Gil. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 48 En efec to, so n pouc os os dí as que lle qued an de vida, e menos de do us mes es desp ois, o 11 de a bril de 1888 , á última hora do día, acompaña do por M axi minio T eijeir o, morre C asar es. As mos tras d e condol enci a aparecen en to dos os medios de pr ensa 86 A Soci edade Económ ica de Santi ago pr opuxo ás pouc as sema nas qu e se l evanta se un mon ument o a súa persoa m esmo c oncr etando c omo deb ería ser r eali zado de Gal icia nos día s sucesi vos, e tamé n mese s despois c omezan ap are cer notas n ecrolóx icas pro cedentes doutros lugares e instit ucións. M enc ionamos, pola sú a impor tancia, a da Academi a de Ci encias de París que inclu iu a morte de Cas ares nun ha sesió n necr olóxic a , e tamén a s q ue a niv el esta tal ap arecero n na Revi sta Farmaci a ás po uc as semanas da súa morte, e cand o se c umpr iu u n ano da m esma. 87 , pero nunca f oi leva do a cab o 88 Non q uixo Cas ares nin gún tipo de e nterr amento ostent oso e os seus r estos ac abar ían por r epousar en fos a común, perd éndose finalment e. A s úa obr a cien tífica q uedou entr e n ós para sempr e. . O Claustr o da Univ ersi dade de S anti ago dedi coulle un “Ví to r” no que s e pode l er: “Al eminente qu ímico, Ex cmo e I lmo Señor D . Antonio C asares y R odrígu ez, natur al de Monfor te de L emos, c atedr ático de esta Univer sidad, ex - Di rector de La S oci edad Económi ca. Pr opagador inf atiga ble de sus con ocimi entos en tre las cl ases t rabaja dor as.” 86 Pódese consultar “El Magiste rio G allego ”, de 15 de Abril de 1888, Ano VIII, nº 204, o nde, ade mais dunha ext ensa nec rolóxic a extensa s obre Casa res, fai un res ume de como f oi tratada a nova da s úa morte nunha decena de xor nais gale gos. 87 El Siglo Medi co , Año XXXV , 17 de X uño de 1888 . 88 Si existe nos loc ais desta Soc iedade un coñecido retrato de Casa res re ali zado por José María F enoll era Ibáñez, e que é o que aparece nas páxinas inic iai s desta Memoria d e T ese . Fig. 1. 12 . Vítor de dicado a C asares polo C laustro da U niversidade. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 49 1.3. 5. Honores e nomeamentos de car ácter n on prof esion al . - Soci o corres ponsal da Sociedade E conómica de Amigos do País de Lug o ( 17 de agost o de 1841). - Socio de n úmero da Sociedade Económ ica de Amigos do País de Sant iago ( 13 de febrei ro de 1842) . - Secr etario da Soci edade Ec onómica de Am ig os do P aís de Santi ago (184 2). - Soci o de núm ero da S ocied ade Econ ómica d e Amigos do P aís de L ugo (18 42). - Indiv iduo d e Mérito da Ac ademia Li terari a e Cien tífic a de Pr ofesor es de I nstruci ón Pr imar ia (10 de abr il de 1843). - Soci o corres ponsal da Aca demi a de Cienc ias Na turais de Bar celona. ( 8 de decembr o de 18 44). - Soci o de Méri to e cor res ponsal d a Soci edade Ar tístic a e Liter aria da C oruñ a (1 d e decembr o de 1847) . - Soci o corres ponsal da Soci edade de Cie ncias Médi cas de Lisbo a (20 de Setem bro de 184 8). - Soci o corres ponsal da Real Acad emia de C iencias de M adrid (2 d e abr il de 184 9). - Soci o corres ponsal da Soci edade de Farmac ia de Parí s (7 de x uño de 1 849). - Soci o de Méri to da Academ ia Cir úrxica M allorqui na (10 de setem bro de 1849) . - Di rector da S ocied ade Eco nómi ca de Ami gos do P aís d e Santi ago (1 850). - Soci o corres ponde nte da R eal Aca demia de Cienc ias Ex actas, Físicas e Natur ais de M adrid ( 1 de xaneir o de 1850). - Soci o de Ho nra e M érito d a Academi a de Escula pio de Madrid ( 5 de abr il de 1 850). - Botic ario Ho norari o da Re al Botica ( 185 0). - Cr uz de Carl os III e n rec ompensa p olos m éritos c ontraí dos como prof esor e dec ano da Facul tade de F ilosof ía (a propost a do r eitor da Univ ersidad e de Sa ntiago, 2 7 de abr il de 185 3). - Soci o de Méri to do Institu to Uni versi tario de Z aragoz a (185 4). - Soci o de Méri to del I nstit uto F armacéuti co de Aragón ( 22 de abr il d e 1856). - Soci o corres ponsal do Col exio de F arm acéutic os de Madr id (2 de maio de 1856) . - Soci o corres ponsal do Col exio de F arm acéutic os de Ba rcelona ( 13 de m arzo de 1858) . - Soci o de Mé ri to da Socie dade Económ ica de Ami gos do País de Sant iago (1859) . - Col exial Hon orari o do Col exio de F arm acéutic os de Cas tela a Vella en Vall adolid ( 30 de novembr o de 1865). - Gran C ruz d e la Or den de I sabel La Catól ica (1 877). - M embro cor respond ente de la Asso ciazi one dei Benem eriti Italiani en Pal ermo ( 13 d e outu bro de 1879 ). (Nota; Temos atopado referencias a outros méritos pero non puidemos c onfirmarlas ou datalas convenientemente). CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 51 1.4. UNHA CRONOLOXÍA DE ANTONIO CASARES 1811 Neste an o casan J osé Cas ares Losa da e Teod ora Rodr íguez Sánc hez, p ais de A ntonio Casar es, na par roquia de Santa M aría de A Ré goa. Os pais de Casar es morr erían en tre 1850 e 186 0, falec endo pri meiro o pai e despois a n ai, segun do se recoll e no arqui vo parr oquial no l ibr o 3º. 1812 28 de abri l, nace A ntonio Jacobo C asares R odríguez en Monfor te, sen do bauti zado na mesm a parroq uia. Pos teri ormente nacerí an dúas irmán s, Manu ela e Val entin a. O seu pai é botic ario e mantén relaci óns com erci as co la borator io far amacé utico que Ferm ín Besca nsa Medi oroz ven de inst alar n a Coruña. Estes co ntactos s erán ano s desp ois contin uados p olo pr opio Antoni o Cas ares na súa farm acia de S antia go, e dará n lugar a r elac ión de parentes co en tre as dú as fami lias p or c asamentos entre f illos. 1823 Inicia os est ud o s se cund arios no Colexi o de H umanida des de Mo nfort e, qu e serán rem atados tr es anos despoi s. 1826 Trasl adase a V allad olid ond e obtén o títul o de B acharel en Fil osofía o ano s eguint e. 182 7 Comez a os estudos de Far maci a no Colexio S an Fern ando. Obt en o gra o de “Ba chill er en Farm acia” o ano segui nte. 1831 Raliz a un curs o de Mi neralo xía no Real Gabin ete de Histor ia Natur al de M adrid. 1832 Alcanza o tí tu l o de “ Bachill er en F armaci a” o 13 de xul lo de 1832. 1834 Publica o pr imeir o traball o sobre a f orma de prev ir o có le ra morbo en col aborac ión con José Far iña que é m édico en Monfor te. Ao lo ngo da súa vida sup eraría o c entenar de arti gos publi cados. 1835 É nomead o “ axudante de segu nda”na R eal Boti ca e n Madr id o 18 d e abri l. Public a o seg undo trab allo, es ta vez e n solitar io, n o que dem ostr a a inexi stenci a do compos to chama do “ doble t artrato de merc urio y potas a”. Casa p or poder es coa m onf ortina Ju ana Tei jeiro F erná ndez. Nace o s eu pr imeir o descen dente, a súa fi lla Car men. 1836 Obtén o título de Lice nciad o en Far macia . Aprob a as op osición para a Cátedr a de Q uímic a apli cadas ás Artes c onvoc ada pol o Conser vator io de Ar tes de Madrid. A praza de desti no ser á a asoci ada á Soc iedad e de Ami gos do Pais de San tiag o de Compos tela, que se l le asi gna o 5 de marz o. Cesa n a praz a de ax udante da R eal Bo tica o 16 de marzo. Confi rma o s eu matri monio en maio de 18 36. Tras ládase a S anti ago ond e inici a o seu l abor c omo do cente o 20 de o utubr o 1837 Publica o seus dosus pr imei ros tr aballos s obre augas m in eiro - medici nais. 1838 Casares, co n só vi nteseis anos, en tra na hi stori a esc rita de G alici a, pois o seu n ome aparec e na Historia de Galic ia de Ver ea y Aguiar public ada en 1838. Reci be o encargo desde o reitor ado de real izar un i nfor me sobr e o Gabinte e de Fís ica da univer sidade c ompost elá. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 52 É nom eado r e present ante da X unta S uper ior Gu bernati va de F armaci a para e fect uar a vis ita xeral de boti cas e dr oguerías do Ar cebis pado d e Santia go e d a Coruña . Nace F ermín o seu seg undo fil lo. Nos anos vi ndeiros nac erán sei s fill os máis, froit o do se u matr imonio c on Juana T eij eir o: Eusebia, Cándid a, Val entina, Demetr io, E varisto e R omán. 1839 Cursa a m ateria de M ecáni ca Apli cada ás Ar tes impar tida por Luis P ose no mesm o centro onde i mparte a asigna tura de Quími ca Apl icada ás Arte s. 1840 É p rop osto p olo Cla ustro c omo pr ofesor i nter ino p ara a praza r ecén c reada de H istori a Natur al. Perman ecerá n este pr aza ata 184 7. Neste t empo contr ibu iu decis ivam ente á dotaci ón do Gabi nete de Hi stori a Natural , que é o prec edente d o actual Museo de Histor ia Natur al da Universi dade de Santia go. 1840 É propos to p olo Cla ustro c omo pro fesor i nteri no par a a pr aza r ecén cr eada de Hi stori a Natur al. Per manecer á nest e praza ata 1 847. 1841 Obtén o título de Lice nciad o en Fi losofía en ag osto. Alcanz a o tí tulo de D outor na mes ma facul tade o 12 de setembr o. Public a o se u primei ro trab all o relaci onado c oa miner alox ía. É nome ado soci o corres pons al da Soci edade Ec onóm ica de Ami gos do País de Lugo, o 17 de a gosto d e 1841 . 1842 Ocupa o carg o de vicer reitor da universi dade co mpostelá, sendo o pri mei ro posto admini strati vo dos m oitos q ue desem peñará nesta i nsti tución. Reali za un inf orme s obre o cemit erio enc argado polo C oncello de San tiago. Entra c omo S ocio de n úmero na Socie dade Ec onómi ca de Am igos do País d e Santi ago. E nome ado Secr etari o da Soc iedade Económ ica de Am igos do País de Sant iago 1843 Abre a F armaci a de Cas are s, que se m anté n en func ionam ento na ac tuali dade. Public a o se u primei ro trab all o sobre c uestió ns agríc olas ( vitic ultura) . Nomeado c omo In dividuo de Méri to da Acad emia Li terar ia e Cientí fica de Profe sores d e Instr ución Pr imari a 1844 Partic ipa na co nfecci ón da li stax e de mat erial práctico que o reitor Viñas m ercará en Par ís. Reci be o nomeam ento de socio c orrespo nsal d a Academi a de Ci encias Na tur ais de Barcel ona. 1845 Gaña a praza d e C atedráti co d e Quími ca na U niver sidade d e San tiago, con nomeament o de 25 d e setem bro. Per manec erá nel a ata o d ía da s úa m orte. Deix a de ser pr ofesor de Q uímica apl icada ás Artes , pr aza que o troux o a Sant iag o. O 14 de outubro é nom eado Sec retar io da Fac ultad e de Fi losofí a . 1846 O 23 de novembr o d o 1 846, C asares é nomead o Deca no da F acult ade de F ilosofí a 1847 Lidera os t raball os que l evan á real ización da prim eira cirur xía con anes tesia clor o fórmic a en Es paña. Pub lícas e a s úa trad ución do Trat ado de F armaci a de S oubeir an. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 53 Cesa c omo prof esor i nteri no de Hi storia N atural . Comez a a súa impor tant e colaboraci ón na A cademi a Médica de Em ulaci ón recé n cread a en Santi ago. É nome ado Soci o de M érito e corres ponsal da Soci edade Ar tíst ica e Li terari a da C oruña 1848 Publica o s eu Trat ado El emental de Quím ica Gener al, que s erá dur ante moi tos anos un dos li bros de t exto oficial nas universi dades españolas . Aparec en var ios trab allos sobre n utric ión e toxi col oxía no que foi un pio neiro en Es paña. Comez a a funci onar a primei ra estaci ón met eoroloxi ca oficial en Gali cia. Parti cipa na red acción d o Regulame nto e Atr ibucións da Xunta de S anida de da que for ma parte. É nome ado Soci o corr espo nsal da Soc ieda de de Ci enc ias Médi cas de Li sboa. 1849 Este é o ano de maior n úmero de publ icacións de C asares . Noméas elle soci o corres pons al da Ral Aca demia d e Cienci as de Madri d e da S ociedad e de Farmaci a de París. Reci be a disti nció n de Soci o de Mér ito d a Academi a Ci rúrxi ca Mallor quina. É co misi onado pol o Co ncello de Santi ago par a labo res de i nspecci ón de alim entos e bebid as. 1850 É relexi do dec ano da Facult ade de Fil osofía . É nom eado dir ector da So ciedad e Econ ómica de Ami gos do País de Santi ago, c argo no que perm anecerá oi to anos. Aparec en publi cados por prim eira vez os datos meteorol óxi cos compl etos d un ano, recol lidos n o anto anteri or. Pronu ncia a Orac ión Ina ugural do curso 1 850 - 51 qu e constitú e unha d eclaraci ón públi ca da posic ión de Cas ares s obre o papel que a Cie ncia deb e xogar no pr og reso da soci edade. Nomeado s ocio c orresp ondent e da Real Academi a de Ci encias Exactas , Físi cas e Natur ais de M adrid. Reci be o tít ulo de B oticar io Honor ario da Real Botica d e Madri d. Socio d e Honr a da Ac ademi a de Escul apio de Madr id. 1851 Edita o seu Prime iro Pro gram a da mater ia de Q uímic a Xeral. Desc ubre dou s nov os mi nerai s: a “m orenosit a” e a “ zarati ta” no z ona do c abo O rtegal . Efectú a a pri meira ex peri encia de luz el éctri ca de car ácter públic o en Es paña , o día 2 de abril , utili zando un arco v oltai co. Ilumi na o cl austro do e difici o centr al da Uni versi dade. Reali za unha vi axe pr ofesio nal a Par ís par a coñec er di rectam ente o es tado da cienc ia no pais v eciño. Durant e uns m eses é o respons able da Botic a do H ospit al Real de Sant iago. 1852 Publica a trad ución do Trat ado de Químic a Legal de Gaulti er de C laubr y. Repit e a experi encia co ar co volt aico, est a vez na Pr aza do Obr adoiro, o 24 de xull o, co moti vo do An o Santo e da vi sita da ir má da r aíña Luisa F ernanda. 1853 Concéd eselle a Cruz d a Orde d e Carlos I II. CAPÍTUL O I .- ACHEGAM ENTO BIOGRÁFICO A ANTO NIO CASARES. 60 IZCO, J., e ALVAREZ VI LLAVERDE O. ( 1996). P edro An drés P ourret : un botáni co fr ancés canó nigo de las c atedral es de Ourense y Sant iago (1799 - 1 818) . Serv icio de Publ icacións da USC. S antiago. LOSADA , M.L. ( 2012). An tonio Cas ares. U nha vida dedicada a ens inar, aprender , divulg ar e aplic ar. Boletí n das Ciencia s (ENCIGA). Númer o Especi al ( no prel o). Santi a go de Com postel a. MAIZ ELEIZEGUI , L. (1952). “Es tudio bio bibliogr áfico del Dr D Antonio C asares y Rodríguez” . Anales de la R eal Ac ademia de Farm acia, Tom o XV III, nº1 . MIÑONES T RILLO, J. (2010). A necdot ario de l os prim eros añ os de la F acult ad de Farm acia de santia go de com postel a (si glo XIX ): un rec uerdo a s us prof esores y alumnos dist inguidos . Discurso leído en la s olemne s esión i naugural del cu rso cel ebrada el 21 de en ero de 2010. Madr id. MISSLE R, P. (2 004). R ey Rom ero’s T estament s . Georg e Borrow Bull etin, n° 28, pp . 22 - 37 . MOURE - MARIÑO, L. (199 7). Apunt es para la histor ia de Monfor te de Lemos . Secret aría Xer al da Presi dencia. Xunta d e Galic ia. Sa ntiag o de Comp ostela . MURGU ÍA, M. (1888). Gal ici a, sus mon ument os y art es. Su nat uralez a e hist oria . Edit orial Dan iel Cort izo y Cª , Part e Primer a, pp. 1058 - 10 60 OCAÑA, J , C. Hi storias iglo20.org alox ado n o Portal Web: Insti tuto de Tecnol ogías Educa tivas y Form ación d el Prof esorado do Mini sterio de Educ ación (http://www.ite .educacion.e s/). PLANE LLAS GIR ALT, J. (1999) . Congres o Agrí cola Gall ego de 186 4 [a ctas, discursos o su s estrac tos y d emás d ocum entos ... ] Nota l imiar de Ram ón Villar es Paz. Edici óns do Cast ro. Sada ( A Coru ña). SOUTO BLANCO, M .J. (19 96). A Uni versida de de S antiago d e Compos tela ( 1857 - 1936) Revis ta Galeg a do Ensin o - nº 11 - Especial Gallaeci a Fulg et. Consell ería de Ed ucaci ón. Xunta d e Gali cia. Santia go, pp. 123 - 1 84 . VALVER DE RUIZ, E. ( 1999). La Real Botic a en el si glo XIX. Tes e de Do utoram ento, dir ixida por M. Es ther Alegre Pér ez. D epartam ento de Far macia e T ecnoloxí a Farmac éutica. Facultad d e Farm acia. Uni versi dade Co mplutens e de Madr id . VÁZQUEZ ARIAS, J.C . (2009). O cóler a de 1854 - 5 5 en Pont edeume . C átedra: revi sta eumesa d e es tudi os, Nº. 16, Po ntedeu me . VILLA RES , R . e outros autores (198 0). His toria d e Galiza. Idade C ontem poráne a. Edi torial Alham bra. Ma drid, p p.221 - 290; PORT ELA, E. ( Coor d.) ( 2003). His toria d a cidade de Santi ago de Comp ostela . Servi cio de Publicac ións d a USC. Sant iago, pp. 423 - 46 5 . 61 CAPÍTULO 2. A Q U Í MICA NA OBRA DE CASARES CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 63 O sécul o XI X é o tem po da consolid ación da Quí mica como ci encia. N el apar ece a primei ra teor ía atómi ca modern a; asénta nse os traballos estequiom étr icos co uso x eraliz ado dos equiv alent es; acométe nse os trab allos p ar a darlle ás subs tanci as e a os proc esos nomes e sim bolism os axeit ados; e iníci ase a aproxim ación á estrut ura dos com postos químic os. Ap arece a hi pót ese de Av ogadro que s ería fund ament al para a quí mica do últi mo terzo do séc ulo. D escúbr ense e o btéñens e máis d a metade dos elem entos quí micos que existen de f orma natural e coméz anse a establ ecer regr as para com prend er por q ue se un en entre s i. É o s éculo das clas ificaci ón dos eleme ntos quím icos co a aparic ión da l ei perió dica de Mendeléi ev. Os químic os inic ian a súa es pecial ización , aparec endo clar ament e di ferenc iadas a quím ica in orgáni ca, a q uímica an alític a e a q uímic a orgáni ca, qu e deix a no cami ño á “ forza vi tal” . A Term odinám ica esta blece as súas l eis e o c alóri co desapar ece gradu almente de es cena. Celébras e o pr imeir o con greso i ntern acional da quí mi ca e, esta, vai creand o o seu es pazo s ingul ar e defi nido nos estudos univer sitari os. Foi t amén tempo, c omo no n podía s er doutro xei to, de discusi óns e fortes e i nteres antes deb ates cient ífico , e de tomas d e posic ión s obre eles. Neste c apít ulo imos v er c omo tod as est as cuesti óns están prese ntes na obra d e Anto nio Cas ares. Nos s eguintes c omplet arem os o estudo a nalizan do o seus libros de text o e a súa prol ífica obra como i nvesti gador e doc ente . CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 65 INTROD UC IÓN AO C AP ÍTULO Imos a estudar en concr eto , neste Capí tulo, c omo Cas ares af ronta al gúns dos conti dos de car ácter conce ptual de i mportanci a na Quím ica duran te os seus máis de ci ncuenta an os de dedic ació n doce nte e inves tiga dora. Como é f ácil de enten der, no res ulta si nxelo es tablec er en apartados desc onecta dos c ada un d eses aspect os, e s erá, en m ái s dun ha ocas ión, o p ercorr ido a trav és de v arios del es , como aca baremos por ter mellor anali zado o posicionam ent o do quími co galeg o en rel ación a el es. Por exemplo , o tratam ento q ue lle da as cuesti óns estr uturais en quím ica van es tar r ecollidos en v arios apar tados , como o desti nado a “ Atom os e Moléc ulas” , o dir ixido á “ Notación e n omencl atura quím icas” e tamé n nos ax udarán os ad icados aos “ Equivalen tes quími cos” e á “Hipótes e de Avogadr o ”. Por outr a parte, nos Capítu los segui ntes dest e trabal lo tr átanse de xei to especí fico as publicaci óns do autor galego e as súas inv estigaci óns ci entífic as, e ver emos tam én, a par tir da análise d as mesm as, como s e recol len esas cu estións protago nista s dest e Capítul o. Pero pr eviame nte, qu eremos nos achegar brevem ente a c omo er a a súa form a de e ntender e enfoc ar a cie ncia en x eral e a quím ica en particul ar. A mell or maneir a de fac er esa aproxim ación é i r aos se us discur sos, ás súa s publicac ións, e sobr e todo aos seus libros de tex to. 2.1. A QUÍMI CA PARA CA SARES. 2.1. 1. Casare s e a ciencia Para ter xa unha pri meir a aproxim ación ao que o aut or galego ente nde que é o obx ectivo da ci encia en x eral, é moi apr opiad o vol ver traer aq uí as palabr as toma das de Jovell anos 1 , coas qu e Ca sa res enca beza O dis curso 2 As inte ncións de Cas ares son ev identes . Mani festa de form a expl ícit a, nunha uni versidad e aínd a ancora da no inm obil ismo e domina da polos “ escol asti cistas” , a im portanci a de coñec er a es encia dos cor pos, e a necesi dade de q ue o coñec ement o deb e estar des tinado ao progr eso da soc ieda de. No deb ate pres enta o e nfront amento n a univ ersidade c ompost elá e ntre os “ tomistas” e os “ novatore” , e o monfor tino posi ciónas e ao lado dos segundos , que pro proñí an a intr o dución da experi mental idade n o ensi no, e a u tili dade soci al da ci encia. na ap ertura d o curso académ ico 185 0 - 1851 d a Univer sid ade de Sant iago . ¿Que fr uto sac ó la pr esunt uosa anti güe dad del estudio de l as ver dades abstrac tas? Leva ntada so bre la nat ural eza apenas se dignó a obser vala , y mientr as i ndag a desva necida l as pr opieda des abstr actas de l os cu erpos y acía e n la m ás gr osera ignoranc ia d e su esenc ia y destin os; como si tan tos bi enes d erramados por l a f az de la tier ra fuesen i ndign os de s u cont emplaci ón, o c omo si pudiese l lamar se sabi duría l a q ue no s e cons agra al bien y al cons uelo de l os m ortale s. 1 Xa foron utili zadas es tas pal abras no P rólogo des te trabal lo, per o volv en ser neces arias aq uí. J o vell anos pronunci ounas n a Oración i naugural a la ap ertura d el R eal Ins tituto A sturian o, celebr ado en Xi xón (Ast urias) o 7 de xa neiro d e 1794. 2 CASARES, A . (1850): O ración Inau g ural lei da en la Univers idad de Santia go en la s olemne apertur a del C urso Académic o 1850 a 1851 . Impreso de o rden de l a Univer si dad. Santiago, 1 850. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 66 Podem os ver r atificada es a inter pretaci ón nun tr aballo es crito tr ece anos ant es. En efecto, nu nha das pri meiras publicaci óns que p odemos at opar de C asares como profes or, pu blicada e n 1 837 - tiña 25 anos e era prof esor de Quím ica apli cada ás Artes pola Soc iedad e Económ ica de Am igos del Pais de Santi ago - , e adi cado a análi se 3 [...] P.M. F eijóo ta mbi én célebr e gall ego que hi zo crud a guerr a a las v ulgares preoc upaciones y al es colastic ismo, y que adelantá ndose a s u sigl o com o Bacon, s e propus o gui ar a s us contemp orán eos por el sen dero de l a verda dera filosofí a. das augas m inerais de Caldas de Reis e de Cunt is da provi ncia de Pont evedr a. Na in troduc ión in dica o aut or: El primer objeto de las S oci edades de Ami gos del P ais es fomentar y perfecci onar l as artes e i ndustr ia de la provi ncia... Par a cons eguir est e obj eto sin per der el tiemp o en inúti les tra bajos e i nvest igacion es infruc tuos as deb en empezar prim erame nte por adqui r ir un ex acto co noc imi ento de las clas es de t err enos qu e se hal lan en la pr ovinci a, y los productos que enci erran; y lugo exam inar los que s e cultiv an, los que s e em plean en las ar tes y manuf actura s, y el núm ero, sit uación y estado en qu e se encuen tran entr e noso tros. Volven do ao discur so de inaug uraci ón do curs o 1850 - 185 1, volve mái s adiant e a deixar cl aro o se u posic ionament o sobr e o q ue cre que d ebe ser a guía no tr aballo c ientíf ico, c ando di a pr opósi to dunha l ouvanz a ao P ai Feix óo: 4 En efec to, mái s adi ante no discur so de 1850, despois de c ritic ar aber tamente a que n nos t empos anteri ores “ daban cr édito a las fábulas invent adas. .. en las cuales su im aginac ión r eemplaza ba los hech os en los que d ebían apoyars e”, el o xia aos hom es do s. XVI e s .XVII que s ostiña n que o métod o exper imental debí a sub sti tuí r á autori dad e e “ defen dieron así c on val or l a causa de la verdad traza ndo el camino por donde debían marchar los que qui siese n penetr ar l os mis terios de la natural eza”. Presenta os seus res petos a cientí ficos como Cop érnico, Kepl er, Brahe, Desc artes , Galile o, K ircher Este t exto d e trint a e u nha páx inas é unh a verd adeira d eclar ación d o que ente nde Casar es qu e debe s er o tra ballo dun científ ico, na s úas múl tipl es facet as como inv estig ador, pr ofesor e divul gador. C on seguri dade , se tivese q ue re petir est e dis curso nos últim os tempo s da súa di latad a vida, ap enas terí a que cam biar nada , poden do reafirm ar e rati ficar pr acticam ente todo o ex presa do nel. Nótese que estam os a f alar dun prof esor que aínda que xa é catedr ático de Quím ica e oste nta o cargo de dec ano da Facult ade de F ilosofí a, es tá aí nda está nos com ezos d a súa extraor dinari a vi da de cie ntífico e prof esor n a Uni versi dade de Sa ntia go. P orén, e c omo v emos a continu ación, non ll e trem a o pulso á hora d e fal ar cl aro sobre as sú as conv iccións e n relac ión a estas c uesti óns. 5 3 CASARES, A . (1 8 37) . Anál isi s de l as aguas mine rales de Cal das de Rey es y Caldas de Cunti s. Imp r. d e la Viuda de Compañel . Santiago, 18 37. 4 CASARES, A . ( 1850): O ración Ina ug ural lei da en l a Uni versi dad de S anti ago en la s olemn e apertu ra del Curs o Ac adémico 1 850 a 1851 . Op.CIt., p p.18 - 19. , Huyge ns, Lei bnitz e Newt on, indi cand o: 5 Athanasi us Kirc her (1602 - 1680) , sac erdote al emán jesui ta, pol íglota, erud ito, es tud oso o riental ista, de es píri tu enc ic lopédic o y uno de los c ientífi cos más importantes d e la époc a barroca. Esta c ita é un ha proba de que C asares coñec ía moi ben os fondos qu e posuía a Bi bliotec a da Uni versidade de Santi ago. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 67 [...] que a bandonan do fúti les di sputas se dedi car on a est udiar c uidados ament e los fenóme nos na turales, anot ando escrup ulosame nte l os hech os obser vados, que so n los mater ial es nec esarios para l a construcc ión de e difici o científi co, y av eriguar on algu nas de las l eyes q e const antem ente ri gen la m ateria . Como s e ve, Casar es é desde o com ezo dos s eus prim eiros tem pos como pr ofesor de Química u n defens or da obser vación , da experim entaci ón e d e tentar expl icar o que a nat ureza nos mos tra, escap ando das coñeci das polémic as estér iles n as qu e a univer sida de esp añola vi vía inmer sa a cotío. Por outr a parte , demostr a ao lon go deste discur so un gr an coñec emento da histor ia da cie ncia citan do unh a enorm e cantid ade de áreas c ientífi cas, f enómen os observ ados e cie ntíficos emine ntes neses campos . Natur almen te, dedi ca á Química uns comentar ios es pecial mente eloxios os, q ue a sitúan, segund o a súa opi nión, á ca beza de todas as cienc ias: Los a delantos en los divers os ram os de la c ienci as y los des cubri mientos hechos en los dos primer os terci os del siglo p asado han q uedado, digámos lo así, osc urecidos con la glori osa revol ución qu e en su úl timo ter ciozo hiz o en la Quím ica el m alogra do Lavoisi er. Los trab ajos d e Black, d e Mac quer, de Ber gman, de Pr estley, d e Scheel e, y los suyos propios le si rvier on para derr ibar l as teorí as en voga, y establ ecer u na qu e fu ese la expres ión d e los hec hos conoci dos. D esde en tonces , ap oyada la quím ica sobr e bas es sóli das, marc hó a pasos de gigant e, deja ndo en po s de si l as demás ci encia s, que progr esaron n o obsta nte co n rapid ez, aux iliadas por s us des cubri mientos. De espec ial actu alida de, cand o nestes tem pos a inves tigaci ón cient ífica est á a sufri r recor tes product o dun ha miopí a qu e ven de ant igo, é a mani festac ión de Casares nest a lecci ón inaug ural cand o en relac ión á inv esti gación c ientífi ca 6 Máis contude nte é en 1863 , can do na respos ta indic a: La natur alez a es in agota ble y no hay qu e tem er que fal ten nunca al ho mbre inves tigador nuevos objeto s en que ejerci tar las nobl es facul tades de que es té d otado. Sus mi smos ad elantos le da n medios cada v ez más p oder osos par sus inves tigacio nes, y un des cubri miento i nesperad o suel o presen tar un nuevo c ampo desco nocido en que p uede n hacers e ricas c osech as. 7 que d a a u n infor me pres entad o por Pardo Baza n e o Conde F allares s obre a n ecesida de de im plement ar ensina nza par a a agri cultur a, toma com o súas as pal abras de Dumas que aparecen no seu l ibro de quím ica apli cada ás artes 8 Mi i ntención no es d escribi r la prác tica de las ar tes, s ino il ustrar l a teor ía, y que es los detall es cient íficos qu e asust an a lo s fabr icantes de cier ta edad no sea n más que un : 6 Para máis i nformación s obre a si tuaci ón da inves tigaci ón na época pódese c onsultar L ÓPEZ , R . J. (1995) . A cienci a e a inves tigaci ón no sécul o XIX , en Ci nco séculos de histori a universi taria . Gal laec ia Fvlget (1495 - 1995) , Universi dade de Sant iag o de Compostela, pp. 296 - 299; ou tamén PESET , M ., e PESET, J . L. (19 92), L as uni versidades esp añolas del sigl o XIX y l as ci encias , Ayer, 7, pp . 19 - 49 7 CASARES, A (1863). Sobre l a memo ri a publi cada po r los s eñores Pa rdo B azan y Co nde Fal lares acerca de la e nseñanza a grícola . Revist a Económic a. Nº 59, p p. 233 - 235. Sant iago . 8 DUMAS , M (1 8 45 ). Tratad o de Qu ími ca apli cada a las artes . Traduci do p or Luci ano Mar tínez. Soc ieda d Ti pográfica de D: Be nito Hotelano y Compa ñía. Madri d . CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 68 juego para sus hij os, cua ndo en sus colegi os haya n apren dido un p oco más de matem áticas y menos de l atin, un p oco más de física o de química y un poc o menos griego. Tampouc o é men or a sú a queixa e afirm ación, no me smo trabal lo ref erido no pár rafo ant erior, en relac ión á o pech e dalgun has f acultades de Ci encias des pois de s eren cr eadas en 1845 . A razón , segu ndo el, er a debi da á fal ta d e dimensi ón pr áctica, o que provoc aba a per da de alumnos . Se es tableci ó en el año d e 1845 en tod as las Uni ver sidades la ense ñanza d e la faculta d de Cienc ias, (m atemáti cas, físi ca, q uímic a e histori a natur al) y hac e 4 años se su pr im íó en tres; pero e n todas quedo l a d e letras ( literatur a gri ega, lat ina y es pañol a, hist oria gener al, f ilosofi a, hebre o. ¡Cóm o si Españ a tuvies e má s necesi dad de poetas y liter atos, qu e de matem áticos y físicos! Nestas argume ntacións , que sem ellan ser t an actuais , están os pri ncipios n os que se fundame nta a conce pción cient ífic a, tanto aplicad a como fund amental , de Cas ares, e que a dí a de hoxe seg ue sen ser enten dida , como hai m áis de 150 anos , polo re sponsabl es da polít ica cie ntífica e e duca tiva espa ñolas. 2.1. 2. Casare s e a Qu ímic a. Imonos a gora a centrar máis no C asar es como q uími co para te ntar ubi calo de x eito xer al dian te desta ciencia antes d e pro ceder a es tudar por se parado a súas a portaci óns n o campo docent e, experi mental e divul gador n os Capí tulos s eguintes . Se im os a súa prim eira gra n public ación 9 De feit o, no Program a – o Tratado El emental d e Químic a de 1848 - encont ramo s como pr imeir a consider ació n a dific ultade de separ ar a Quím ica dout ras cienc ias, e en p artic ular d a Física. Form ando la Quí mica un a parte de l a ciencia qu e exami na todos los seres y fenóme nos de l a natural eza, que p or su demasi ada extensi ón el hombre h a teni do necesi dad de di vidir en v arios r amos, tiene c on ell os numer osos punt os de con tacto, y es im posible traz ar una l ínea bi en mar cada para s epararl a de l a Hist oria N atural y princ ipalment e de l a Física . 10 9 CASARES , A . (1848). Tratado de Qu ímica G enera l ” . Libre ría de D.A ngel Cal leja. Madrid , 1848 . p .1 10 C ASARES, A. (1851). Prog rama de l as lecc iones de quí mica gene ral : c ur so de 1851 a 1852 . Im p. y Li tograf ía de D. J uan Rey Romero, Santi ago, 1851. da materi a daquel a ép oca adi ca as pr imei ras lecc ións a conce ptos xerai s de c arácter f ísico: calor , te mperatur a, elec trostát ica, elec trici dade galvá nica, efec tos mec ánicos e físi cos da pil a, acc ión das corrr entes so bre imáns , gal vanómetr o, apar atos m agnet o - eléct ricos, etc. A conti nuaci ón do par ágraf o antes indi cado at opamos a súa de finic ión para a Qui mica: [...] ti ene por objeto c onoc er l a composic ión de los cue rpos, la ac ción que ej ercen unos sobre o tros p uestos al cont acto, y los fe nómenos que r esultan d e est a acció n. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 69 Pasad os uns dez anos , C asares, xa n a prim eira edi ción d o seu Ma nual 11 O pri meiro que tem os que i ndicar a este r espect o, é que a m aior par te da quími ca que se ex plic aba e practi caba, n on só en E spaña, s enón en E uropa durante o séc ulo XI X foi f undament almen te analíti ca e dir ixida as s ubst ancias i norgánic as. Pod emos dic ir que e q uímica an alític a e inorgáni ca eran n a práctic a unha m esm a cousa, send o unha das fi nalidad es esenci ais da qu ímic a a aplicaci ón cara á anál ise quí mica dos miner ais. Por i so Szabadv ary na páxina 5 d a súa Hi sto ry of Ana lytical Che mistry de Quí mica, pód ese observ ar que x a non fai refer encia as dificul tades de separar a qu ím ica das outr as ciencias e xa aparec e esenc ialmen te com o o profes or e i nvestig ador espec iali sta en q uímic a que c ontinuar ía a ser ata o final d os seus días. A definic ión que da é concisa e s en máis adorn os, e serí a a que manter ía nas s ucesiv as edi cións d o seu Man ual, ata o final : La Quími ca es un a cienci a que tie ne por obj eto est udiar la consti tució n íntima d e los cuerpos y los fe nómenos q ue se pres entan c uando po r su mút uo contacto s e alte ra su compos ición. Hai unha di ferenc ia entre esta defici ón e a do se u T ratado de 184 8 que enten demos i nteres ante. Trát ase de can do fala nu n cas o de “com posición d e l os cuerp os”, y en el Manu al de “ constituci ón íntim a”. N o primei ro caso o seu int erese es tá rel acionado c oas su bstanci as que f or man os corp os e as propor cións nas que e ntran a for mar par te, ment re que no se gundo cas o adivíñ ase unh a intenci ón mái s concept ual, pois a q uímica ava nza no s éculo c ara á com prens ión das r azóns fundam entais que oper an entre os átomos para qu e se una n uns cos outros d unha det ermi nada manei r a. Pero n on nos eng anemos, a quí mica esp añola, como as outr as cienci as, non se destac ou en abs oluto n ese séc ulo pol os asp ectos fun dame ntais , send o, basi cament e , de orientac ión apli cada . Como pod emos cons ider ar a C asares, e n relaci ón aos diferent es campos que e n que xa se p odia divi dir a Quím ica do s .XIX ? 12 Por outr a part e, o qu e fora d estaca do quími co anal ític o na Univ ersidad e de S antiago de Compos tela, F rancisc o Ber mejo M artínez , no se u libro La Quím ica An alítica , af irma [...] a Quí mica Analíti ca é a nai da Qu ímic a moderna ... Xa q ue logo, o dese nvolveme nto da Quím ic a Analític a é anter ior ao da Q uímica x eral e só d espo is de que a Químic a Anal ítica acado u un c erto ni vel f oi posi ble a for mulaci ón das nov as lei s quími cas. 13 [...] que es cierto que h ubo un tiem po, la pri mera mi tad del s . XIX, en el que la Quí mic a Analt íti ca er a, en gran p art e, la Quími ca mism a. Sin ex agerar muc ho se pu ede afi rmar que toda l a obra d e las gra ndes esc uelas d e Berzeli us, de Gay - Lussac, de Dumas y de sus co ntemp oráneos, est uvo dir igida hacia l a el ucidaci ón quím ica del mund o qu e nos rodea, de form a que la Quí mica M ineral el Análi sis Quí mic o eran casi s inónim os. , dicía: 11 CASARES, A. (1857). Manual de quí mic a general con apli caci ones a la i ndustria y con especi ali dad a la a gricul tura . Li br. de D. Angel Call eja ,. Mad rid y Santi ago . p.1. 12 SZABADVÁRY, F. (1966). His tory of analyti c chemi stry . P ergamon Pr ess, tomado d e AR RIBAS JIMENO, S (1985). Introd ucci ón a la His toria de la Q uimic a Analíti ca en España”. VI Reu nión Naci onal d e Quimi ca Anal ítica. Oviedo, 1985, p.17. 13 BERMEJO MA RTINEZ , F. (1 967). L a Quími ca Anal ítica. Universi dad de Santi ago, 1967, p.232. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 76 difer encias entre os óx idos e os hidr óxidos metálic os, e comprobo u a exist encia de sales básico s de compos ición d efinid a, com o o bicarb onato d e cobre. A es te resp ecto, hai que r eferir se tamén a Ritche r 41 En rel ación os met ais, dur ante o s éculo XV III íllans e o cobal to, o ci nc, o níquel , o manga neso, o telur o, o cromo, o ur anio e o c irconio. Detrás dest es d escubrim entos es tán quími cos com o Brandt , Crons tedt, G ahn, Hj elm, Müll er, Klapro th o V auqu elin. Es pecial m enci ón hai que f acer d o descu briment o do platin o polo es pañol A ntonio d e Ull oa que en uncia, naque la ép oca, a lei das pr oporci óns rec íproc as ou equival entes. 42 , d o w olfr amio pol os irm áns Faus to e Jua n José El huyar 43 e do van adio por Andrés Manuel del Rí o 44 2.2. 1.5. A Química org ánica e a an álise química. . Como ac abamos de expo ñer , a gran prota gonista d ura nte este s éculo é a Quími ca In orgánic a. Per o n o s éculo XVI II a Q uími ca Orgáni ca com eza a recibi r unh a crec ente a tenci ón entr e os q uímic os. Extr áense das plan tas s ubstanci as com o o am idón, azucres , grax as, e se d esenvol ven mét odos xerai s para pr eparar ácido cítric o, oxálico , tart áric o, mál ico e a glic erin a. Queda es tablec ido o método de síntes e do éter , e prepárans e diver so s sales orgáni co s com o o aceta to de prata . Bergm an, Gros se, Ba umé e N ewman a parecen c omo fi guras n este c ampo. N a segun da metade do S .XVIII as investi gacións de Scheele ( 1742 - 1 786) c onducírono a o descu briment o en frut as e pl antas de m oitos ác idos o rgánic os, da gli cerin a, d o á cido cianh ídric o e d os ést eres, q ue prepar aba des tilan do ácidos con alc ohol. D emostro u, adem ais, que os éster es s e “ saponific aban” ao seren f ervi dos con ál calis. Unidos a este avanc e da quím ica orgáni ca fór manse de x eito co nxunto e ins epar able os cim entos da quími ca vencel lada á F armaci a e a Agricult ura que m arcarían o i nteres e e a obra de Cas ares. Non n os esten der emos aq uí sobr e esta cuesti ón, poi s ser á no C apítulo V, c ando pres entem os as contri bució ns cientí ficas do químico gal ego, o nde prof undizar emos s obre estes antece dentes q ue mar caron o s eu saber e fac er quími cos. Volven do ás c uestió ns c onceptu ais, para Lav oisier as s ubstanc ias or gánic as for mábans e co m esmo plan q ue as inor gánicas . En espec ial, naq uelas que conti ñan osíx eno , está este unido a un radical (nom e usado por pri me i ra v ez no s entido actual por De Morveau en 1787) . Lav oisier sostiv o que n o reino m ineral , case tod os os radicales oxidabl es ou aci difi cables so n simpl es ; . p ola c ontra, no r eino vexetal , e sobr e todo no r eino animal , no hai radic ais que teñan me nos de dous elem entos , hidróx eno e c arbono e moit os cont eñen adem ais ni tróx eno e f ósforo. Pódes e d icir que m oitos quí micos do s éculo XVIII sen ter moita concie ncia de es tar real izando un trabal lo analí tico, enc amiñ aban as sú as invest igaci óns car a a composic ión de ce rtas s ubstanci as 41 J eremias Benjamin Ri chte r (1762 - 1807) qu ímico al emán . Como di scípul o de Kant, cons ide ra a tód alas c ienci as físi cas c omo derivaci ón das mate mátic as apli cada s. 42 Antonio de Ull oa (1716 - 179 5), cien tífi co español recoñecido por di rixi r, x unto con Jorge Juan, a expedici ón de Charles La Condamin e y Pierre Boug uer ao Ecuador, que ao i gual que a de M aupert uis na Laponia, debe rían medi r os re specti vos val ores do grado do me ridiano. 43 Durante su es tancia en l a Real Esc uela Metalúrgic a en Vergara ent re 1781 e 1785, F austo El huyar , en colabor aci ón co seu i rmán Juan José , ill ou o wolfra mio (ta mén c hamado tungs teno). 44 En realidade, o desc ubriment o do va nadi o prodúces e no ini cio do s éculo XIX, c omo ver emos no apar tado sob r e os Elementos . CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 77 que s e consider aba n como c orpos sim ples ou fundam entais . Apar ece o u so do q ue ho xe coñec emos com o volum etrí as ácido - base, a análise de met ais por “ví a liquida” e o uso do s opret e na anál ise c uantita tiva d e mi nerais . C ompre subl iña r o gran imp ulso dado a est e cam po por Lavois ier, do que i mos falar a co ntinuac ión. 2.2. 1.6. A obra de Lav oisi er Se os a nteriores epígr afes s on un mái s que brev ísim o resume d e cómo s e vai desenvol vendo a Quími ca durant e o sécul o XVIII, a des crici ón que a c ontinuaci ón far emos da c ontribuci ón de Lavois ier 45 no avance da Quí mica ten que ser por for za a índa mái s re sum ida 46 No últ imo cuart o desa cent uria a Quím ica tiña c hegad o a unha espec ie de pu nto mor to e estaba sumi da nunha seri e de c ontradicci óns que en c erto m odo dificult aban a súa c ontinui dade e progr esión ci entífica . Así, as teor ías exp ostas no s e corr espondían c os feitos experim entais . O compor tament o dos gas es, o fen ómeno da c ombus tión, as propie dades d as nov as subst ancias obtid as non cadr aban c os int entos de establ ecer uns princ ipios d e afini dade e m esmo a análise c ualit ativa carec ía de razó ns lóxi cas e c oherent es. Falt aba un l abor de sín tese, un esforzo por res umir e c omplet ar os coñec ementos anteri ores. Esta foi a contr ibuci ón de Lavois ier, qu en aporto u unha metod oloxía c apaz de conver ter a Qu ímic a nunha verdad eira ci encia. . As dif erencias est ablecid as por el e n relac ión coa Quí mic a preced ente co nsisti ron , por unha par te , en sup erar as conce pcións cual itati vas, e , por outra , en a n ovar o ca mpo da meto dolox ía tal com o hoxe a enten demos. Así , por exempl o, a te oría do fl oxist o de Stahl quedo u en entr edito a parti r da m etodolox ía pr ecis a de Lavois ier. O que es tá a suced er coa Quími ca é qu e comez a a se desprazar car a a fil osofía newt onian a impe rante na fís ica. Os m odelos físi cos e a m etodol oxía matemáti ca pas an ao primeiro term o. Por exempl o, na teo ría do fog o ou da calor , os químic os e os físi cos debía n atopar un punt o de co nverxe ncia. Fo ntenell e escr ibía: “ E ntre os físi cos é unáni me a co nvicc ión de qu e a calor é un mov emento e o fr ío un cese o u unha di minuci ón do movem ento” 47 45 Antoine Lau rent de Lavoi sier (1 743 - 1794 ). A súa v ida transcurr iu ent re os afectos fami li ares e as bús quedas ci entífic as. O papel que, en ambos asp ectos, des empeñ ou a súa d ona, M arie An ne Paulz e – a súa máis íntima e efic az col aboura dora - foi fundament al na súa ob ra científi ca. 46 P ara un extenso est udo da vi da e obra de Lavoi sier v er o Prólogo d e Manuel R. Be rmejo na t radución ao galego do T ratado Elemental de Qu ímica de L avoi ser re ali zado por S ergio Casas F ernández e Mª V ictori a Cast año Pal azón e p ubl ic ado polo Servi zo de Publi caci ón da Universi dade de Santiago de Comp ostel a. Tamén s e pode atopa r abundant e infor mación no trabal lo sobre os Capítulos do T ratado El emental d e Q uímic a de Lavoisi er por Xos é A nxo Freire Pai s ao lon go de varios Congre so s de E NCIGA . 47 Tomado de CID, F (Coo rd. ) (1980) . Hi storia d e l a Cienci a (1980 ). Edito rial Planeta. Barc elona, Vol 3. p.27 . . Fig.2.3. Antoine Lavoi sier. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 78 Lavois ier, que por v ocaci ón querí a ser fís ico, sou bo compr ender es tas influ enci as e interpr etar corr ectament e as vari ación s ponder ais obs ervadas no curs o da súa exp erim entación, e dese xei to foi qu en de dei xar fix ados o s princi pios xer ais nos que s e asentarí a defi nitivam ente o n acement o da Quími ca como ci encia. As súas nov as te orías su poñía n unha com pleta r acional izac ión da Quím ica . Tódolos “ mister iosos pr incipios ” desapar ecían , e no futur o os quími cos soam ente estaría n inter esados naq uilo que pui deran pes ar ou medi r 48 - En tód alas sú as inv esti gacións utiliz a sist ematica mente o pri ncipio da con servaci ón da mater ia, “na da se p erde, na da se cr ea ”, do que en reali dade n on foi a utor . Vexamos algu nhas das súas ideas fun dame ntais no c ampo exc lusivo da Quím ica: - Entende por un lado a e xperim entación c omo medi o ineludi ble de estu do dos fenómenos, afast ándose d as doutr inas e dos prex uízos. C onsagr a a súa vi da á busca de pr incipios e lei s que ex pliquen es es cam bios, e ent ende a Q uímic a como un c onxunt o de mani pulaci óns lóxi cas orient adas a resolver probl emas pr ecisos e a res ponder a cues tións c oncret as. 49 - Establec eu un ha rel ación c onstan te entre a i ntervenc ión do osíx eno nos f enóme nos d e combus tión e os da m ater ia da c alor. Así dem ostra que os pr ocesos da com bustió n e d a oxidac ión no n podían atrib uírse á “ fuxi da do floxisto ”, da do que de s er cer to este supos to element o terí a que t er ás v eces pes o, o utras s er impon derable e mesmo con l ixeir eza posi tiva e que er a ace ptad o impl icitam ente por ou tros q uímic os. 50 - Admite a es tructura des conti nua da mater ia que er a xa xer almente acep tada n o século XVII I, form ada por subs tancias ás que co nsidera s ometi das a tr es forzas f undame ntais: tr acción , repuls ión e presi ón atmosfé rica . 51 - Lavoi sier asi milaba o c oncept o de elem ento quí mico de Boyl e pero nunca s e apartou da experi encia. Hai histor iador es que t eñen vi sto nist o a perm anenci a do conce pto de elem ent o . - As ume o conce pto do “ calórico” da súa époc a como un ti po de su bstanci a que se “ insi núa” entre as par tícul as para pr ovocar a s úa expansi ón e o paso do est ado lí quido ao gas os o. N on obsta nte non o c onsider a com o o resto das s ubst ancias som etida ás t res for zas cit adas anteri ormen te, sen ón que l le c onced e unha natur eza distin ta a do rest o da mater ia , o qu e se rí a fundam ental. - Aínda que coa hi pótese d o calóri co se podía n explica r cuesti óns como a fl uidez dos lí quidos e dos gas es, Lavoi sier am osab a a súa pr eocupaci ón por coñ ecer a f orma das par tícul as element ais par a compr end er mell or as pro piedades das substanc ias e o seu c omport amento . En calq uera c aso, er a cons ciente da difi cultade dest e propósi to. 48 ASIMOV I. (1 984) “B reve Historia da Q uímic a”. Alianza Edit orial., p. 68. 49 Debe atribui rse o quími co e mé dico f rancés Jean Rey (1583 - 164 5) e ao r uso Mij ail Lomonosov ( 1711 - 1765) . Tomado de BABOR, J., IBARZ, J.(1979) “Química G enera l Modern a”. 8ª Edi ción. Edi to rial Marí n. Barcel ona. 50 Cóntase que en 1783 a dona de L avoi sier c elebrou ce r i monial mente o na cement o da nova q uími ca queima nd o os li bros de Sta hl e dos parti darios da teo ría do floxisto , do mesmo xei to que P aracel so fi xese o p ropio ca ndo i naugu ro a I atroquí mic a queimand o os libros das auto riades médi cas me diev ais. 51 Así se establec e no primei ro capítul o do s eu máis famos o li bro: “ Trai té élé mentaire de chi mie” (1789 ), que se c onsi dera o pri meiro texto mode rno de quí mic a. Segund o Le Chat eli er, este t ratado “ é unha das etapas inmor tais da civ ili zación”. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 79 aris totélico. Quizai s a súa consider ación d o “ calóri co” ou da “ luz” como elem entos no n sexa máis que unha espec ie de r emini scencia do “ fogo” com o elem ento aristot élico. Per o en cal quera caso, a súa co ntr ibución á li sta dos elem entos a uténti cos com o o osíxen o, hidró xeno, x ofre ou nitr óxeno foi de enor me importanc ia. .- Sent ou as bas es da ter moquí mica en 1780, trabal lan do con L aplace 52 .- En 1784 Lavoi sier ide ou un m étodo para unha an álise elem ental de s ubstanci as or gánicas: consi stía en queim ar unha porci ón de s ubstanci a nun pequeno recipien te que flotab a sobr e mer curio. O c onxunto c ubrí ase cunha c ampá n a que se i ntrod ucía un exc eso de osíxen o para que a c ombusti ón da s ubstanci a puider a ser comple ta. A her metici dade qu edaba así asegur ada . No int erior da cam pá dep ositáb a un rec ipient e cun ha disol ución de potasa . O di óxido d e carbon o despre ndido na co mbusti ón sería rec ollid o pola di solución d e potas a podend o ser así determ inada a súa ca ntida de , real izando as prim eira s medidas calor imétr icas das reacci óns qu ímicas e das calores especí ficas . Nes a época amb os cientí ficos concl úen que a respir ació n non é m áis que un ti po de c omb ustión. P oden consi derarse así com o inici adores da fi sioloxí a moder na. .- En relación á s úa posic ión co c oncepto d e “afi nidade” hai que dicir que Lavoi sier ti ña pensad o reali zar con Laplac e exp eriencias sobre a afini dade co obxec tivo de obte r coefi cientes numér icos par a as dif erentes substanc ias. N on obsta nte, par ece qu e a enorm e difi cultade de acad ar tal propósit o fixo que non puides e rem atar c on éxito este pr oxec to. E n calquer a caso , Lavois ier tiv o moi clar o que había qu e buscar lei s xer ais sobr e o comporta mento fís ico e quími co dos cor pos p ara en tender os fen ómenos qu e est es sufrí an. 53 .- Para Lav oisier , como xa indi camos no e pígra fe anteri or, as substanc ias orgá nicas formábans e de igual x eito que as i norgani cas, intr oducí ndose o co ncept o de radical. Os óxid os e os áci dos vexetai s e a nimales po den diferi r segundo o núm ero de pr incipios aci di ficant es, polas difer entes propor cións des es princi pios e pol o dif erente gr ao de osix enación. Isto explic a a gran v ariedade de s ubstanci as pres entes na nat ureza. Os ra dicais form ados por carbo no e hidró xeno (" radicai s hidroc arbur ados") pod en unir se a di fer entes ca ntida des de osixeno. O pri meir gr ao de oxidaci ón é o ácido tar tárico. Un segu ndo grao o c onstitú e o ácido ox álico e un ter ceiro gr ao o consti túe o acido acétic o. O ác ido ci tri co e o málic o difire n moi pouco d o acé t i co. E n cambi o, Lavoi sier consi derou q ue os ac eites no con tiña n osíxeno senón s oament e carb ono e hi dróge no . 54 .- De transcend ental importanc ia para a Q uímica e pa ra a cienc ia en xeral , como xa foi cit ado con a nteriori dade, foi a súa contri bución ao ini cio da n omenclat ura q uímica m oder na xu nto con Berthol let, F ourcr oy . 55 e Gu yton de M orve au 56 52 Pierre Simon de Laplac e (1749 - 1827). Ma temátic o, ast rónomo e fís ico franc és, figu ra emine nte n o seu te m po en moi diversas áreas cient íficas . 53 El dispos itiv o recibi ría poste riorment e o n ome de "cam pá hid rarxir oneumáti ca". S e se tiv ese util izado auga n o canto de mercu rio na base da campá, unha parte do dió xi do de carbo no tería s ido abso rbido pola aguas , alte rándos e así o resulta do. 54 Lav oisi er, A. L. ( 1789). T ralté d e Chi m ie. , Vol, I. p.20 8 - 210. 55 Antoine François de Fourcroy ( 175 5 - 1809) Quími co fra ncés. P rofeso r de quími ca e tamén médico, f oi mini stro de Instruc ción Públi ca e tomou p arte ac tiva na ado p ción do s istema. Obtiv o o ácido be nzoi co e a ure a pura. . O des enc ade n ant e p ode si tua rse c ando en CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 80 febrei ro de 1785 Lav oisier , axud ado por Meussni er, r ealiza a análi se e a sí ntese da auga. A constac ión de que a auga non era un el emento pr inc ipio dábal le defini tivam ente o golp e de graci a á teoría do fl oxisto. As adhes ións i nmediat as de Ber thollet , Four croy e Ch aptal, e un an o desp ois a de Guy ton de M orveau, d eulle f olgos a Lav oisier para em prender a refor ma da linguax e quími ca 57 Como s e ven de si nalar , a obra de Lavoi sier foi extraor dinari a. Dunha parte, porque pr omoveu a idea d unha cienc ia base ada en pri ncipi os e leis , e dout ra porqu e unha vis ión moi orienta da cara as conce pcións f ísicas da es truct ura da m ateri a, o que irr emediablem ente desemboc ou na T eoría Atómi ca de pri ncipios d o séc ulo XIX. A este r espect o tóm ese en consi deraci ón que na déc ada de 1760, e c omo xa s e come ntou, er a admi tido por alg úns quím icos fr anceses que o floxisto po d ía present ar “ lixeir eza positi va” , o que clar amente ilus trab a ata que p unto a Quím ica es taba afast ada da físi ca e da f ilos ofía mec ánica . O res ultado foi a ela boraci ón dun s istema l óxico de nome nclatur a que s e public aría en 1787. A Quí mica aba ndonarí a par a sem pre o confus o e eq uívoc o sistem a de nomes d o pasa do. 58 É cert o que se trab ucou n algunh as das s úas a preciaci óns como é o cas o cent ral que nos oc upa n a seg unda parte deste tr aballo. En efect o, entr e as dúas conc epcións coexi stentes n a súa ép oca, “ cal or - substanc ia” e “ calor - movem ento”, elixiu a pr imeir a entenden do “o cal órico” como “ materi a del calor” e substanci a elem ental . 59 Compr e subliñar que aín da que que ac eptació n da súa obra n on foi i nmediat a, e a teorí a do flo xisto aínda t ardou en s er rexeit ada . P e ro, por r iba dos i nevitabl es er ros que to do cie ntífico c ome te, o realm ente impor tant e foi a c laridade co a que exp oñía as súas i deas, pois isto per miti u que o resto de quím icos puides en avanzar toma ndo como pun to de par tida as s úas conce pcións. 60 . Un c aso nota ble neste s entid o foi o de Pri estley, qu e n send o en p rinc ipio con trario ao uso de te orías para ex plic ar a n atureza , foi f iel a o floxis to ata a súa m orte 61 56 Loui s - Bernard Guy ton de Morv eau ( 1737 - 1816). Foi o primeiro en r eali zar a lic uefacci ón do amoníaco. De sc ubr iu o principio dunha nomenc latu ra sis temática par a a químic a, e as represent acións mol eculares ut ili zadas hox e en día poden cons ide rarse unha lonxan a he rdanza s úa. E n 178 7, apa rece por primei ra v ez a palab ra hi dróxeno nu n t r a ballo q ue p resent a na Aca démie d es Scienc es en París. 57 BERMEJO PATIÑO , M.R. (19 98). “A Di dáctic a da Químic a de Lav oisi er” . Ingenium, vol 6, p .154. 58 MASON S.F. (19 85). “Hi sto ri a de las Cienc ias” . Al ianza E ditorial .Vol 3, p.5 4. . En calq uera cas o, unha v ez que a Académi e de Sc iences d e Parí s asumi u sen res ervas o enfoque ci entífi co d e Lavois ier , a trans formaci ón da Quím ica foi r ápida e 59 LAVOISIER A (publ icado en 18 62). “Memoi re: De l' action du c alorique s ur l es corps s olides , princi palement s ur l e verre et s ur les métaux” ; “Memoire De l 'acti on du c alorique s ur les corps liqui des, depui s le terme de l eur liquéfac tion jus qu'à cel ui de l eur vaporisat ion”. 1 862 60 Mesmo en 1821, o anat omi sta suec o Anders Olof R etzi us (179 6 - 1860) utili zaba a teor ía do floxi sto nas súas l e cci óns. 61 BOWDEN, M.E. (2005). “Joseph P rie stl ey: radic al thi nker” . Chemi stry I nter national (I UPAC) , May - Jun , p.5. Fig.2.4. Imaxe del Traité de Chimie. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 81 impar able. De especi al impor tancia f oi a rápi da “ conversi ón” do quím ico alem án Kl aproth 62 , posto que Stahl , o creador da teoría do floxisto , era al emán e era cas e que un xest o patrióti co estar adher ido a súa teor ía 63 Téñase , ademai s , pres ente que soame nte nos tem os referi do a Lavois ier com o quími co dado que é o que nos inter esa par a o noso propós ito en r elació n con Cas ares, pero for on moi tas máis as facet as . 64 cientí ficas e non ci entífic as dest e extra ordinari o repr esenta nte do “ Século das Luces ”. D e feito, a s úa fig ura aca bou por se conv erter en mito , c omo así o r eflicte n as se guintes pal abras de Dumas 65 “ A miúdo dise que a Teorí a de Lavoi sier te n sido m odific ada. ¡Er ror señor es, error ! Lavois ier est á intac to, é i mpenetr able, a súa arm adura d e acei ro non t en sufr ido dano” . pronu nciadas moito s anos des pois d a súa m orte: 66 Mágoa que a ir racionali dade du ns poucos r emat ase coa vi da de Lav oisier en plena activi dade producti va 67 É cert o que a i nfluenci a da obra d e Lavois ier n a consol idaci ón da Quí mica como disc iplina indep endente é i ncuest iona ble, pero xa d esde hai anos varios es tudos teñe n mos trado que dur ante o sécul o XVII I se esta ba a pr oducir unha ex traor dinario d esenv olveme nto da q uímica. Es t e crec emento est ivo venc ellado á medi cina e a farm acia , polo que eses estudos c ren esax erado fal ar de “ revoluci ón quími ca” en relaci ón á apor taci ón de Lav oisi er . 68 2.2. 2. A Química nos i nicios do sécul o XIX. . 2.2. 2.1. O des envolvemento da química en Europa Volvem os ao nos o relat o xer al para in dicar de seg uido os fei tos m áis sali entabl es que v an estar present es nos pri meir os anos dest e século, porqu e son os que e ntend emos qu e, xunto co vis to n o sécul o anteri or, conf orm arán a Q uímica q ue vai coñe cer Cas ares nos seus pr imei ros an os como quími co. Cos antec edent es no camp o das lei s pond erais com o os de Cav endish 69 , Wenzel 70 ou Bergm a n 71 62 Martin Hei nrich Kl aproth ( 1743 - 1817). Descubr iu o Z r e o U en 1 789. 63 ASIMOV I. (1 984) ”B reve Historia de l a Química” ., op., cit ., p.72. 64 Así, compre di cir que Lavoi sier c omezou os s eus contac tos coa cienc ia relacionándos e máis c oa Xeoloxía que c oa Quimi ca. Ver GOHAU G (19 94). “Lav oisi er, un ge ólogo i gnorado ”. Mun do Cien tífic o, 147, pp 560 - 561 65 Jean Baptis te Dumas (1800 - 1884), q uímic o francés, i nici ador da pu bli cación das o b ras de L avoi sier, e g ran ref erente de Casares . 66 Tomado de BE NSAU DE - VINCE NT B . (199 5) “Lavoisi er y la rev oluci ón de l a Químic a”. Mundo Cientí fico, 156 , p. 347. 67 Non obstante pa rece que a famos a frase “ A Repúbl ica non preci sa de sabios ” non é aceptada hoxe como v erídi ca. T omado de CROSLAND, M. (198 3) “Lavoi sier el ol vidado”. Mun do Cien tífi co, 28, p .87 6. 68 Para un estud o amplo s obre esta cu esti ón ver B ERT OMEU, J. R. , e GARCÍA BELMAR, A. (200 0 ). Los l ibros de texto de quími ca destinados a estudi antes de medici na y cirugía en Es paña (1 7 88 - 18 45 ). DYNAMIS. Acta Hisp. Med. Sci. Hist . Ill us. 20 , pp. 457 - 489 . 69 Cavendish atop ara en 1766 qu e ma sas i guais dun ác ido dad o requi ren para n eutral izars e masas di ferentes de bas es dife rentes chamando equival entes a esas mas as . , e a impor tanci a que se ll e da ao tra ballo c uantit ativo a partir de Lavois ier, no n ía tardar moito tem po CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 82 en comez ar a apar ecer leis empíri cas que tratar án de cond ensar nun br eve enu nciado m oitas observ acións indiv iduais f eitas en difer entes compos tos. Enunci adas na der radei ra década do s éculo XVI II, p ero realm ente asum idas pol a Químic a nos inic ios do s éculo s eguinte, tem os como primei ras cont ribuci óns as x a anteri orme nte cit adas lei das propor ció ns eq uival entes de Ric hter 72 e a lei das pr opor cións c onstan tes ou defini das de Prous t 73 As lei s ponderai s non eran máis que descr icións em píri cas do c omportam ento dos element os can do entran en com binaci ón. Per o botáb ase en fal ta u nha teor ía que a portar a explicac ións, que per mitis e o est ablecem ento d e relaci óns ca usais d esde u n model o. Esta t eoría foi a te oría atómica d e Dalt on que ap areceu en 1807 nun li bro de T homas T homs on . 74 e que s e expón d e for ma compl eta no prim eiro vol ume da o bra de Dalton 75 Gay Luss ac “ New Syst em of Che mic al Philosopy ” en 180 8. 76 public ou en 1 808 a sú a lei d e volumes de c ombinac ión de gases e o esc asament e coñeci do físic o ital iano Avo gadro, como x a citamos ant eriorm ente, p ublica en 1 811 nunha revi sta frances a o seu fam oso tra ballo 77 . Respect o á co ntribu ción de q uímico f rancés nos estud os c on gases, non hai dú bidas d a influ encia sobre C asar es, e x a no s eu Tr atado Elem ental de 1848 aparec e rec ollido 78 Neses anos apar ece e n escena o gra n quími co sueco Jöns J. Berzel ius (1 779 - 184 8) que acept a de inmedi ato a teor ía atómi ca de Dal ton , e a partir dela dei xa establ ecido m oitos d os conce ptos qu e serán fu ndam entais par a ente nder os av ances poster iores da Q uími ca: fund ador da Químic a . Com o é coñecid o, a hipótes e de A vogadr o non f oi rec oñecida de for ma xer a l ata des pois da súa mor te, p ero, com o veremos no C apítulo I II, Casares vai fac er refer encia a ela n a edici ón do se u Manual d e 185 7, sen c itar a autoría, p ara des pois ex plici tala na t ercei ra edició n da súa o bra. 70 Carl Friedric h We nzel (174 0 - 1793) publ ica en 1777 o seu l ibro “ Teoría da Af inidade dos corpos ”. 71 Torbern Bergman ( 1735 - 178 4) const ru iu entre 1775 e 1783 v arias táboas de afi nidade, al gunhas das cal es i ncluían 29 columnas con informac ión sob re a afini dad quí mic a de 27 ácidos , 8 bases e 14 met ai s, diferenc iando ent re reacc iones p or vía húmi da e por vía sec a (ou forzadas pol o fogo). 72 Ernst Gottf ried F isc her (17 54 - 1831), trad ucindo a ob ra de Be rtholl et “ R ec herches sur les lois de l 'affi niti é” en 1802 , exte nde as concepci óns quími cas de Ri chte r. 73 A v alidez desta lei foi obx ecto de disput a con Be rthollet , que afi rmaba n o contrario: as pr oporcións en que dou s elementos entran en combinac ión son i nfini tamente v ari ables. A aparición da t eoría atómic a de Dal ton en 180 7 fi xo que te rmin ara a controv ersia pois as proporci óns indefi nidas propu gnadas po r Be rthollet e ran inc ompati bles cos post ulados de D alton. 74 T HOMSON, T . (1807). A Sy stem of Chemis try . M.D., F .R.S.E. , 3ª Edi cion, v ol. III, E dinbu rgh 1807, pp. 4 2 4 - 429 and 451 - 452. Tomado de “Selected Clas sic Papers from t he History of Ch emist ry” (htt p:/ /web.l emoyne .edu/~giu nta/pa perabc . html) 75 J ohn Dalton ( 1766 - 1844 ). Publi cou un esbozo da s úa teoría ató mic a nun escri to lido na S ociedade Li tera ria e F ilos ófic a de Manchester en 18 03. Aínd a que se ten dei xado en tender qu e a teo ría at ómi ca de Dalton x urde p ara tent ar da r una ex plic ación ós feitos empí ricos rec olli dos por Richt er, Proust... nas súas l eis est equiométric as, acéptas e hox e en día que a orix e da súa teoría son os p ropios t raball os de Dal ton. E ntre el es hai q ue si gnifi car os trabal los s obre a absorci ón dos gases, sob re a composi ción do metano e do et eno, e sobre as presi óns nas mestur as de gases . 76 Joseph - Louis Gay Lussac (1778 - 18 50). Memoria s obre as c ombinaci óns de subs tancias gaseosas entre s i . Mémoires de l a Sociét é d'Arcuei l 2, 207 (18 09). O bt én experi mentalme nte que as prop orciones en que os v olumes dos el ement os gas eosos entraban a f orma r parte dun comp ost o, eran s empre razó ns de nú meros entei ros si nxelos . 77 Lorenzo Roma no Carl o Amedeo A vo gadro (177 6 - 1856). ”E n s a io s obre a maneira d e determi nar as masas rela ti vas das mol ecul as elementais dos co rpos e as proporc i oón na que eles entran nos com pos tos ” . Jou rnal d e Phy sique 73, 5 8 - 76 (1 811). H ai non obstante q ue dici r que es te arti go de A vogadro pas ou práct icamente desa perci bido ata que foi p resent ado por Stani slao Canni za ro no Congreso de Karl sruhe en 186 0. Canni zaro mostro u que o princi pio de Avogadro podí a ser uti liz ado non só para determina r masas mol eculares r elati vas, s enón t amén, mas as atómic as relati vas. 78 CASARES, A. ( 1848 ) . Tr atado Elem e ntal de Quí mica Li breria d e Angel Call eja. Madri d. Tomo I, p.6. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 83 analíti ca, desc ubridor de va rios el ementos ( Se, Si e T h), i niciador da m oderna s imbolox ía quími ca, pioneir o dos estud os catal ític os, introd uctor de conce ptos como isom ería e al otropí a, etc. Aínda que a súa obra f oi contr overt ida 79 A comez os d o sécul o XIX a Quími ca Org ánica ato pábas e dividi da e n dous grand es ramas : a Quími ca vexet al e a Quím ica anim al. Os tr aballos estab an dirix idos cara ao il lament o de substa ncias puras e a desc rición d a súas propi edades . Así, es túdans e a puri ficació n e com portame nto d e substa ncias com o az ucre, gomas, í ndigo, princ ipio a margo, pr incipi o extr activ o, alc anfor, t anino , cauch o, xel atina, al bumi na, fibr ina, ur ea, s angue, sali va, o rina , etc. Moitas delas recibir on a denom inación d e princi pios i nmediatos. Pero si er a difíc il obtelas en estado puro, resul taba impens able d etermi nar as s úas es tructur as , hai aspec tos dela q ue o sit úan como u n dos máis em inent es q u í mi cos da sú a época. O seu Tr ata do de Quí mica ( 1808), acabou por su bstitu ír ao de Lavoi sier, e foi par a Casar es un ref erente ao lo ngo de t oda a s úa vida. Moi tas das i deas de Be rzelius est án detr ás do mar co conceptu al d o monfo rtino, e en par ticular a “ teoría dual ística” do su eco . 80 A dem ostraci ón in equívoca da exi stenc ia du n radi cal or gánico f oi feit a en 1815, por Gay - Lu ssac durant e a súas i nvesti gaci óns sobr e compos tos de cianóx eno, e , en 1 817, B erzeli us ampli ou a súa teori a dualis ta, inc luíndo dentro del a aos com po stos orgánicos. . Uns anos antes, en 1 804, John D alton r ealizou an álises de hidroc arbur os gasosos , fac endo expl otar a s súas mesturas con osíx eno nun eudi ómetr o ; deste x eito deter minou as fórm ulas do " gas dos pa ntanos" ( metano) e do gas olefi ante (eti leno). En 1810 Gay Lus sac e Louis J . Thenar d (177 7 - 1857) comez aron a realiz ar inv esti gacións en anál ise or gánic a. Mestur aban a s ubstanc ia a investigar con clorat o de p otasi o, form ando unha espec ie de pastill a que er a intr oduci da nun tubo que ntado e e n posici ón verti cal. A par tir do dióx id o de carbono e da auga produc ida calc ulaban a compos ición da mostra . Desta for ma at oparon q ue en subs tanci as como o az ucr e e o amidó n , o osíxen o e o hidróxen o se atopab an na mesm a propor ción que na aug a. Por is o, en 1844, Kar l Schmi dt deull es o n ome de hidratos de c arbono . O método de Gay - Lussac e T henard per mitiu d eterm inar que os ácidos conte ñen un exceso de osíxen o e os aceit es un ex ceso de hidróx eno. O método foi tamén apl icado a c ompost os que contiñ an nitróx eno. En 1805, o fa rmac é utico al eman Fr iedric h Wilhel m Adam Sermm er (1784 - 1841) ill ou a morfi na do opio e n o ano 1816, dem os trou o seu car acter básico , po ñ éndos e en evide ncia qu e existían bases orgánic as qu e contiña n nitr óxeno, o que r esult ou total mente in esper ado naqu el te mpo. 79 Para ter unha v isi ón ampla da figur a de J öns Jac ob Berz elius ( 1779 - 1 848), ver BE RMEJ O PAT IÑO, M.R. (1985) “ Jöns J acob Berzeli us ” Cienci as Revi sta de Ens eñanz a, 5, pp. 67 - 73. 80 Resul ta comp rensi ble a obse rvación que Whöl er inc lúe nu nha carta a Berzel ius escrita en 1835: “ [ ...] a Química Orgáni ca preséntase me como unha sel va t ropic al, c hea das cousas máis s orprend ent es e admir ables .” Fig.2.5. J. L. Gay- Lussa c. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 84 En 1817 , Pierr e Josep h Pel letier ( 1788 - 1842) e Joseph Bi enaim Cavento u (17 95 - 1887) illar on a clorof ila , e, entr e 1818 e 1820 , os alcaloi des estric nina, br ucina, qui nina e circ onina . Justus Von Liebig ( 1803 - 1873) nos anos 1820 m ellor ou o mét odo de análi se dos c omposto s orgánic o s, e Jean B. Dumas (1800 - 1884) creou en 18 30 o méto do de combus tión par a determ in a r nitr óxeno e n substa ncias or gánicas . As análi ses de Ber zelius d emostr aron que as leis da s combinac ións qu í m icas e a teor í a at ómic a eran apli cabl es aos comp ostos orgánic os, aind a que a s súas fórmul as eran, en x eral, c omplicadas . O s res ultados obti dos na Quí mic a Inorg ánica podian servir de gu í a p ar a o es tud o d o modo de combi narse os elem entos nos comp ostos or gánic os , e s upuxo a exist encia no mundo or gánic o, dunha m isteri osa "forz a vital " que int ervén na f orm ación dos com postos e afir maba que a prepar ación n os lab oratori os debía descar tarse. Esta teoria su fr iu un duro golp e cando Friedr ich Wöhl er demostr ou en 1828 que a ure a podia obt erse si mplemente p or quec emento do c ianat o de amonio, sustanc ia is ómera da urea. E s obre tod o, cando K olbe sint etizo u o ácid o acético a parti r dun pr oceso t otalme nte “ inorgánic o”. N on obs tante, dado o presti xio de Berzel ius, a s úa t eor í a da “ f orza vital ” subsist iu dur ante lon go tiem po, sen do Cas ares un s egui dor del a 81 O inxent e trabal lo do Chev reul , xunto aos d e Gay Lu ssac, Vau quel in . Outras grandes c ontri bucións no primei ro terci o do S .XIX son d ebidas a M ichel Euge ne Chevr eul (1786 - 1889), q ue se adi cou a est udar a estrut ura e pr opiedad es dos lipi do s e a retomar os trabal los de Sc heel e sobre saponi ficaci ón. En 1816 es tablece u que o xabón está f ormado pola uni ón dun ácido c un álcali, proc eden do o prim eiro da gr a x a, quedando libr e a gli cerina. No ano 1 817, e n colabor ación c on Henr i Braconn ot (1780 - 1855), di feren ciou entr e a esteari na e a o le í na, pre parou o ácido esteár ico e os anos seguin tes obtivo os acid os butí rico, v aléri co, cápr ico e caproi co, asi com o o coles terol e o áci do olei co im puro. O seu int erese po l os c olorant es lev ouno a real izar di versos estud os que lle per miti ron obter a hem atoxi lina e a br azili na do pao c ampech e e d o pao br asil, respec tivame nte. 82 Remat amo s es te epí grafe adentrán donos m oi s ucinta mente no est ado d e cousa s na r elació n da quími ca coa agricul tura. Xa se ten i nsisti do no i nter ese que tivo esta cu estió n para Casar es, e verem os no Capí tulo V I a i mpor tante pres enza q ue tivo es te tema na prod ución ci entífic a do quím ico galeg o. Facemos a gora u ns breves ap untam entos sobr e este asun to, per o ser á no Capítul o xa indic ado onde nos esten der em os máis sobre es te pu nto. Adóit ase sit uar a H um phry . Davy (17 78 - 1829) como o f undador da quí mica a grícola por ser o pr imeir o en sistem atizar d e for ma compr ensiv a un amplo c onxunt o de análi sis para o es tudo da com posición dos solos, das plantas e dos seus deriv ados. Publ icou en 18 13 Elements of Agri cultura l Chem istry que sería tr aducido pri meiro ao alemán a o ano seg uint e , e e n 1819 ao francés . Como aceptab a a teor í a da alim entaci ón das pla ntas a parti r do húmus d o solo dedi coulle u nha boa parte do l ibro as an álises orgánic as asi com o á ferti lizaci ón orgáni ca co n todo tipo de materi ais. Berzel ius , defe nsor t amén da teoria do h úmus , , Dum as e Thenar d fixo de París o centro do est udo da recén ini ciada nova qu ímic a: a Quím ica Org ánica . 81 V er o apart ado adicado á Quími ca Or gánic a ao final des te Capítul o . 82 Loui s Nic olas V auquel in (1 763 - 1 829), f oi un natural ista, farm acéuti co e qu ímic o franc és. Il lou o prim i ero aminoác ido: a asparagina, . Tamén d esc ubr iu a pect ina e o ác ido máli co, e i llou o ác ido c anfóric o e o ác ido quí m ic o. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 85 compl etou e si stematiz ou a obr a de Davy no recoñec emento d os prod uctos agr ícol as orgá nicos. A teori a da ferti lizaci ón, e n cambi o, adiant ara moi pouc o , na pr áctica, po la acept a ción dos princi p a is quími cos agrícol as da ép oca d a equiv ocada t eoría que est ablecía que a alim entaci ón das plant as se reali zaba exclus ivame nte a parti r do húmus do solo 83 . Foi Li ebig que n sentou as bas es da teoría c orr ecta d a fertil ización miner al das plant as a part ir da public ación Or ganic C hemis try i n its Ap plicati on to Agr icultur e and Physiolo gy (18 40) a pe dimento da Bri tish Assoc iation for t he Advanc ement of Science 84 O éxit o das numer osas ex perienc ias de f ertili zación mi neral qu e seguiro n a estes descubr imentos , e os difer entes avance s re alizados na anál ise de pr oductos orgáni cos , ser viron p ara as entar defini tivame nte no que rest aba de s éculo as bases teó ricas da q uímic a agrícol a . Demos traba o cien tífico al emán que era n os element os inorgá nicos do s olo, mai ormente o p otasi o e o fósforo, os r espons ables da nutrici ón das plant as. O papel do nitr óxe no, en cam bio, no n acerto u a ent endelo, p ois pens aba que de ig ual x ei to que o di óxido de car bono, era tom ado excl usiv amente do aire. Este er ro debías e ao desc ubri mento que vi ña de facer habí a pouco, o fr ancés J ean B. Bo ussi n ga ult (1802 - 1 887), da absorc ión pólas legum inosas d o nitr óxeno atmos féri co , e que Liebi g ampli aba a todas as plantas . Foi o au tor francés quen def initiv amente as entou a or ixe do ni tróxen o no solo , agás o caso d as legum inos as. 85 83 T omado de DIAZ - FI ERROS , F . (20 1 2). C asares e a quí mica agr ícol a. Bol etin das Cienci as (E NCIGA). Nú mer o Espec ial (no prelo), Santiago de Compos tela. 84 I bidem . 85 T odos est es aut ores, que si túan os e studos s obre a agri cult ura no cam po da quími ca, est án re ferenc iados nas diferentes edi ci ó ns do Manual de Químic a de Cas ares . . Fig.2.6. Recreación do laboratorio d e Justu s von Lie big n o século X IX . CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 92 Hai out ros perso eiros qu e tamén d eixaron a s úa impr onta no des envol vement o da cienc ia e que, nos últi mos do a nos do S . XVIII e nos c omezos do seguint e, van ir aparec endo na U niversi dad e de Santia go. Son ci entífi cos que des de o ámbit o da me dicina, da f armac ia, da físi ca ou da quím ic a contri buíron c os n aturais c laro - escuros na moder nizaci ón da c ienci a compos telá, e xa qu e logo s on tamén r espo nsables do cli ma ci entífi co co q ue Cas ares s e vai at opar e des envolv er nos pr imeir os anos da súa vid a en S antiago. Hai t amén ou tras im portant es figur as que tamén s on moi import antes n o de senvolvem ento da univer sidade galega e pol o tant o na s úa evoluci ón ci entífic a, per o ímos r eferi r soam ente a aquele s que de for ma dir ecta tiver on infl uencia no cam po da q uímica no tem po indi cado, aínd a que desd e difer entes ac hegamen tos. - José An drés C ornide Saa vedra ( 1734 - 18 02) que co laborou na creaci ón da Ac ademia d e Agri cultura na Coru ña en 1765 e na Soci edade Eco nómi ca de Amig os do l Pa í s de Santi ago. - Fr ancisco C ónsul Jov e y Tineo ( 1754 - 18 10), t amén co laborad or da S ocied ade Ec onómica d e Santia go onde pr esentou vari os traball os cientí ficos, e tamén exper imen tador en F ísica co n inves tigació ns sobr e elect ricidade atmosf éric a. - Manuel Rufo F ernánd ez Carbal lido (17 91 - 1879) , quen des empeña a cátedr a de Físi c a Experi mental no cur so182 0 - 21 loita ndo con tra a físi ca arist otélica e deman dando me dio s econ ómicos par a real izar pr áctic as de q uímica. - Dom ingo Font án (1 788 - 186 6) , xeógr afo e matemá tico, que é un dos pr incip ais i mpuls ores d a creac ión da cátedr a de quí mica na Socie dade Eco nómic a de Amigos do Pais d e Santi ago e que ocup aría Cas ares en 1836. - Fr ancisco N eira (1754, ?) estud ou medici na en S antiago e f oi nomea do catedr átic o de Físic a Experi mental na súa univ ers idade en 1 789; dest acou p ola defens a que fi xo da fís ica moder na e da nec esidade de qu e sexa dotada a súa cá tedra d un gabi nete de f ísic a. - Xosé R odrígu ez Gonzál ez ( 1770 - 182 4), coñec ido tam én com o “o mat emático d e Be rmés ”, tivo no seu i nicio un c erto p arec ido con Cas ares, p ois tam én est udou no “ Col exio do Car deal” de Monfor te de o nde p asaría a Sant iago p ara acab ar se ndo n omeado c atedr ático de M atemáticas . Tiv o unha int ensa vi da cient ífic a no estra nxeir o e form ou part e de diver sas c omisión s científicas fó ra de Es paña. Fr uto da s úa relaci ón con im portant es cient ífic os foi a col ección de 10 24 modelos crist alográf icos que lle regal ou René J . Haüy e qu e Rodr íguez entregou a univer sidade c ompost elá, e tam én se preoc upou por enviar a Sant iago li bros desd e o estranx eiro, así com o instr um ental vari ado e pr odut os quím icos. - Jul ián F. Súarez F reire ( 1 751 - 1832), foi o primei ro doutor titul ado e n Farmaci a en 1 804 en Madr id, e , xa e n Santi ago , foi boticari o cat edrátic o do C olexio de S an Carlos de Farmacia. Destac ou pol os seus estu dos en a ugas xun to co s eu con temporá neo Fern ández T aboada , seguin do a tra dición de G ómez de Be doya, e qu e despois tería c ontinuac ión con C asares . Suárez F reire par ticipo u act ivamente n o resta blecem ento de acti vida des na S ociedade d e Ami gos del Pai s, rec uperad a en 18 20. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 93 Preci sament e en 1820 a quím ica con tinuaba , desp ois dos com entados intent os de Fern ánde z Taboa da, integr ada na c átedra de F ísica e Quím ica, e segue sen m aterial des tina do ao labor atori o de quími ca, que n on dispó n dun só instr ument o 115 [...] si l as nuevas teorí as es tuviesen ya s ólid amente est ableci das, ento nces no s ería disc ulpable l a publi cación de un trata do que no estuvi ese conf orme c on ellas . Desgr aciadam ente n o es a sí, y com o ha di cho rec ient emente Mr. Cani zar o [ sic ] en su confere ncia en l a Socieda d químic a de Londres, l a quím ica está e n un períod o de tansic ión y por necesi dad v aría de u n moment o a otr o el mo do de int erpret ar l os hech os . En 183 6 prod uc iu se un arr anxo prov isional do plan d e Estudos q ue esta bleceu a F ísic a como mater ia do se gundo c urso de F ilos ofía e tam én nos estud os de Fi losofí a superi or, nes te cas o co nom e de Físi ca exper imental y Quí m ica . A pres enza d a quím ica é moi r educida nos pr ogram as dese curso e o s eguint e, non super and o nunc a un 10 % da m ateria. A cátedr a de Q uími ca crea rase fin almente coma c onsecue ncia d o P lan Pidal de 18 45 , e nese momento nac e, realm ente , a docencia d a química na univer sidade compos telá, u nha acti vidad e na qu e o labor de C asare s sería f undament al. Temos , pois, situado o mar co de r eferenc ia xer al na q ue se at opaba a Quím ica n o prim eiro ter z o do sécul o XIX e na que C asar es inici aría a súa for mació n como c ientífic o. Hai un ha parte d e toda esta quími ca que ch ega a Casa res ao tr avés dos libros e tratados que m anexan os s eus prof esores en Valladol id, e s obre d e todo en Madrid, m entr es se fai farm acéutico, p ero a f ormaci ón de Cas ares va i ser un c ontínuo a o longo do tempo. É cer to que a per sonalid ade de Lav oisier e Berzeli us marc áro nno dur ante toda a súa vid a, e que os trata dos des tes dous q uímic os, e os de D umas , Soubei ran, Pel ouze, C laub ry, etc., deixar an unha f orte pe gada n el dando f orma a com o el v ai entend er o ac hegamen to á químic a. Pero a sú a formac ión non é só o resul tado dist o, se nón que so bre todo dé bese a súa i niciati va persoal e as súas ins aciabl e s ansi as de aprender e de estar inform ado do qu e se publ icaba no se u tempo na ci enci a europe a. Son moitos os exem plos que nes te trabal lo mostr a rem o s d o que vimos de dici r, pero c omo exem plo dis to traem os nest e punto o que di na Adverte nci a para a t erceir a edici ón do seu Manual de Quím ica Xeral , para xusti ficar que contin úe co mesm o marco teór ico que nas e dicións anteri ores: 116 Está Cas ares a m encio nar a conf erenci a . 117 115 Tomado da Tes e de Dou tora mento d e R. C. SIST O EDREIR A. Op. ci t. p.8 7 . 116 CASARES, A ( 1873). Manual de Q uími ca Gener al. Li brería de Pa blo C allej a y Compañí a, Edito res. M adrid, Advertenc ia para a Terc e i ra Edic ión. 117 CANNIZZ ARO, S (187 2). Consi derat ions on some Poi nts of the Theo retic T eaching of Che mis try. J. Che m. Soc ., 25, 941 - 96 7. pronu nciada por Canni zzaro o 30 de m aio d e 1872 na Farad ay Lectur e d a Socieda de Quím ica de Lo ndres, na que o quími co ital iano sin ala os temp os de t ransici ón no s que s e atopa a químic a en rel ación á i nterpr etaci ón dos feitos . Abonda c on obs ervar a data dest a reuni ón e a d e publ icación da t ercei ra ed i ción do Manual para se decatar do que que ríamos mostrar . CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 94 2.3. ÁTO MOS E M O LÉCULAS NOS TEXTOS DE CASARES . 2.3. 1. A Teoría Atómica a o longo do S.XIX. Fagamos un breve per o necesar io percor rido pola s pr im eiras déc adas do S.XIX para coñ ecerm os a evoluc ión dest e tem a, e po der así si tuar mell or como Casares poido i r descubrí ndoa n os libr os e tratad os de Qu ímic a que co nsultaba, pri meiro com o alu mno e despois x a com o profesor . Trát ase pois de ent ender o context o e tamén os pri ncipi os básicos que sobre o átomo hai n eses tempo s. Isto é import ante por que non tem os que relaci onar di rect amente a cheg ada das ideas atómic as ao ensino que rec ibirá C asares coa obra espec ifica de Dal ton. Como é s abido , aínd a que as veces s e esqu ece, Joh n D alton (1 766 - 1844) non f oi o “ invent or” dos áto mos. Como a maior ía dos seus c ont emporá neos admi te sen debat e 118 [...] os corpos de tamaño ponderabl e están c onstit uidos por un gran n úmer o de partíc ulas ex tremad amente pequen as chamad as áto mos de mater ia. Non entra na miña i ntenci ón de i mpugn ar esta hipótes e – satisfáce me e nteiram ente - pero si amosar que non t emos fei to un us o abond o dela, e q ue en consec uenc ia non te mos máis que ideas moi i ndeter minadas r elat ivas ás acción s químic as " que a materi a es t á form ada por un conx unto de c orpúscul os dist intos ent re os cales se exercen f orzas at ractivas e repuls ivas: 119 De tod os os x eitos, a acolli da da te oría a tómica p or par te da com unidad e cient ífic a foi inic ialment e basta nte var iada, pero pó dese afirm ar que o freceu aos químicos do S. XIX c uanti ficar a vaga idea que s e tiña dos átom os, per mitiu c oncretar o co ncepto d e elem ento, así c omo expl icar a Newt on e Stahl - o invent or da t eoría do floxi sto - era at omis tas, per o se o nome d o cient ífico in glés perm aneceu as ociado " á hi pótese atómic a" ao princi pio do XIX , é porq ue i ntroduc iu unha nov a conce pción do átomo, espe cial mente in teresa nte para o des envolv emento d a quí mica. En efect o, para New ton as partículas íntimas da m ater ia aparecí an en peq ueno númer o e eran iguais para to dos os c orpo s. A diver sid ade atopa da debías e aos di ferent es arr anxam ento d e ese s pouc os princi pios el ementai s. A innovac ión de Dal ton consi ste en intr oducir unha alter nativ a ás ideas de Ne wton: cad a corp o sim ple identif icado posú e unha esp ecifi cidade quí mic a porque está co nstit uído por “ átom os quími cos” todos idént icos e especí fic os debido ao seu pes o e cualid ades propi as. Estas cual idades son as que ll e comuni can a os corpos á nosa escala a e specific idade q uímica. 118 SCHEIDE CKE R - CHEVA LLI ER M. Le débat su r les atomes a u XIXèm e si ècle . Ac tes de l' universi té d'été, du 16 au 20 jui llet 2001, Poiti ers (Franci a). 119 DALTO N J (18 08) . A Ne w Syst em of Chemi cal Phi losophy . Selec ted Class i c Papers fro m the History of Chemi st ry http://w eb.lemoyne. edu/~gi unt a/dalto n.html CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 95 disc ontinuida de das pr oporc ións dentr o dos c omposto s segun do as leis d as pro porc ións con st antes e múlt iples 120 Se admi te en el día por t odo l os q uími c os que la com binaci ón de los c uerp os se ve rific a entre l as p artes peq ueñís imas e in divi sibles qu e los form an, y que se llam an át omos. Un átom o de un cu erpo si mple pue de combin arse co n uno, dos, tr es o más d e otros y consti tuir as í un át omo de u n cuerp o comp uesto . Natur alment e, tratán dose dun coñ ecemen to tan especul ativo e impos ible de veri ficar de x eit o direc to, produc írons e non poucas confusi óns qu e mesm o perdur aron no temp o. Como v eremos desp ois, Casar es extend e o conc epto de p artícula atómic a de xeito in distin to ao que hox e disti nguiríam os com o átom o ou mol écul a, e mant erá ao l ongo do tempo esta i ndefi nición. C omo x a temos c omenta do, o i nterese f undame ntal do q uímic o galeg o é de car ácter pr áct ico e is o poderí a expli car que non s e preoc upase d emasi ado por es as c uestións de defini ción. N a pri meira edi ción do se Manu al de Q uími ca Xeral encontr amos: 121 2.3. 2. O difusión da hi pótese atómica en Europa . Como m oi ben m anifes ta o propi o Casar es nos seus libros de text o, as obras de persoeir os d a Quími ca proc edentes de d iferentes países , com o Berzel ius, The nard, Dumas, R ose o u Pelouz e, tiver on gran influ encia sobre él . Por iso paréce nos inter esant e com entar br evem ente com o a hipót ese atómic a vai abr índos e paso pol a Europa de pr incipi os do S.XI X. En Ingla terra ti vo un gra n defensor en T homas Thoms on 122 Dalt on posuía u n bo domini o da lingu a frances a e normal mente est aba ao tant o do que se p ublica ba en Franc ia sobr e quími ca, por que manti ña co ntacto c on Bert hollet, que era m embr o honorar io da Liter ary and Phil osophi cal Soci ety de Manc hester desde 179 8, e membr o estranx eiro da Roy al Society desd e 1789. E ste e nviáballe periodi cam ente as publicaci óns ci entífi cas fr ancesas , e así f oi posibl e que D alton c hegas e a pu blicar nos An nales de Chim ie (da que Ber tholle t er a editor ) algúns que se tiña r eunido c on Dalton v ari as veces. Por iso, u n ano ant es de que Dal ton fix era públ ica a súa te oría, Th omso n mencion ouna x a nun libr o seu. Pos teriorm ente, T homson pu blicou v ari os traball os baseá ndose n ela e calcul ou as masas atómi cas dos el ementos toma ndo com o unid ade o osíx eno, x a que o consider ou mái s prácti co debi do a qu e este se combi na co n moitos máis element os que o hi dró xeno. O quími co Wi lliam Henr y tamén deu o seu apoio á teor ía atóm ica, e aínda que i nicial mente non ac eptou as ideas de Dalt on, ter minou conve ncido des pois d e comp robar a s úa gr ande uti lidad e. É nec esario ter en c onta q ue o utra di ficult ade c oa que se topo u a te oría at ómica foi a i ncompr ensió n por par te de m oitos quími cos do conc ept o de equi valent e, co nfundido a miúd o co pes o atóm ico, o que fac ía frac asar t odo in tento de aplic ación da teor ía a casos concr etos. 120 PELLÓN GONZ ÁLEZ I. (1999). S ob re átomos y moléc ulas: histori a de una pol émica . A nales de l a Real Soc iedad Es pañola de Químic a. Abril - Juni o 19 99. 121 CASARES, A. ( 18 57). Manual de q uímic a general con apl icac iones a l a industri a y con es pecial idad a la agricul tura . Libr. de D. Angel Call eja , Mad rid y Santi ago. Tomp I, p.2 5 . 122 Thomas T homson ( 1773 - 185 2) prof esor , ci entífii co, hi storiado r e edi tor es cocés . Destacou pol o se u uso do x ornalis mo cienti fico onde mani festou o se u apoi o tot al ao atomis mo de Dalton e de Prout. Os s eus li bros de text o tiveron reco ñece mento int ernacion al , e as súas i deas e expe ri e nc ias foro n recoll idas na s úa Historia d e Quí mica (2 vols . 1830 - 31).. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 96 arti gos. A pesar das guer ras napol eónicas a comuni caci ón entre cie ntífic os franc eses e i ngleses non se cor tou, e B ertholle t pui do reci bir unh a copia d a New Syste m 123 tan só do us mes es despoi s d a súa p ublicaci ón en Ingl aterr a. Bert hollet er a un anti ato mista conv encido , e cando es crib iu o pr ólogo da tra dució n frances a do libr o 124 Tamén a R usia ch egou mo i pronto a t eoría a tómica e a diferenz a dos d emais paí ses foi ac eptada sen moi tas r eticencias . A proba dis o é que e n moi pouco tem po e ditáro nse numer osos tra ballo s onde er a apli cada e v ario s libr os que a describí an. Os químicos rusos tamén investi garon p ar a determ inar as m asas at ómi cas de vari os elem ento s e para establ ecer a f órmul a dos co mpostos. É ind ubidable a in fluenci a que ex erceu a teor ía at ómica n a formaci ón de M end eléiev, que base aría nel a a cons trución da súa T áboa Per iódi ca. que T homson escri bira an os antes , no que f a lab a da aínda desco ñecida t eoría atóm ica de Dalton, prev eu aos quími cos frances es contr a ela, por consider ala demasi ado hipo tética. E v olveu adv erti r sobre as di ficultad es que pres enta di ta teoría n unha mem oria que li da ante a Ac ademia d e Ciencias de París en 1816, tit ulada “ Bosquex o do est ado actual da dou trina at ómica ” . A pes ar diso, Dalto n foi un científ ico m oi ben co nsider ado en F rancia , e proba dis o é que f oi elixi do mem bro da Acad emia de C iencias de París e n decem bro de 1816. O s posteri ores tratados de Quí mica de D umas, T héna rd ou P elouze i nfluirí an dec isivam ente n o aprovei tament o das i deas a tómicas por par te de C asar es. Cara a 181 4, unha v ez super adas as g uerras na poleóni cas, restabl eceuse a com unic ación ci entífi ca con Alem ania. A traduci ón ao alem án da “ New S yste m ” foi efectu ada por Fri edrich W olff (pr ofesor e n Berl ín), publ icándos e en 1814. Do mesm o xeito qu e no rest o de Eur opa, susc itou nu merosos debates , pois os químic os alemáns ac eptaron s en problema s as lei s pond erales d e Prous t e de Ri chter, pero m ostrár onse reti centes c ara ás nov as ideas. No n foi at a que var ios dele s viax aron a Es tocolm o par a traball ar con Berzel ius, qu e volv eron c onverti dos ao atomis mo, ocup ándose de di fundil o no seu paí s. Precisam ente He inri ch Rose, quím ico anal ític o e mineral oxist a alemán e di scípul o de Berz elius , é cita do por C asares como un dos quími cos qu e infl uíron n a súa vis ión da quím ica. D e todo s os xeitos , un dos quími cos al emáns m áis im portant es do mom ent o, Liebig, nunca o ac epto u, xa que era p artidar io do us o dos equiv alent es, pois d esde o punt o de vis ta experi mental result áballe m áis v antaxoso . En I talia , xa f oi cita do que Avogadr o baseá ndose n a lei dos vol umes de G ay - Lus sac, tentou apl ica r consi deraci óns de c arácter volum étrico á te oría atómic a. Como xa temos i ndi cado máis arri b a present a no Jo urnal de Phy sique o trabal lo tit ulado “ Intento dunha m aneir a de d eterm inar as m asas relat ivas de mol éculas elem entais dos c orpos e as propor ció ns segund o as que en tran nes tas combi nacións ” 125 123 DALTON J (18 08) . A New Sys tem of Chemical Phil osophy . 3 vol s. Manc hes ter, 1808, 181 0, 182 7. 124 THOMSO N T. (180 7). A System of Chemi st ry . By T homas Thoms on . M.D., F.R.S.E., 5 Vols . Edinburgh , 1807 . 125 AVOGADRO, A (1811). Essai d’ une mani ère de dét ermine r les masses re lati ves des molécul es él émentaires d es corps , Jour nal de Physi que 73 , 58 - 76, 1811. . Para c onseguir explicar as coñecidas e acept adas leis po nder a i s e a volum étri ca Fig 2.9. Jean B . Dumas . CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 97 de Gay - Luss ac, tam én corr ecta segun do el, sux eriu a posi bilidad e de que algúns element os posuís en mol éculas m áis c omplexas que os átomos . Outro gran def ensor da te oría f oi o xa a ntes c itado Berzeli us. Co ñecedor das l eis po nd erales de Proust e de Ric hter, leva ba xa al gúns an os tenta ndo com probalas en gran c antidad e de óxi dos, ácidos e sales i norgáni cos. C os resul tados ob tidos p ublic ou varios t raball os en Sue cia entre 1 810 e 1812, e nunci ando a de nomi nada “ regra do óxido ”: “Cand o un áci do e unha base r eacci onan en tre si par a formar un s al, o ácido conté n sempr e un múl tiplo enteir o do os íxeno pr esent e na bas e”. Berzel ius tiv o coñ ecemento de que D alton publi cara o s eu “ A New Syst em ” catr o anos despoi s de que o l ibro vi se a luz, e pui do lelo grazas a que o pr opio Dalt on llo f íxo ch egar. En E stocol mo centrous e en apl icar a teo ría atóm ica a vari os comp ostos, p ublican do algúns t raball os nos que util izaba unha ser ie de s ímbolos di ferentes aos d e Dalton para d esign ar aos com postos e eleme nt os, su bstitu índo os seus cír culos e punt os p or letras . Esta si mbol oxía que a Dal ton ll e parece u “hor ripi lante” 126 Berzel ius com unicou o r es ultado das s úas inv esti gacións nun libr o titul ado “ Ens aio sobr e a te oría das prop orcións defini das e sobr e a infl uencia da el ectr icidade n a química ” , pub licado en 1 818 e traduci do inm ediatam ente a varios i diomas, que s e consti tu iu no libro de tex to util izado pol a maiorí a dos pr ofesor es de q uímica de tod a Eur opa , e qu e non i ndica ba a estrutura das s ubst ancia s, é a base do nos o siste ma actual d e nom enclatur a. Ber zelius acab ou acept ando a lei dos v olumes de com binac ión de G ay - Lussac, e a parti r das den sidades dos eleme ntos gasosos c alculo u as masas atómic as relati vas destes e as súas posibl es fórmul as, uti lizand o outra referenc ia dis tinta ás xa emprega das con anteri oridade. Berzel ius, a d iferenza d e Dalton, c onsider aba qu e todos os átom os son es féricos e de igual v olume. A nov a táboa de pesos atómi cos que Ber zelius elaborou e r evisou p eriodic amente c oa intenci ón de m ellor ala, aca bou im p oñé n dose a todas as demais, mesmo á de Dal ton. Este últ imo de u a coñec er a súa teorí a cando o mundo da quím ica and aba re voluci onado polas múlt iples a plicaci óns da elect ricidade . A pi la de Volta (177 4 - 1827) f ora pr esent ada no ano 1 800 e con ela púi dose desc ompor a auga nos se us element os, c onfirmando o q ue xa Lav oisier demostr ara anos atrás, que a a uga est aba cons tituíd a de hidróxe no e osíx eno. P ero d escon certaba o feito de que cad a un destes el ementos se diri xía cara a p olos di stint os, o hidróxe no car a ao c hamado polo negati vo e o osíxeno c ara a o positiv o. Medi ante electrol ise, D avy co nseguiu d emos trar que Lavoi sier estab a no c erto ao sospei tar que a sos a e a potas a non er an el ementos , conse guindo ill ar o sodi o e o potas io en 1807. Des ta m esma manei ra pui do il lar outros elem entos nos anos s ucesiv os. Berzel ius t amén se i ntere sou pol as apli cacións da electrol ise e os seus estudos levár onlle a establ ecer u nha te oría p ola que, os c orpos po nder ables di vidí anse e n dúas c lases, os electr oposi tivos e os electr oneg ativos, de pendendo de se no proces o electrol ítico eran atraíd os polo polo negati vo ou o p ositivo r espectiv amente . Isto permiti u ordenar os elementos nunha s eri e electr oquími ca do osíx eno ao pot asio, bas eada no c ompor tamento el ectrolí tico d estes e dos s eus óxidos . 127 126 PELLÓN I. (2003). D alton: el hombr e que peso los á tomos . S.L. Nivol a Lib ros y Edic iones. Madri d, 2003. . A r azón da mellor acol lida do sist ema de Berzeli us 127 E tamén por Casares , c omo s e coment ará despoi s. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 98 polos q uímic os da époc a, atop ámola e n que par ecía qu e estaba s uste ntado s obre anál ises experi mentai s máis pr eciso s. Berzel ius utiliz ou as p olari dades atóm icas para expl ic ar a reac tividad e quími ca e non as ar bitrar ias forz as de atracci ón que Dal ton propoñía . Ademai s incl u iu a cal or e a luz dentro dos f actores que inter viñan nas reac cións . Par a calcul ar o peso a tómico das s ubstanci a s sóli das apoious e no mét odo das cal ores específi cas de D ulong e Peti t e na lei do isomor fismo (1819) do seu cola bora dor al emán Mits cherli ch, que demos trar a que, en x eral, cand o dúas substancia s cris talizan en form as sim ilares é porque p resenta n fórm ulas anál ogas . A teor ía atómi ca de Dalt on res ultaba d esta form a moito m áis ampl a, ao incluír o fenóm eno da electr olis e e dester rar o das f orzas d e atracci ón new tonia nas. Se nos temo s detido d un xeito mai or na figura de B erzelius , é d ebido, a demai s da súa notabl e infl uencia na Qu ímic a do seu tem po, a que a vinculac ión de Cas ares coa obra de Berz elius vais s er para a toda a vida. As í, B erzeli us pref ería fal ar de “ teoría c orpusc ular” 128 e no pr imeir o libro d e te xt o de Cas ares fal a indis tintam ente de mol éculas, átomos ou corp úsculos 129 É de int erese c omentar tam én a confront ación entre os partid arios dos equiva lentes e os do s átomos. W illiam Hyde Wolla ston pr opuxo o uso d os pesos equival entes co mo as uni dade s fundam enta i s da quími ca. O s pesos eq uivalen tes resu ltaron m oi atracti vos para m oit os químic os, x a que s emellab a que p odí an se r det ermina dos experi mentalm ente s en rec urrir a ningun h a teo rí a. Aparec e entón un ha polémica especialm ente dur a entr e atomistas e equivalen tist as. Este s últimos negaba n a existe ncia dos á tomos e as mol éculas, q ue eran def endidos a ultranz a polos atomistas , bas ea ndose e n que nin guén os ti ña observa do . A mai ores dest a contr oversia , ha bía os part idario s da c hamada t eoría u nitari a (ou d a subs tituci ón) moi apr opiada para i ncipien te quím ica or gánic a, co n Dumas como def ensor, e o s seguidor es de B erzeli us coa súa t eoría dual ista moi adecu ada para a os fe nómenos el ectr oquími cos na qu ímic a inorgáni ca. . 128 RODRÍGUE Z CA RRA CIDO , J (1894 ). La evoluc ión en la Q uími ca ”. Librería de l a Viuda d e He rnando. Ma drid. p .81. 129 CASARES A. (1848). Tratado d e Quí mic a General . Lib rería de D.Angel Cal leja. Madri d. p. 1. Fig 2.10. Jon J. Berz elius . CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 99 2.3. 3. A difusión da hipóte se atómica en E spañ a En Esp aña, ao l ongo do sécul o XIX publ icáro nse má is de 20 0 textos de quím ica. En tre eles, o prim eiro que publi cou algo da t eoría at ómic a foi o de Mat eu Orfi la (17 87 - 1853) de 1 822. E n 18 17 public ou a súa seg unda grande obr a, Élém ents de Chimi e Médical e 130 En 1834 fund ous e a R eal Ac ademia de Cie ncias Natural es de Madrid que p osterior mente transf ormarías e, e n 1847, na Real Academ ia de C ienci as Exactas , Físi cas e Nat urales de Madr id. Preci sament e nela, a com ezos de 1837, o far macéu tico Joaq uín Olmedi lla y Gar rido (17 99 - 18 75) , le unha m emoria t itulad a “ La Teor ía de los átom os ” , que se rá reeditad a e ampli ada en div ersas ocasi ónes, co nom e de Él ement s de Chem ie appli qué e à la Médéc ine et a ux Arts , a primei ra xa en 181 9. N esta obra O rfila fal ará es pecialm ente de quím ica o rgánica, e estab a destin ada a alumnos de medicina e farm acia . O mes mo Orfi la encar garías e da tr aduci ón ao castel án des ta últi ma obr a que v e a luz e n 1822 . Como x a se ten in dicado , a pes ar de la excel ente for mación dos químicos españoi s no inic io do S .XIX, a invasió n nap oleóni ca causo u a d estruci ón de i mporta ntes c entros cientí ficos , e os posteri ores avatares polí ticos q ue pr ovocar on que algúns dos ci entifi cos ti veran que se exiliar , der on lugar a q ue Espa ña se des colgas e defini tivam ente da c arrei ra que a Quím ica com o c iencia est aba a dese nvolver n ese séc ulo, 131 Progr esivamen te os t extos posteri ores v an incor poran do elem entos d esta te oría, mestur ándoa c oa teoría dos equi valentes . A sí, a parti r de 18 30 o núm ero de li bros que a desen volven su perou o 50% . 132 Haberí a que es perar a 186 2 para at opar a pri meira m onografía adic ada á teoría atómic a, real izada polo enxeñeir o catal án Fran cisc o Lluch e R afecas ( 181 8 - 1889) . Houbo un h a lixeir a diminuc ión dest a presenz a na déca da de 1840 - 185 0 que qui zais pu id o terse de bido á cr ise que s ufr eu o atomi smo de Ber zeliu s en Europa n a década anter ior e que t ard ou dez an os en chegar a Espa ña. En todos os t extos q ue aparec e ao lon go do sécul o se sus citaron as mesma s controv ersias que n o res to dos países euro peos. 133 130 ORFILA M (18 17). É lemen t s d e chi mie médic ale . Chez Croch ard. Li brerie, Rue de La So rbone, 5. Pa ris . 131 Soamente hai refere nci a de que s e produci u esa l ectu ra, pero n on coñece mos document ación s obre o text o. 132 PELLON I (1999 ). Los q uímic os espa ñoles ante la teo ría at ómica quí mic a . Anales de la Real Soc ieda d Español a de Q uímica. Segunda époc a Octub re - Dici embre, 47 - 59. 133 LLUCH E RAFECAS, F.(18 62). T eorí a atómic a. Leyes q ue p residen a l a fo rmaci ón de los c uerpos. .. Tom ado d e PE LLON I (1999 ). Los químic os español es ... Op.cit., p . 58. . Entre l os profes ores que s e ocupan dest a, podem os dest acar a Ramón T orres Muñoz de Lun a (1822 - 1 890), doutor e n farm acia e e n ciencias e prof esor de químic a na Univer sidad e de Ma drid , José R amón de L uanco (1 825 - 1905) , doct or en ci encias e profesor de quími ca n a Univer si dad e de Barcel ona e Jo sé Soler y Sánchez ( 1840 - 1 908), l icenciad o en farmac ia e do utor en ci encias físicoquímicas, que impar tiu cl ases na U nivers idade de M adrid des de 186 4 ata a súa mor te. L uanco dedica e n todos os se us textos un capít ulo a expli car a estructur a da materia utili zando a teor ía atómi ca e José S oler no se u libro Las teorías de la quí mica ( 1874) tambi én a dica un h a boa parte d o me smo a es te fin . CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 100 Sen emb argo, non f oi ata a segunda e dición d o libro de texto de L uanco 134 , en 1878, que u nha obr a espa ñola se bas ará excl usi vamente na t eoría unitari a atómi ca. É impor tant e sin alar que Luanc o compar t iu duran te uns a nos inv estigaci ón e d ocenci a con C asares , consi derand o a est e como o seu mae stro 135 En rel ación ao enfront amento e ntre a “teor ía dos eq uivalent es” e a teoría at ómi ca, no estu do d e Pelló n . O xa c it ado Torr es Muñoz de Lu n a, figur a clav e da quí mica nes e mom ento, e que durant e toda a sú a vida mantivo c ontact o cos quí mic os europeos máis i mportant es da époc a, mantív o s e anclado no con cepto de e quival ente m áis radi cal, at a que en 18 72 Lua nco par ec eu conve ncelo par a que se pa sase á te oría atóm ica. De t odos os xei tos , To rres cont inuou a defend er as súas ideas equival entis tas m esmo nas súas o bras derradeir as . 136 Obsérvase, e n xer al, que en m oitos casos hai nos seus t extos u nha convi venci a ent re amb as ideas , e sería o x a cita do Luanco o prim eiro que r omperí a defini tivamen te co equi valen tism o a partir de 1871, c ando tr aduce a obra do suizo G . Brel az “ Introducc ión a la Quími ca Mod erna ” de 1868 , f ai súas as ideas do li bro e a p artir de aquel moment o as e scribe, as ensi na e di funde en 203 obras es pañol a do S . XIX anali zadas c onstát ase unha di ferente at enci ón cara u nha ou outr a que se conc reta n o número d e páxin as adiac adas resp ectivam ente. E n todo cas o, non se produc e en xeral nes es text os ningunh a desacre ditaci ón dunha fr onte á outr a, se ndo nos pról ogos onde a parece n reflex ada a prefer encia do autor . Seguram ente , dado o perío do convul sivo que supux o o S .XI X en Esp aña, n o houbo o grao de co ntrovers ia que si aco nteceu no utros paises europ eos e que foi comenta da anter iorment e, e os auto res se decant aban pol o defendi do nos tex tos que traduci an ou que lles s ervían de refer enci a. 137 Si se pode afirmar , que no tempo en que Casar es m orr e, en Es paña, como no resto de Eur opa, exis te xa una ac eptaci ón xeral izada da teoría atóm ica, aínda qu e segue a haber exc ép tico s no tab les como o c ompostel án Xosé Rodrígu ez Carr acido . Respec to a como t ratou C asares estas cu estións , da que falar emos máis adiant e , podem os adianta r que bas icam ente se acom odou á ar gument ación que a m aiorí a dos t extos incor poraban e qu e era trasl adada n as obras f undamental mente pr oced entes de Franci a, pero s i que é certo que s e vai produci ndo un ha evol ución ao lo ngo dos s eus text os q ue terem os ocasi ón d e comentar . 138 134 José Ramón Fern ández de Lu anco y Ri ego (1825 - 1905) naceu e n Cas tropol (Asturi as ). Cursou F il osofía na Univ ersidade de Ovi edo e docto rouse en Ci encias Físico - Químicas ao s eu paso pola Esc ola Normal de Cienci as Expe riment ais. G añou po r oposic ión as c átedras de quí mica en Sevi ll a e Oviedo. Decantouse po r est a últi ma, pero foi suprimi da en 186 0, o que lle obri gou a se mover entre as uni versidades de Madrid e Santi ago. F oi na c api tal gal ega on de en trou en c ontac to coa quími ca de Casa res. En 1868 tomaría pos esión da c átedr a de Quími ca Xeral na F acult ade de Cienci as da Univers idade de Barcel ona na que permanecería ata a o seu r etiro. 135 MANS C. (200 7 ). José Ramó n de Lu anco: quími co y quí mic a en trans ici ón . Notici es per a quimic s. Gener - Febrer 200 7, p. 1 4. 136 PELLON I (1999 ). Los q uímic os espa ñoles . .. . Op.cit., p. 47 - 59 . 137 MANS C. (200 7 ). José Ramó n de Lu anco ... , Op.ci t., p . 12. 138 José Rodrí guez Ca rracido no prólo go do seu l ibro d e 1887, La nuev a qui mica (i ntroducc i ón al es tudio de la qui mica según el concepto mec ani co) predí unha refor ma da linguax e cientí fica q uen de “ des tronar a concepc ión at ómic a ”. Na primeira part e deste libro trata das di mensións dos áto mos, os pes os molec ulares, etc . e i ndica en rel ación aos át o m os que: " Na esfera do pu ro razonamento t en un funda mento l óxi co bast ante insegur o ." En s u libro de 1894, " La Ev oluci ón en la Quími ca " amós ase totalment e contrario ao concept o de a tomic idade. Tomado de SA NC HEZ - MOS COS A (19 71) . José Rod riguez Car racido . Tes e de Doutoramen to. Cát edra de Histori a de l a Farmaci a y Legis laci on . Facul tade de Farm aci a . Madrid . , funda dor da Bioquí mica e n España e al umno de Casar es. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 101 2.3. 4. O av ance da Química no S .XIX d a man d a hipóte se atómica Aínda qu e xa se ven de apuntar varios dos progr esos que e n Químic a se van pr oducind o coa intr odución das i deas d e Dalt on, im os a co ntinuac ión a destac ar os más im porta ntes. A hipót ese atómi ca ven a dar unha expl icación s imple a varias lei s empíri cas da ép o ca: ás le is esteq uimétr icas dos q uímicos alemán R itc her e W enzel 139 , a le i das pro porci óns defi nidas o bxect o de debat e ent r e Proust e Bert hollet 140 e a lei d as prop orción m últi ples atri buíd a a Dalt on 141 1) A lei volum étrica de Gay - Lussac d e 1809, s egund a a cal as subst ancias e n est ado gasos o se combi nan en r elación de nú mero ent eiros e s imples ; . Por pr imeir a vez relac iónanse as propi edades dun element o a unha c aracter ísti ca accesi ble á experi encia ex presánd ose m ediante un ha mag nitude cuantit ativa: o peso atóm ico. P or tanto c ada átomo está as ociado a un número. Non obst ante, a lgúns químicos consi derab an un a buso d e linguax e falar de peso atóm ico no c anto de “ peso prop orcional” segundo a ex presi ón de H. D avy ou “ peso equival ente” segund o H. W ollaston . En tod o cas o, a hipótes e atómi ca va i perm itir r ápidame nte racio nalizar varios feitos experi mentai s: 2) A lei d as cal ores es pecífi cas de D ulong e Petit de 1819 que di que todos os corp os simpl es en est ado sólid o present an a mesm a capaci dade par a a c alor; 3) A lei do i smorf ismo de M i tscher lich de 18 23, que est ablece q ue os com postos dun mes mo núm ero de átomos unido s de i gual maneir a acada n a mes ma for ma cando c ristal izan. Por outr a part e, vai p ermi tir dar unha explic ación s imple ao s fenóme n os da el ectrici dade “gal vánica” que se mani festa ao c omezo do S:X IX, e q ue terán c omo pri ncipais i nvest igad ores a Davy , Berzel ius e Far aday. A cue stión que a parec e entón é a seguint e: se a mater ia está c ompost a de átom os, é a el ectric idade a que mante n aos áto mos xuntos nu nh a combi nación q uímic a? Dito doutro xeito , será a elect ricidad e a caus a da afi nidad e quím ica? Davy mantíñas e fiel as ide as atómi cas de Newt on, cr endo que a mesma m ateria pod e prese nt a r difer entes “ form as eléctri cas” e por iso apar ece a di versidade . En cal quera c aso, ten cl aro qu e a causa da afini dade químic a é de natur eza eléc tri ca 142 139 Leis ex perimentais que mos tran q ue as canti dades de bases que neut ral izan unha mi smo peso dun áci do c alquera neut ralizan tamén o pes o corres pondente de cal quera outro. 140 Cando dous c orpos se combi nan o p eso dun est á nunha relaci ón fix a resp ecto ao do outr o. 141 Cando dous c orpos son sus cepti bles de dar lugar a v arios comp ost os, os pes os dun deles en relación a u n peso f ixo do outro están nunh a relaci ón de núm eros e nt eiros moi s impl es. 142 DAVY H. ( 1807 ). T he bak erian lec tur e on some ch emic al agenci es of el ec trici ty . Phi losophi cal Transact ion, 97, 41. Sel ected Classi c Papers from the Histo ry of C hemistry . http:/ /web.le moyne.ed u/~gi unta/pap era bc.html . Atri búe as atracc ións eléc tric as e quími ca s unha c ausa pr imar ia idéntic a e es pecula c oa posi bilida de de p oder m edir graz as á pila as afinid ades quími cas dos c orpos. Por tanto , a id ea dunha c onexi ón ínti ma entr e a elect ricidade e os át omos faise p ouco a pouco ev iden te , así como a existe ncia de cargas el éctr icas so bre os propi os átom os. Fig 2.11. Humphry Davy . CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 204 I. Determin ación del a zufre. II. Sulfhidrometrí a III. Observa ciones sobre el uso del s ulfhidrómetro . lV. Determina ción del me tal que se halla co mbinado con el azufre, y de los d emás cuerpo s de las aguas sulfurosa s. CAPITULO VII. ANÁLI SIS DE LAS AGUAS CARBONATADAS. I. Determin ación del á cido carbónico . II. Determin ación de los cuerpos só lidos. CAPITULO VIII. ANÁLISIS DE LAS AGUAS FERRUG INOSAS. I. Valuac ión del hierro. II. Determin ación del man ganeso. III. Valua ción del arséni co. IV. Obser vaciones so bre el ácido crén ico de la s aguas ferru ginosas cre natadas. CAPITULO IX. ANÁLISl S DE LAS AGUAS SALINAS. I. Determin ación de los ácidos y cuer pos electr onegativo s. II. Determin ación de las bases y c uer pos electropos itivos. CAPITULO X. ANÁLISIS DE LAS AGUAS ALCALI NAS. CAPITULO XI. SUSTANCIAS ORGÁNICAS CONTENIDAS EN LAS AGUAS MINERALES. I. Sust ancia s orgán icas - II Gases qu e se despr enden e n las fuentes mi nerales CAPÍTULO XII CO MPOSICIÓN DE LAS AGUAS MINERALES DE DUCIDA DE L AS OPERACIONES ANALÍTICAS . I. Ejemp los prácticos de anális is. CAPITULO XIII. ORIGEN DE LAS AGUAS MINERALES. CAPITULO XIV. ANÁLISI S DE LAS AGUAS MINERALES POR EL MÉTO DO DE LO S VOLÚMENES CAPITULO XV. EXAMEN DE L AS AGUAS POTABLES. Na Se gunda Par te pr esent a as propi eda des quími cas de pret o dun c entenar de a ugas mi nerai s espa ñolas, e tam én ac hega os datos m áis sali entabl es dal gunhas a ugas estranxei ras moi coñeci das. Imonos r efer ir agor a a rel ación e ntre C asares e a Es pectros copía. La Rev ista Mi nera, publi ca o 1 5 de febr eiro d e 1862 os trabal los de Ki rch off e Buns en sobr e o fun damento da análi se espectr oquími co. Cas ares, que manti ña relaci ón coa E scola de Mi nas de M adrid des de a súa ép oca como est ud ante naquela i nsti tución, rec ibe d atos sobr e esta c uestió n do seu amigo J osé Gran da, profesor desa esc ola 395 395 LOPEZ DE AZCONA (1987). 1907 - 1987, la Junta para A mpliac ión de Es tudi os e Inves tigaci ones 80 a ños des pués : Simposi o Internac ional, Coordinado por José Manuel Sánc hez Ron Madrid, 15 - 17 de dici embre de 198 7. Vol ume 2. pp. 301 - 3 02. . La U nivers idade de S antiago a dquir e un espect rosc opio e o propi o Casar es coa col aboraci ón do seu fil lo mai or Ferm ín Casares Teijeir o inici a en 1865 na anál ise xeoqu ímica, e CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 205 en par ticular en augas subter ráneas. O ano s eguint e descubr en os r ubidio e o cesio, metai s recentem ente illados , en au gas mi nerais galegas. Como v imos no ín dice d e seu Tr atado d e augas , hai un capí tul o - o cuar to - adicad o a pres entar as técnic as espect rosc ópicas para anali zar as s ubstanci as mi nerais nas augas. Este nder emo nos más amplam ento n un apart ado adicado e n exclus iva a esta c uestió n. Se im os ao s eu Manu al, so n innum erables as r eferenc ias an alíticas que s e prese ntan ta nto par a o estud o de substa ncias i norgáni cas como or gánicas . Por un l ado temos expli cacións de q uímic a conve ncional c omo n os epí grafes s eguintes : Air e almósfér ico. Su c ompo sici ón y análi sis . 396 Medios par a demos trar la pr esencia de ar sé nico . 397 Alcalime tría . 398 Color imetr ía. 399 Ensayo de los óxidos d e m anganes o. 400 Anális is de l os ter reno .- 401 5 g de ácid o sulfúr ico mono hidrata do necesi tan para s aturar se complet ament e 4,80 7 g de óxid o potási co puro y 3, 185 de óx ido sódi co de mo do que disolvi endo e n un poc o de agua 4, 807 d e óxido potá sico pur o, y añadien do á esta dis olució n 5 g de áci do sulfúr ico, se obt endrá u n líqui do neutro, qu e no enroj ecer á ni enverdec erá la ti ntura de viol etas; per o si el óxi do era impur o será prec iso aña dir m enos que las 5 g d e ácido para ll egar á la neutral izaci ón. Como l os carb onatos al cali nos ejerc en sobre l as ti nturas de viol eta y de torn asol la m isma acc ión que los óxi dos, es c laro que tambi én p ue de usars e de es te medi o para conocer el álcal i que c onti enen; y no suce de lo m ismo con los c loruros, sulfatos y ot ras s ales neutras qu e suele n contener , pues est as no eje rcen Todos est es proc edemen tos est án incluí dos nos ca pítulos correspo ndentes ás substa ncias qu e se usan, o que eng ade u n gran val or did áctico. Adoit a acompañ ar figur as qu e repres entan as m ontax es e os dispositi vos uti lizado s, sen do ademai s moi c oidados o e ext enso n as expl icacións dos proced ement os en c uestión. R eproduc imos a co ntinu ación part e do epíg rafe dedic ado a alcal imetrí a, antes xa ref erenci ada. con só c ertas ada ptac ións á l inguaxe químic a ac tual: El val or de l as potasas , bar rill as, sales de sosa y s osas br utas q ue cor ren en el comer cio, var ía según la c ant idad de álc ali libre o carb onatado qu e conti enen: d e aquí la neces idad de e nsayarlas para evi tar engaños y equiv ocacion es. El ensay o se hac e fácil mente av erigua ndo la cantidad d e cualq uiera d e estos c uerpos n ecesari a para saturar una c antidad dada de ácid o sulfúr ico. 396 CASARES, A . (1867): Manual de Q uí mica General . Op.ci t.pp. 64 - 71. 397 Ibidem, pp. 147 - 148. 398 Ibidem , pp. 247 - 249. 399 Ibidem , pp. 291 - 293. 400 Ibidem , pp. 372 - 373. 401 Ibidem , pp. 321 - 328. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 206 acci ón sobre la ti ntura de tor nasol, ni puede n saturar ni nguna ca ntidad de ácidos ulfúr ico. En es tos pr inci pios est á fund ado el e nsayo d e las potasas y sosas , por el cual se tr ata de s aber l a cautid ad de álc ali libre qu e conti enen. Las vasi jas nec esarias par a estos ens ayos son l as si guientes (se con ocen con el nombr e de alcalím etro de Gay -Lussa c). Una cam pana o matraz (m atraz afor ado) c on una s eñal q ue indic a que has ta ell a contie ne me dio litr o, A. . Una bombi lla ( pi peta) tam bién con una s eñal qu e marca una cap acida d de 50 centím etros c úbicos , B (. Un vas o de cri stal ( mat raz d e preci pitados) para hacer l os ens ayos, C. Y una bur eta de 50 centím etros cúbicos de cabida c on 100 divi siones, de la que cada una c orrespo nde á me dio c entímetr o, E. Apóias e en fig uras par a descr ibir o m aterial e continua expli cando con t odo det alle o proc ed emen to a seg uir. Otro c ampo dentr o da quím ica analí tica que s e fai pr esente na obr a de Casar es é o adic ado á anális e de subst ancias or gánicas - Atopamos no s eu Manual un capít ulo adica do por ent eiro a es ta cuestión 402 Las dis oluci ones d esvían a la izqui erda u n rayo de luz polariz ada : Capítul o V. Anális is orgá nico. A nálisi s inmedia to. A nális is mediat o... A nálisi s por el óxido c úpric o y por el cr omato plúmbi co ... Dispos ició n de l aparat o de a nálisis : prác tica del an álisis . Valuaci ón de h idrógen o y del c arbono. V aluac ión del ni trógen o en est ado de gas, en el amon íaco. Neste ca pítul o refir e as técni cas bás icas de r ecoñ ecement o dos pr incipios que c onteñen a s substa ncias or gánicas e da análise elemen tal d as mes mas. Tamén c ompre indi car outr o método a nalítico q ue coñ ece Casar es e que apar ece nas dúas ultim as edici óns do se u Manual ; tr átase do est udo do c ambi o do ángul o de polar izaci ón da l uz cando atraves a as disoluci óns de determ inadas s ubstanci as or gánicas (activi dade óptica) . Así, c ando se refi re ás su bstanci as album inoides indica: 403 402 Ibidem , T omo 2, pp.4 7 - 62. 403 CASARES, A . (18 73 ): Manual d e Qu ímic a General . Op.ci t. Tomo 5 p . 297. : . Nos Pr ogramas doc entes d a asignat ura de Químic a Xe ral, aos que xa t emos alu dido nest e epígrafe , aparec en as l eccións adic adas á a nálise orgánic a, e a p artir de 1867 o refer ido ás t écnica s espectr oscópi cas. Final mente, des tacam os o campo da m ineralox ía onde Casar es dest acou as súas gr andes dotes analíti cas. O des cubri ment o da “ morenosi ta” e a “ zaratit a” que estud aremos no Cap ítulo VI so n unha mostr a do alto nivel analíti co cons egui do por Cas ares . CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 2 07 2.11. CASARES: A QUÍMICA ORGÁNICA. Dentr o da moi pr olífica vida como quím ico de Ant onio Casares , s en dúbida, o tra ballo vencel lado a quími ca orgáni ca repres enta unh a part e moi im portante . O seu fec undo trab allo coa quím ic a relac ionado co a prácti ca médi ca, á nutr ición, á me dicina leg al, aos produt os far m acéuticos , a industr ia ou á agri cultura, son exemplos sufici entes para qu e ente ndamos como n ecesari a a dedicac ión du n apartad o especí fico par a anali zar a pres enza da q uímica or gánica na s úa obra. O vencel lament o de Casar es coa te oría d a “ for za vital ” ata o fi nal dos s eus días tamén r equir e que coñez amos com o este co ncepto s e des envolv e ao lon go do sécul o XIX . Por outr a part e, o quím ico monfor tino, a índa q ue coñ ecedor das difer entes teor ías qu e tent aban c ompren der a n aturez a dos compos tos org ánicos, sem pre f oi segui dor d e Berz elius am osánd ose p artidari o t amén do dua lismo para com prend er a f ormaci ón das su bstanci as org ánicas . Se tivés emos q ue res umir nunca pouc as pal abras c omo a q uímica or gánic a vai oc upando o seu si tio na cie ncia q uímica, debe ría mos comezar po lo xa c itado Nicol as Lemer y que n, como dixem os, foi o prim eiro en cl asific ar en 16 75 as s ubstanci as en tres g rupos: mi neral , vexetal e an imal. Tamén d urant e o sécul o XVII, V an Helmo nt obté n por dest ilación da ma deira o que dous s éculo s desp ois, en 183 4, Dumas e Peli got chamar ían alc ohol m etílico. E n 16 88 , o fisió logo francés Samue l Cotter eau Ducl os ( 1598 - 1685) , fai a p rime i ra ref erenc ia a un áci do ex traído ao expr imi r a plant a xardi neira ace da . An os de spois o holan dés Her man B oerhaave ( 16 68 – 1738) cham ouno ác ido oxá lico (do ox alis , que é o n ome lati no da pl anta ). El hidr ocarb uro con m á i s anti gü i dad e na liter atura quí mic a, é o gas dos pantan os de Va n Helmon t, descr ito en 1 600, e que hox e chama nos me tano . O quími co sueco C arl Wilhelm Scheel e e st udou o á cido su ccínico que tiñ a sido ext raído d o su ccino no século ant erior , e el mesmo obti vo outr os ácid os com o o ácido do leite agr i o (láctic o), o das maz á s ( málico ) ; o d os lim ó ns (cítrico ), ou o das no ce s ( gá lico ) . Trata ndo ac eite de oliv a con li ta rx irio (PbO ) , obt i vo un acei te doc e que máis t arde rec ibiría o nome d e gliceri na. O xa me nciona do qu ím ico sueco Ber gman , ob t ivo o ácido que ch amou lítico ( litho s , pedr a) e que desp ois ser ía deno min ado úric o. Antoin e Franç ois d e Fourcr oy , establ ec e un h a división máis func ional entre as su b stanci as anima is e vex eta is, indic ando adem ais que par a elabor ar os c ompuest os orgáni cos era precisa a prese n z a dunh a “f o rza or gánic a”. N o mesmo tempo o quím ico su eco Bergman pr opón a divis ión das substa ncias e n co mp o stos orgánic os e inorgá nicos. Pero s e atr ibúe a Leopol d Gmeli n a afi rmación de q ue os c ompost os or gánicos só se p o den f ormar mediant e proces os de sínte s e que oc or re n exclusi vam ente nos ser es vivos . Isto dé be se a que esas reaccións so n “gui adas” nel e s po la influ encia d un h a “ for za vital ” , se ndo est a un rasgo c aracterís tic o e exclusivo do s seres vivos. Esta teor ía fue tamé n asum ida por Ber zelius, qu en en 180 7 apoia qu e substa ncias com o o acei te de ol iva o u o azucr e (pro dutos car acterísti cos dos or ganismos ) se xan chamad os orgáni cas ; e as sub s tanci as como a a uga, area ou s al, caract erístic as do medi o non viv inte, se digan in orgánic as . CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 208 Parad óxicam ente, foi u n dis cípulo d e Gmelin e Ber zel ius, o quími co alemá n Friedr ich Wöhl er (180 0 - 1882) quen dar ía os pr im eiros pasos para acaba r coa te oría vit alis ta, logr ando sint etizar no laborat orio en 18 28, un pr oduto el aborado p or organi sm os vivos, a “ urea”, a par tir du nha sal i norgáni ca por i nflue ncia d a calor 404 Non obst ante, a c ontrov ersi a durou cas e que at a finais do sécul o XIX, durante o cal o pri ncipal vitali sta, Lo uis Pas teur , sos tiña que o zu mo de f roit as se tr ansfo rmaba e n alc ohol p or proc esos vit ais, levados únicam ente a ca bo por c élulas vi vas, ás da lev adura. P ero en 1898 , dous q uímic os ale máns, Edw ard B uchner (1860 - 1917) . 405 2.11. 1. A integrac ión dos compostos orgáni c os na q uím ica xer al . e Hans Buc hner ( 1850 - 1902) extr aeron enzi ma da l evadura q ue podía pr oduci r a fer menta ción fór a da c élula v iva. Así se foi abando nando defini tivame nte a ide a da r eacció n vital , e foi acept ado que os si stemas vivos obed ecen as lei s da quím ica e a física. No apart ado adica do á N omencl atura químic a, fix mos tamé n menc ión do des envolveme nto d a quími ca orgáni ca ao longo do tempo x ustam ente ant erior a Casar es e dur ante a vida d este. Ao comez o do s . XIX a Química O rg ánica l oitab a por atopar o seu lug ar de ntro du nha quím ica aín da inmadur a . O propio Lavois ier entendía que a Quími ca Or gánica de bía for mar part e integr al da quími ca e non algo s oamen te orienta do ao rel acionado cos ser es vivos . Pero como en tantas outras cousas, o quím ico fra ncés era un adianta do ao se u tem po. Por ex emplo, Berzel ius i nicial mente cr eía que as s ubstanci as or gánicas non obedec ían á l ei das pr oporc ións múl tiples, e can do t iv o que cambi ar de opi nión s egu iu tend o probl emas par a ubic ar estes compos tos n a quími ca “ ordinari a”. Un dos pr incip ais artí fices de mant er a quí mica or gáni ca separa da da quími ca inor gánica foi o xa citado , a través da súa obr a Handbuch d er Theor etisc hen Chem ie d e 1817. A raz ón disto p odémol o atopar no f eito de que en reali dade Gm elin no n era un quím ico in orgá nico, c omo m oitas v eces se present a, sen ón máis be n o que poderí amos c hamar un químico fi sioló x ico 406 Argum entaba Gmelin que esa se para ció n obed ecía á canti dade de el ement os cons titu í nt es d os compos tos org á nicos en r elación aos mi nerais. Os com postos m iner ais estar ían for mados prior itari amente por do u s elem entos, m entr es que os orgá nic os por tr es. Natural emente i sto l evab a , estando adi cada a súa diser tación d octoral a os pi gmentos dos ollos dos bois e b ecerros . O seu Handbuch era u n compen d io d o co ñecem ento q uímic o da época e ma ntiña as s ubsta nciás i norgá nicas e org ánicas en cat egori as separ adas. 404 En realidade foi Bergman, o p rimeir o en produc ir arti fic ialmente un com p o sto or gánic o, setent a e ci nco an os antes que W öhler sinteti zara a urea. Sería no tr aballo s obre o “ácido do azuc re”, que obté n tratando azuc re con ác ido nítri co, pero cre que se trata dun ácido s imil ar ao que hox e c oñemos cono áci do oxáli co. Com o se indi cará máis t arde, a expe rienci a defini tiva en r elac ión a is to foi a sínt ese do ácido acét ico por Kolbe. 405 Precis amente por est es t raballos Edward B uchner foi gal ardonad o co Pr emi o Nobel en 1907. 406 Tomado de KA UF FMA N, G.B. 1 98 9 Gmeli ns Handb uch de r theoreti s chen Chemi e. Jubi laumsaus gabe ( Gmeli n, Leopold) . J. Chem. Educ .66 (5), p A156 . Fig 2.35. Leopold Gmel in. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 209 a err os de asignac ión co mo no caso do meta no, e teno ou cian óxeno. Gmeli n pensab a que as substa ncias i norgá nicas poderían ser o btidas dir ectament e a par tir dos seus e le men t os constituin tes, no tanto qu e os or g á nicos re quer ían du nh a planta ou animal para s er obti dos, sen do o quími co apenas q uen de real izar peq uenas m odifica cións na súa n aturez a. Es tamos peran te a conce pción do vit alism o (a vis vitalis ). Eugene de Chev reul (1 786 - 188 9) tiña i ndicad o o cr iteri o de que os compues tos org ánicos s e compor taban d e forma si milar aos inorgáni cos dem ostrand o que as gra x as eran o pr oducto d a reacc ión dun ácido or gáni co coa gl iceri na, e q ue esta r eacción era si milar ás reacci óns d e neutral izaci ón inor gánic as, e que os x abóns eran o s sales dos áci dos org ánic os. Per o, c omo indic amos na intr odución deste a partado, a s íntese da urea por W öhler en 182 8 adoita a ser consi derada com o a experi encia qu e marcou o com ezo do fi nal da separ ació n entre a separ ción da s dúas q uímicas e t amén do vi ta lismo. E n reali dade o que fi xo Whöler foi unha tra nfor mación na q ue o cianat o amó nico da ba lug ar a ur ea por acció n da calor. P or is o, out ros aut ores 407 407 ASIMOV, I . (1984 ). Breve hist oria de l a químic a. Ali anza Edi torial, Md rid. p . 97 . cre n, sen embar go, que a verd adeira síntes e, a partir de reactiv os absol utament e inorgá nico s, foi debida a un disc ípulo de W höler, Herma nn Kolbe ( 181 8 - 1884), c ando en 1844 si ntetiz ou o ác ido acético . O métod o reali zado p or Kol be amosou que pod e traz arse unha l íña d efinida d e transf ormac ión quími ca desde os elem ento s constit uintes, carbo no, hi dróxeno e osíx eno , ata o produc to final, ác ido acétic o. Se a sín tese da ur ea por W öhler n o deixou r esolta a c uestió n da forz a vit al, a sínt ese de Kolbe sí. Curi osament e manterí a contr oversi a s con Kekulé poi s non ace ptaba a tetrav alenci a do carbon o. Berthel ot (18 27 - 1907) levou as cousas aínda m áis l onxe a p artir de 1850 , sint et iza ndo sis tematicam ente com post os orgánicos . (al cohol metí lico, al cohol etíl ico, me tano benc eno e acetil eno). O bt i vo aceti leno a partir de carbon o e hidró x en o, e obs ervou q ue os enlac es quím icos present es nos materia i s b ioló x icos podí an ser r epro ducidos n o laborat orio. Pr eci samente, pode consi derarse a Berthel ot q uen deu o golpe definit ivo ao vitali smo, can do, aprov e it ando os result ados do est udo hidrol ítico das gr a x as, pr o pu x o a sín tes e dun h a gra x a a p artir dun s ó tipo d e áci do carbox ílico ( gra x o) e a gliceri na , obte ndo un h a gra x a " sintétic a" con pr opied ades si milar es á gr asa natural esteari na. A parti r disto m esturar a qu ímic a orgánica coa i norgáni ca paso u a se conver ter en algo ruti nario . O vitalis mo que xa viñ a perde ndo espaz o desde a décad a anter ior, foi sendo so brepas ado por u n novo progam a de i nvesti gación: a sí ntese or gá ni ca. Por én, a queles q ue for an for mados na teor ía do vital ismo, c omo Cas ares, n unca a a bandonar on total mente. Nese pr ograma de síntese de novas substanc ias or gánic as a substit u ción d un el emento por outro preci saba dun ha expli cació n. Para abor dar a res posta para estes pr ocesos e p ara out ros que í an xurdi ndo, un ha serie d e teo rías ou mod elos for on apar ecento. O r esult ado quizai s m áis sali entable de todo es e esfor zo teóri co foi o nacement o da noció n de valenci a, que ab orda mos nun apar tado anteri or deste Capí tulo. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 210 2.11. 2. A Teo ria dos R adic ais. A Teoria d os Nú cleos e d as Su bstitu cións. Indicam os brev emente no aparta do adicado a a finid ade quím ica, com o Lavois ier es tudando os ácidos postula ba que eran unhas espec ies bin arias c onstitu ídas dun ra dical e o síxeno . En 18 28, Dumas e Pierre B oullay (17 77 - 1869) suxeri ron que os compostos r elacio nados co alcohol pod er ían ser e nten didos como pr odu tos de a dición ao et eno , e do m esmo xeito as subst anci as amo niacais era n entendid as com o pro dutos do am oníaco . A idea f undam ental que es taba detr ar da “ teoria d os radic ais ” é a suposici ón de que par a c al quer a sub sta ncia que se desex e re laci onar a un radic al, d ébes e atopar na sú a comp osición p o lo menos u nha u nidade da fór mula em píric a del. Por exem plo, o alcoh ol etíl ico ser ía un der ivad o do et eno poi s a súa fórmul a pódes e escribi r com o C 2 H 4 , H 2 O . O m esmo pas a co dietíl éter (é ter sulf úric o) que p ode ser escrit o com o 2C 2 H 4 , H 2 O , mentr es que o clorur o de a monio te n como radical o am oníaco por que po de for mulars e como NH 3 , HC l, o m esmo que o hidróxi do d e amonio que se pode escri bir com o NH 3 , H 2 O. Co mo xa indi camos anteri orm ente, o fei to de qu e este modelo dos ra dicais t ivese un certo par eci do coa te oría dual ista f ixo que B erzeli us, aínd a que n on moi entusiasm ado , no n rex eitase t otalme nte esta pr opost a. O que s i caus ou mái s interes e no q uímic o sueco foi a publ icac ión en 18 32 d a exis tencia do radic al be nzoil o ( C 7 H 5 O ) por parte de Li ebig e Whöler . A razón dese interes e es tá en que o radi cal benz oil o cont én tr e s el ement os, inc l uíndo o o sixe no e se c omporta com o se fos e u nha espe ci e úni ca. Ber zelius cheg a a p ropo ñer u nh a nomenc latura específi ca p ara es es radi cais: Bz para o benzoi l o, e E para o etilen o. Precis ament e, com o veremos despois , Casa res usa o r adic al benz oilo na ex posic ión qu e fai des ta teor ía no seu pr imeir o libro de texto. Na década de 18 30 a sí n teses de n ovos c ompost os sux ería a exi stenc ia de novos r adicai s. O problem a pri ncipal era dec idir sobre c al era o radi cal que m ellor se a daptaba á fór mula ob tida par a cada c ompost o novo. Por outr a part e, os difere ntes patr óns par a os pes os at ómi cos, o us o do s equival entes , as conf usións coa concepc ión mole cular, asuntos qu e xa apunt amos no utros aparta dos dest e capí tulo, dific ultaba a x erali zación dos radi cais o btidos para to da a com unidad e cientí fica. E n calquer a caso, a t eoria dos radicai s foi m oi fructíf era par a a nova quím ica que se estab a a desenvol ver . Adem ais, faci litou a nomenc lat ura dos com postos e permi tiu que houb ese unha c erta orde entre toda s aquelas s ubsta ncias qu e estaba n aparec endo. Lem brem os aquí, qu e Kekulé aponta ba com o unha d as razó ns da c onvocat oria do c ongres o de Karl sr uhe que ha bía na prim eira m etade do s éculo XIX ata dezanov e fórm ulas diferent es para o ácid o acét ico. N a súa disert ación doutor al, en 1 837, o fra ncés Au guste L aurent (1807 - 1853) def endeu que e n certas ocasi óns átomos de hi dro xe no s on elim inados, sendo s ubsti tuídos por áto mos de o xisen o ou de hal óxenos . Este resul tado esta ba en conc ordanci a coa teor ia d as s ubstitui ci óns form ulada por Dumas e n 1834, q ue establec í a que se u nha subs ta ncia que cont eña hidr óxeno é s ometi da a desh idro x ena ción utilizand o osíx eno, c loro, bromo ou iodo, p or a cada átomo de h idr óxeno perdi do, gáñas e medio át omo de osíx eno, ou un d e cloro, de br omo, ou de iod o . Dum as sup ux o que o hidróx eno , cl oro, bromo e iodo era n equiv alentes , mentres qu e o osíxeno t iña do bre valor en capaci dade de subst itució n . Laure nt foi m áis aló, poi s se dec atou de que a s ubst itución de c loro por hidróx eno contr adecía a teoría d ualist a de Berzel ius, pois segun do este o hidr óxeno er a electr opositiv o men tres que o cl oro, CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 211 por exem plo, er a elect ronegati vo. A su bstituc ión du n polo outr o era i ncompat ible c oa teoría do sueco. Para L aurent deberí a exist ir u nha or ganizaci ón específica n a es trut u ra dos c ompostos q ue orient ar ía as s ubstit u c ión s . Defende o fr ancés e n 1836 que os c ompost os cont eñen n úcleos ou radic ais onde oc orren as s ubstituc ións. É a chamada como “ teoría dos núcl eos ” 408 2.11. 3. Da t eoría dua lista á valen cia quími ca. . Para Laur en t haber ía núcl eos orixi nais on de os átom os de hi dróxeno serían s ubsitui dos por halóx enos, os íxeno, e outros c omo grupos nitro ou ami da. A teori a dos radi cais ant erior debía ser aba ndonad a pois o s radic ais (ou n úcleos) non pos uían nec esariam ente unh a compos ició n fixa. A demai s, toda m olécul a, en co n x unto, er a consi dera da com o unha estrut ura qu e por m odificaci ón d a s úas partes podía dar ori x e a unha seri e de mol éculas rel acio nadas e ntre sí , polo que est a propos ta foi denomi nada “ T eoría Uni taria ”. Pouco a p ouco, novos feito s experi mentais for on apoia ndo a teor ía da substi tució n, pero a i nfluenci a de Ber zelius e Li ebig era enorme, e c omo xa foi si nalado noutros apar tados D umas, L aure nt e outros c omo Ger hardt, do que imos falar d e seguido, tiver on que sop ortar dur ísi mos ataques . O quími co sueco m antívos e no du alism o ata 18 41 , mesm o intr oducind o modifi cació ns ad h oc , pe ro un ano des pois, a constat ació n d e que o ácid o tricl oroacéti co pui dese ser ser c onvert ido e n á cido acétic o fixo q ue Ber zelius aceptas e a posibil idade da s ubstitu ción . Por tant o, nos ini cios da década d e 185 0, a conce pció n dualista c omezou a deixa r paso á unit aria . U nha s ubstanci a non podía xa ser ente ndido c omo a compos ición de dúas uni dades i ndepen d entes . Pero com o adoit a a ocor rer nest e tipo d e situaci óns, o paso du nha conc epció n foi moi des igual ent re os difer entes gr upos de químicos , xerándos e non poucas co nfusió ns por mor dist o. A más impor tante ti ña que v er coa c omposici ón das s ubst ancias , pois adem ais de q ue al gúns seg uían a consi derar os radicai s com o substanc ias libr es, es taban os xa ref eridos problem as der ivad os do us o de equi valentes de W ollast on e Gm elin fr onte os peso s atómic os de B erzelius . O que era c erto é que a canti dade de comp ostos or gánic os cre ados a umenta ba sen parar supera ndo con moito aos m inerais . O fra ncés Char les Frédéri c Gerh ardt (1 816 - 185 6), a dic ou se a organiz ar e e si stemati zar t odo ese co ñeceme nto, publ icando o seu Trait é de Chi mie Or ganiqu e 409 Daquel a, as reac ción or gáni cas im plican do bles desc omposic ións se guidas de c ombinac ións ent re os res íduos. Seg undo Gerh ardt , os resíduos non pres entaba n existenc ia indep endent e, senón qu e . En 1839, G erhard t pro p ón a chamada “ T eoria do s Resíd uos ” par a explicar os procesos de substi tución. Aínda qu e po día parec er á dos radic ais, había unha difere nza fund am ental entr e elas: os res í duo s n on posuí an naturez a eléc tric a. A ide a básica c onsiste en sup oñer q ue certos element os d as molécul as o rgánicas poden s epar se de stas par a formar algo estab le, e os resíduos resul tantes ú nense en tre sí para form ar un nov o comp osto org ánico . Temos com o exem plo clar o a unión dos res íduos de dúas substanc ias lo go de s epara rse de H e O par a form aren aug a. 408 Laurent, na s úa T ese de 183 7, propó n que o núcleo f undam ental dos co mp o st os de ca rbono, é u n pri sma esta ndo nos vé rtices o s carbonos, mentres qu e as aristas es tan ocu padas por hidró x e nos . Es tes hidró x eno s podía n seren su b sti tuido, por o u t ros elementos e radic a i s. O núcleo f i x o dos carbonos, deu l uga r a o nome de teoría dos núc leos de Lau rent, ant e cesora da dos t ipos, pero cos m e sm os funda mentos, por que todos partía n da su b s tituc ión d o hidró x eno. 409 Traite de Chi mie Or ganique 4 vols ., París, 185 3 - 18 56 y 1860 - 1 862 . CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 212 se un ían entr e si par a form ar novas combi nacións , pe ro podían ser il lados. Por e xemplo a s íntes e do nitr oben c eno, q ue for a illado por Eilhar d Mits cherli ch (1794– 18 63), podía s er descri to segundo a teoría dos r esíduos as í: C 6 H 5 •H + HONO 2 = H 2 O + C 6 H 5 •NO 2 Outro paso i mporta nte foi dado por Ger hardt tent ando xerali zar a form a en qu e ocor rían as reacc iones or gánicas . Tráta se o conce pto de homól ogo bas ándose p ara isto nos p esos molec ulares das su bstancias. Segundo esta proposta , nas series homólo gas as propie dade s das s u b stancias eran si milar es. Na s úa Intr oductio n à L’ ’ étude de la chi mi e par le sys tème u nitair e 410 Todo os cor pos co nsidé ran se como m olécul as úni cas cu x os átom os es tán dis p os to s dun mod o que é indic ado en for ma rel ativa pol as reacc ións quím icas. C ada co rpo simple o u co mp o sto consid é ra se como un e difici o, com o un sistem a form ado por un conx unto ordeado de átom os. Es te sist ema chámase a molécul a dun c o rpo . Pero as c onfusió ns que h abía nes a época en tre pe so molec ular e peso e quival ente dif ic ul tou a corr ecta apl icació n da noción de ser ie hom óloga. La urent axu dou n este pr oble ma publ icando en 1846 un ar tigo no que indi caba que se o peso equi valent e dunha su bsta ncia era variabl e os peso s molec ulares n on podí an se r obtidos por medi os quím icos senón que pr eci saban de procedem entos físi cos. As í por ex emplo determi nou que o gas nit róxeno e o osí xeno estab an form ados p or moléc ulas di atómicas . Gerhar dt di: No que si non c oincidí an L aurent 411 Kolbe , nos seus tra ballos con ácidos gr asos, regres a na déca da de 1850 á teor ía dos r adica i s con al gunha mo difi cacións e recoñec e a exis tencia d e r adicales com o o acet ilo no áci do acétic o, per o no me smo re c o ñe ce que o grup o metil o, pod e ser sub sti tuido por outros grupos, et ilo, propi lo, s e n qu e se afecte a s úa natur eza ácid a. Casare s present a na s úa edici ón de 1867 d o seu Man ual, esta te oría t omando com o exem plo o radical etilo y Gerhar dt er a no r elativo á c uestió n estr utura l, pois m entre s que o prim eiro a c onsider aba im portant e o s egundo só consi deraba de inter ese a composic ión da su bstanc ia. En t odo caso, n o que si coincidi ron foi na incom prens ión por parte d e Berzel ius e Li ebig fór a de Francia, e por Dum as e o utr os no se u país, o que fix o que am bos os dous químic os tiv eran un fi nal inxus to para os merecem ent os que os dous tiñ an acad ado. 412 Xorde ent ón a Teoría dos Tipos , ou no va teorí a dos grupos , des envol vida p or Ge rhardt , Wu rtz . Pero esta no v a teor ía dos r adica is no n foi quen de se ac hegar a dar res post a á cuesti ón e strutur al. 413 e Williamso n 414 410 GERHARDT , Ch. F . (18 48). Introduc ti on à L’’ étude de l a chimi e par le sy st ème unitai re , París . 411 En realidade, Lau rent era c ris talógraf o e a vi sión tri dimensi onal lev ábao a cons iderar as molécul as desde a pers pecti va estru tur al . 412 CASARES , A. (18 67 ). Manual d e Quí mic a General Op.c it. T omo 2. p.64 . 413 Adolphe Wu rtz (18 17 - 1884 ), quími co francés esp ecial izado nas reacci óns dos hidrocar buros. . Prop óñense di vers as subst ancias tip o par a as difere ntes clas es de c omposto , co mo Fig 2.36. A uguste Laure nt. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 213 xa indi camos n o apartad o adic ado ao enl ace quím ico. Lem bremos , por ex em plo, que o ti po amoníac o era para os compos tos nitrox enados , o grupo aug a para alco holes, ác idos, e anh ídrido s de ácido. A parece n outros como o tipo s ulfhídri co, o ti po clorhídr íco, o tipo hidr ógeno e o tipo metano ,. Nes ta teor ía, é a par te inor gánica dos t ipos – N, O, C – os que v arían, mentres que os átomos de H podía n sere n subsit ituíd o. Aínda qu e esta aproxi mació n permi t iu e xplica ción s pa ra moit os casos , foi pr eciso propoñer tipos mix tos par a se ach egar a outras subst ancias, co a conse guinte c onfusió n. Coment amos aquí o model o do tipo amoní aco por ser un dos q ue usa c omo exem plo Casar es na expli cación desta teor ía na s úa edició n de 1867 do s eu Manu al 415 Un paso i mport ante cara o est able ce men to dun si stem a conceptu al rel acionado c oa estrut ura e as propied ades das substa nci as orgánic as foi da do por E dward Fr ankland ( 1825 - 1 899) coa s úa te o ría da capaci dad e de saturac ión dos eleme ntos (v alenci a) . Nel vemos com o se deri van do tipo am oníac o a “ etil ámina, di etilámi na e t rietilá mina ” (sic). 𝑁𝑁 � 𝐻𝐻 𝐻𝐻 𝐻𝐻  𝑁𝑁 � 𝐶𝐶 4 𝐻𝐻 5 𝐻𝐻 𝐻𝐻  𝑁𝑁 � 𝐶𝐶 4 𝐻𝐻 5 𝐶𝐶 4 𝐻𝐻 5 𝐻𝐻  𝑁𝑁 � 𝐶𝐶 4 𝐻𝐻 5 𝐶𝐶 4 𝐻𝐻 5 𝐶𝐶 4 𝐻𝐻 5  A clas ificaci ón por ti pos nos com postos orgánic os no n durar ía moi to, sen do despr azada p ola clas ificaci ón de Ber thel ot de 1860, en car buros de hid róxeno, alcohoi s, al dehidos , ácidos , ést eres, aminas , amid as e radi cais o rganome tálicos . 416 Unha v ez acept ada a teo ría estr utural , quími cos c omo C ouper . Ini cialm ente o concepto de valenci a foi util izado par a esclarec er a est rutura d os co mp os to s inorgáni cas e para com postos sinxelos do carbon o como o m etano o u o di óxido de c arbon o. F oi Kekulé, q uen , en 185 8, postul ou a idea de que nas moléc ulas or gán icas os átomos de carb ono podían enlazar se entr e sí m edian te a saturac ión d u nha valenc ia por átomo. As í un com posto con d ou s átomos de carbo no, d ú as valenc ias se emp r eaga b an par a a satur ación r ecíproc a dos át omos de c arbono e a s seis rest antes se sat uraban c on hi dró x eno, o u ou tros átomos como o osíx eno ou o n itró x eno. Grazas ao conc epto de te travalenci a d o carbon o e a s aturació n recí proca dos át omos de carbo no present es n o comp osto púidose ex plicar a existenc ia das s eries hom ólogas e es cri bir as pr imeras fórm ulas , se ndo aband ona da a teorí a do tipos . A t eor ía estrut ura l de Kekul é f oi c ompleta da pol o quími co ruso Butler ov, a q uen se debe o te rmo estrut ura , e que p ropux o en 1861 q ue só ha bía un h a fórm ula estru tural p ara c ada subst ancia, establ ecend o así cl arament e a rel ación ent re a s propied ades e a estrut ura d o co mp o st o . 417 414 Alexander Wi ll iam Wil li amson ( e Wur tz de senvolver on a s fórm ulas estr utural es de moi tos compost os. Debem os a C ouper en 185 8, con só 27 an os, as 1824 - 1904 ) quími co ingl és , c oñecido pri nc ipalmente pol as súas inves tigaci óns sobre os éteres . 415 CASARES , A. (18 67 ). M anual de Q uímic a General Op. cit. T omo 2. p.6 6 . 416 Para más d atos sobr e esta cues tión véase o apa rtado adicado á Combi nac ión, a Afi nidade e a Val encia . 417 Archibal d Scott Coup er (1831 - 18 92), quími co escoc és, p ropux o unha n ova teo ría d a est rutura q uímic a e o enlac e. Descub r iu a tetravalenc ia d o ca rbono c oa co nse guinte expl ica c i ón sobr e a gr an ca ntidade d e p osibi lidades de enlace do car bono . Wur t z , mestre de Coupe r, amoso u retic enc ias s obre as propostas de C oupe r e is o fix o que Kekulé l le adi antase na publicac ión da tetravalenc ia do ca rbon o. CAPÍTUL O II .- A QUÍMI CA NA O BRA DE CASARES 220 CAPÍT ULO VI. C onsti tució n de los com puest os org ánic os. Teor ía elec tro - quí mica o dualíst ica. T eoría u nitari a. Teor ía at ómi ca. CAPÍT ULO VII. Atomi cidad; moléculas abier tas; m olécul as cerr adas. S ustituci ones. Teorí a de los tipos. Nomen clatura. C lasifi cació n de las sustanci as or gánicas 433 Para l os quími cos que s e llam an moder nos, no hay combi nacion es, t odas so n substi tuciones de unos áto mos por otr os, au n en los c ompues tos q ue entre si for ma los cuerpos simples . En el pr imero de est os dos capítulos , después de dife renciar entre fór mulas emp ír icas e raciona is, que x a indicam os no ap ar tado sobre N omenc latur a neste Capítul o, si nala qu e aínda s egue a disc utirse e nte dos teorí as para expli car a c onstit ución dos c orpos: a teor ía d ualís tica e a u nitari a. Non im os entrar aquí en m áis detalle so bre est e capítul o do Ma nual, por que alg unhas d as cuesti óns xa foron a bord adas en a partados anter iores ( como o r elativ o as teorí as estrut urai s), e, adem ais, serán tr atad os no Cap ítulo III can do anal icem os polo m iúdo o M anual. No capít ulo seg uinte, o sétim o, entr a nas cuest ións r elativas ao enlac e quím ico, e que x a comentam os no apart ado deste Cap ítulo dedic ado a Combinaci ón, a Afi nidade e a Valenci a , pero si é de i nteres e o espaz o dedi cado ás t eoría das subs tituc ións e a dos ti pos: 434 Hace p ocos añ os que s e h a cons eguido prepar ar por reacc iones q uímic as una por ción de álc alis or gánicos que no exis ten en l os veget ales, y aun c uand o hasta ahor a n o han tenid o aplic aciones , su estudi o es muy importa nte ba jo el pu nto vi sta teór ico, p orque perm ite conc ebir cu al sería la constit ución m olecular d e l os alcal oide s natur ales, y aun la esper anza d e que alg unos de estos ll eguen o btener se por m edio de r eacci ones quími cas . Adica a m aior p arte do c apítulo a ex plic ar a teor ía dos tipos , que a co necta c oa teoría u nitari a, qu e valor a, pero q ue non a dopt a para “ un libr o desti nado a i niciar a los al umnos e n l os conoci mientos quími cos ” . É claro, q ue a q uími ca modern a na q ue inclú e o unitar ismo, x a non é a súa q uímic a. En rel ación á cues tións rel ativ as á notaci ón e form ulaci ón dos compos tos org ánic os nos text os de Casar es, dedicam os xa un aparta do específ ico nest e Capí tulo, e rem itímon os a el. Querem os remat ar este epi grafe c unha cons ideraci ón s obra a posici ón de Cas are s sobre cues tións teóri cas que teñ en que ver coa estrut ura dos com posto s orgánic os. Temos coment ado vari as vece s que no n eran es tes as untos de pr eocupaci ón fund amen tal nunh a quími ca españ ola m áis ori entada a aplic ación. S en emb argo, desde a prim eira edic ión do seu Ma nual at opamo s que de dica un aparta do aos alcaloi des art ific iais e i nd ic a: 435 Estam os en 1857 e aí nda e o as unto da es trutur a nos com postos org ánicos está en pl eno d ebate lonxe de c onsens o, e non send o este tipo d e asunto s aos que a quími ca espa ñola dedi ca moito inter ese, paréc enos s alient able que C asar es cite est a cuestió n e mesm o que sinal e que iso x usti fica . 433 CASARES , A. (18 80 ). M anual de Q uímic a General con apl icac iones a l a industri a y con es pecial idad a la ag ric ultura . Im prenta de Pablo Calleja y Ci a Tomo 2 .. Mad rid. Indice, p.342 . 434 CASARES , A. (18 80 ). M anual de Q uímic a General Op. cit. T omo 2. p.7 3 . 435 CASARES , A. (18 57 ). M anual de Q uímic a General Op. cit. T omo 2. p.205 . [Document text truncated for crawler view.]