O cuestionamento actual da centralidade do traballo

O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 1 ÍNDICE____________________________________________________________ 1. Resumo 3 2. Introdución 5 3. O concepto de traballo. Dimensións. Traballo versus emprego. Breve reseña. 7 4. A centralidade do traballo nos clásicos. 8 4.1. Karl Marx. 8 4.2. Emile Durkheim. 11 5. O cuestionamento actual da centralidade do traballo. Os teóricos do fin do traballo. 15 5.1. André Gortz. Menos traballo mais tempo libre. 16 5.2. Dominique Meda. O desencantamento do traballo. 19 5.3. Claus Offe. Desaparición das “sociedades do traballo”. 24 5.4. Jeremy Rifkin. O fin do traballo. 29 6. O fin material do traballo ¿Qué indican as cifras?. O fin do traballo como valor central na sociedade actual 34 6.1. O traballo en cifras. 35 1. O desenvolvemento tecnolóxico. 35 2. A situación do emprego nos países da OCDE. 38 6.2. A centralidade do traballo. 42 1. Transformacións nas sociedades capitalistas e a perda da centralidade do traballo. 43 2. Traballo, fonte de valor económico. 44 3. Traballo, factor de identidade e desenvolvemento persoal. 44 4. Traballo, vínculo social. 45 7. Cara un cambio no concepto de traballo. 47 7.1. A flexibilidade laboral nos seus distintos niveis. O camiño cara a flexiguridade. 48 7.2. O cambio sectorial na economía. A terciarización do emprego. 50 7.3. A incorporación da muller ao mercado de traballo. 52 7.4. A distribución irregular da xornada. O traballo a tempo parcial. A temporalidade no emprego 56 7.4.1. O traballo a tempo parcial. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 2 A anualización da xornada de traballo. 56 7.4.2. A temporalidade no emprego. 61 7.5. A desigualdade salarial. 62 7.6. A debilidade das organización sindicais. 64 8. Conclusións 66 8.1. O fin do traballo ou a transformación da sociedade salarial. 66 8.2. Algunhas visións alternativas á sociedade salarial. 69 1. Traballadores-empresarios. 69 2. Os contratos de actividade como substitutos dos contratos de traballo. 69 3. A substitución do contrato de traballo polo estatuto. 70 4. Economía plural. Creación ou consolidación do terceiro sector da economía 70 5. Crecemento verde. Influenza nos traballadores e nas políticas do mercado de traballo. 71 6. Creación dunha renda básica, ingreso cidadán ou ingreso social. 72 9. Bibliografía 73 10. Anexos 75 - Táboa 1. Taxa de desemprego nos países da OCDE - Táboa 2. Desempregados por duración da situación. - Táboa 3. Evolución da poboación activa homes Series de 1980-2012 - Táboa 4. Evolución da poboación activa mulleres. Series de 1980-2012 - Táboa 5. Evolución de traballadores a tempo parcial nos países da OCDE. - Táboa 6. Evolución de traballadores a tempo parcial involuntarios nos países da OCDE. - Táboa 7. A temporalidade no emprego. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 3 1. RESUMO_____________________________________________________ O presente traballo ten como punto de partida unha cuestión que, como se poderá comprobar nos contidos, foi recorrente ao longo da historia da socioloxía. Foron moitos os autores que se cuestionaron cal é o grao de importancia que ten o traballo na escala de valores dunha determinada sociedade e tamén se chegará algún día no que o traballo xa non exista como forma de organización da actividade humana. Tras oito anos seguidos de profunda crise económica recoñecida na práctica totalidade dos países capitalistas e que causou profundas feridas no mercado de traballo tal vez irreparables a curto-medio prazo, a cuestión de se estamos a chegar ao fin do traballo asalariado nas sociedades capitalistas avanzadas cobra, se cabe, unha maior relevancia. No presente estudo abordo a cuestión exposta desde dúas dimensións: o fin material do traballo e a perda da centralidade do traballo como valor e como factor de cohesión social. Como xa indiquei ,o problema que se formula é un vello amigo obxecto de estudo de moitos sociólogos que trataban de analizar o acontecer social na época que lles tocou vivir.. E por elo que no punto cuarto do meu traballo trato de xeito moi breve as achegas que , sobre o tema, nos deixaron Karl Marx e Emile Durkheim. Pois ben, as teorías dos sociólogos clásicos en relación co obxecto deste estudo permaneceron incuestionadas hasta a crise económica dos anos sesenta que fai tremer novamente ás sociedades capitalistas e as formas en que se organiza o traballo. Xorden naquel momento novas teorías con un punto común: todas elas en maior ou menor medida, afirman a perda de centralidade do traballo. As máis representativas están recollidas no punto quinto do presente proxecto. Logo de analizadas as opinións sobre o fin do traballo no punto sexto e sétimo do estudo tratarase de amosar a realidade do “traballo” tanto a nivel material mediante o análise de estatísticas laborais como na súa dimensión de factor de cohesión e valor social. Así mesmo iranse extraendo os principais cambios no mercado de O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 4 traballo operados nas sociedades capitalistas desde os anos 60 hasta a actualidade. Nas conclusións ademais de argumentar os motivos polos que se apoian ou se deben rexeitar as teorías relativas ao “fin do traballo” farase un compendio de achegas que pretenden ofrecer solucións razoables á situación do mercado laboral na actualidade. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 5 2. INTRODUCIÓN___________________________________________________ O traballo e un factor esencial para o mantemento e o desenvolvemento social.Os seres humanos non poderíamos sobrevivir material e bioloxicamente sen traballo posto que a natureza non proporciona os bens para ser consumidos directamente. En xeral todos necesitan procesos de transformación que requiren en maior ou menor medida unha porcentaxe de factor traballo. Por outra banda, a existencia do factor traballo tamén ten outro importante compoñente para o home, xa non so mediante o traballo logra sobrevivir fisicamente senón que este tamén lle proporciona un perfeccionamento intelectual e moral que o fai diferente dos animais. Non so se trata de obter produtos da natureza para poder sobrevivir (esto poderíao facer calquera animal salvaxe) senón que o traballo humano ten outras facetas que o fan actividade imprescindible para o desenvolvemento do ser humano e para a súa inclusión na sociedade. En épocas de bonanza ninguén se pregunta polo fin do traballo pero xa é unha costume que durante épocas de crise económica que repercuta no mercado de traballo se tema polo fin deste tal e como o coñecemos na nosa sociedade. A realidade do mercado laboral actual é que o emprego precario, o emprego a tempo parcial, o emprego por conta propia,.. e, en fin, o emprego inestable xunto con unhas taxas de desemprego non vistas desde finais da II Guerra Mundial, tal e como sinala a OCDE nun informe sobre as Perspectivas do Emprego, parecen desprazar ao emprego estable, de carácter indefinido e a xornada completa. Esta crise do emprego desata novamente un debate que nunca se pechou de todo pero que so parecemos recordar en épocas de crise: ¿que lugar ocupa o traballo na vida social e na constitución de identidades?, ¿está preto o fin do traballo?, ¿estamos ante o remate das sociedades salariais?, ¿existen outras formulas sociais que non se organicen ó redor do traballo?. Neste proxecto preténdense abordar as diversas posturas dos estudosos da materia e por elo farei unha breve reseña sobre as conclusións de dous dos grandes clásicos da socioloxía: Karl Marx e Émile Durkheim para logo centrarme O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 6 nos estudos de pensadores contemporáneos que realizaron estudos e obtiveron conclusións sobre esta temática.. É a partir da década dos anos sesenta do século XX e debido a crise económica que atravesa Europa e que trae como consecuencia directa o incremento exponencial das taxas de desemprego, cando se inicia o cuestionamento da centralidade do traballo. Precisamente é neste punto onde se poden situar algunha das opinións dos autores cualificados de “teóricos do fin do traballo”. Estes autores tratan de explicar o porque do fin do traballo seguindo dúas liñas básicas: unha que anuncia o fin material do traballo-emprego e outra que indica que non existe o fin do traballo como tal, agora ben si se da unha perda de centralidade do mesmo pasando a ser unha actividade humana mais e perdendo o seu posto de “a actividade en torno á que xira e se organiza a vida das persoas”. Tras o exame das opinións sobre o fin do traballo tratarase de analizar algúns datos representativos do mercado de traballo co obxectivo de comparar cifras (cal é a realidade do mercado de traballo) e letras (coincide esta realidade coas previsións dos autores sobre os que se traballou). A medida que se vai afondando nas diversas opinións sobre este tema tratarei de ir amosando como se vai producindo a transformación das sociedades salariais desde os anos 60 hasta a actualidade: flexibilidade laboral, temporalidade no emprego, diferenzas salariais, ingreso masivo da muller na poboación activa e debilitamento das organizacións sindicais anuncian ventos de cambio para a nosa coñecida sociedade do traballo e salvo en moi contados casos a seguridade da figura do “traballo para toda a vida” vai camiño de converterse nun conto para os nosos fillos. Non é a miña pretensión buscar respostas senón amosar algunha das tendencias que se prevén no noso futuro mercado de traballo e ,como non, sinalar a modo de conclusión algunha proposta alternativa ao que coñecemos como sociedade salarial por se nun futuro deixara de existir. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 7 3. CONCEPTO DE TRABALLO. DIMENSIÓNS. TRABALLO VERSUS EMPREGO. Breve reseña. Antes de comezar coa elaboración deste documento creo conveniente aclarar as diversas acepcións que se poden ter do concepto de “traballo”, ¿Qué entendemos por “traballo”? ou ben ¿Cal ou cales son as acepcións do concepto de traballo que se han de usar no presente proxecto? Teño que indicar, así mesmo, que sobre a delimitación do concepto de traballo, hai numerosos estudos polo que neste epígrafe a miña única pretensión e intentar resumir en grandes liñas os significados que se lle poden atribuír ao concepto e que eu utilizarei, en maior ou menor medida, ao longo do presente estudo. Temos, por unha banda, unha concepción ampla do concepto: traballo é toda actividade humana útil. Como podemos observar este concepto englobaría todo tipo de actividade desde amar hasta construír un edificio. Incluso matizando e delimitando o concepto podemos dicir “toda actividade humana útil para a sociedade”, aínda así teríamos un conxunto tan abundante de actividades que case todo podería ter a consideración de traballo. Na actualidade, tendemos a considerar o concepto traballo nun sentido mais estrito, nun sentido económico e mercantilista: traballo como “factor de produción”. Neste senso, estritamente so constitúe traballo aquela actividade que leva parella unha contraprestación case sempre monetaria no mercado (salario) e é que nas contabilidades nacionais considerase so traballo aquela actividade que constitúe unha participación na obtención de bens ou servizos a cambio da que se obtén unha contraprestación monetaria. Así mesmo, non se nos debe escapar, o “traballo” como feito social, e unha norma aceptada pola maior parte dos individuos que conforman a sociedade. O traballo supón un enramado de relacións que fai sentir ao individuo como parte dun todo, supón por tanto un medio de integración social. É mais, non fai moito o traballo era signo de pertenza a un ou outro grupo e tamén medio de expresión do potencial do individuo. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 14 especialización e incluso as relacións sociais que se producen non poden ser froito do azar ou da boa vontade dos homes, senón que deben estar predeterminadas. Para chegar a esta “normalización” da división do traballo o autor concede unha grande importancia á figura do Estado e a intervención do mesmo nas relacións sociais. Agora ben, a intervención do Estado, non é suficiente porque o descoñecemento do detalle do funcionamento dos diversos ámbitos fai necesaria a articulación de “grupos secundarios” que actúen e intermedien entre o Estado e os individuos, mais preto dos segundos a fin de poder atraelos á súa esfera de acción e como non de coñecer os seus problemas de primeira man. Para concluír, para Durkheim a división do traballo é esencial para fomentar a cohesión e solidariedade social e, en fin para o correcto funcionamento da sociedade. Poren, a división do traballo anómica e sen ningún tipo de control ou intervención pode resultar patolóxica e ser fonte de conflito social. Este problema solucionase mediante a intervención do Estado co concurso imprescindible das corporacións profesionais posto que so elas son coñecedoras ao detalle dos problemas de cada unha das profesións, canalizando e moderando os requirimentos dos traballadores e incluso atenuando a intervención do Estado e evitando absolutismos e opresións ao individuo. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 15 5. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO. OS TEÓRICOS DO FIN DO TRABALLO. Do exposto no punto anterior pódese concluír que, aínda desde diversos posicionamentos, o traballo era considerado un valor central para os clásicos da socioloxía. Pois ben, as teorías relativas á centralidade do traballo expostas no punto terceiro permanecen inamovibles hasta finais dos sesenta do século XX, mais aínda, o traballo foi gañando posicións nas sociedades capitalistas chegando a converterse no centro da organización económica, social e política das mesmas. E non so isto, senón que o traballo tamén gaña protagonismo na vida das persoas converténdose no eixo ao redor do que xiran o resto das funcións. Unha clasificación moi útil das diversas teorías ou posturas respecto da problemática exposta, así como da posibilidade de acadar unha situación de pleno emprego, proposta polo sociólogo Jean Marie Harribey9 é a seguinte. 1. Un grupo de autores pensa que efectivamente a sociedade capitalista diríxese irremediablemente cara o fin do traballo. Dentro deste grupo podemos a súa vez diferenciar dúas posturas: os que opinan que se trata de algo positivo e os que o consideran como algo lamentable. 2. Quen pensa que o traballo asalariado non finalizou nin finalizará, ao menos no curto-medio prazo-. De igual maneira atopamos aquí dous grupos: os que afirman que o mantemento desa relación salarial é algo positivo e aqueles que propoñen outras alternativas ao sistema capitalista. A fin de sistematizar o estudio tomarei en conta as publicacións máis importantes feitas por diversos autores do século XX e tratarei de analizalas someramente. 9 HARRIBEY, Jean Marie. El fin del trabajo: de la ilusión al objetivo. En DE LA GARZA, Enrique, NEFFA Julio. El futuro del trabajoEl trabajo del futuro. CLACSO, Buenos Aires 2001. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 16 5.1. Andre Gorz. Menos traballo mais tempo libre10. O primeiro autor obxecto de análise é André Gorz (Gerhart Hirsch) filósofo, sociólogo e xornalista nacido en Viena no ano 1923 e falecido en Francia no ano 2007. Colaborador habitual de Les temps modernes e Le nouvel observateur. Entre as súas publicacións en castelán pódense destacar: Historia y enajenación, Adiós al proletariado, Metamorfosis del trabajo, Ecología y libertad e Los caminos del paraiso. Non se trata dunha elección aleatoria posto o pensador francés foi o primeiro en cuestionarse a posibilidade de que o traballo chegara ao seu fin, foi, por tanto o primeiro en formularse cal era a importancia do traballo na nosa sociedade. No presente epígrafe tratarei de analizar a súa posición en relación coa cuestión. Para Gorz o traballo está perdendo a súa consideración de eixo central da vida tanto do individuo coma da sociedade capitalista. Por unha parte xa non está tan claro que o traballo poida manter a sociedade capitalista tal e como a concibimos e por outra o traballo xa non sería a base da transformación social. O traballo so é un elemento mais no enramado da organización e relacións sociais. Aclarar que, para o pensador o concepto que temos de traballo é unha creación do capitalismo industrial. Sendo así, so consideramos traballo aquela actividade coa que se cree valor en uso con vistas a un intercambio mercantil (traballo por salario), desaparece aquela actividade realizada na esfera privada ao igual que aquelas actividades que non teñen un carácter mercantil. Este concepto non foi sempre o dominante, de feito, nace fai aproximadamente douscentos anos coa chegada do capitalismo industrial, así nas sociedades premodernas, e nas precapitalistas que aínda subsisten traballase menos que nas sociedades capitalistas avanzadas. As causas nas que se basea A. Gorz para vaticinar a desaparición non so da clase traballadora senón tamén do traballo como actividade humana central e que 10 GORTZ, André. La metamorfosis del trabajo. Editorial Sistema. Madrid 1997 O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 17 levarán parella a desaparición da sociedade baseada no traballo ou sociedade capitalista pódense sistematizar nos seguintes puntos: - A reestruturación que nas últimas décadas sufre o proceso de produción capitalista motivada pola introdución das novas tecnoloxías de información. - As novas formas de organización das empresas, tanto de como se produce como de como se traballa, a flexibilidade funcionalinterna (referíndose á polivalencia, multifuncionalidade, mobilidade,… dos traballadores) e flexibilidade externa (subcontratas, externalización de servizos,…) esta situación leva a que as empresas non teñan tantos traballadores en plantilla posto que existe un exercito industrial de reserva. Por outra banda, a recesión económica non favorece a creación de emprego, é mais, segundo o autor durante as recesións elimínanse máis empregos que os que logo se crearán durante os períodos de recuperación e expansión. Logo é fácil concluír que o emprego permanente non cesa de diminuír a medida que aumentan os contratos temporais e os contratos a tempo parcial. Chegados a este punto, o autor, ve irreversible o camiño cara o fin do traballo, tal e como o entendemos actualmente. Porén, lonxe de parecerlle preocupante tal perda, dálle a volta ao problema, cuestionando a centralidade do traballo tal e como existe na sociedade salarial. É sobre todo na súa obra Adios al proletariado editada en 1980 onde o autor propón a disociación traballo-salario/remuneración. Para Gorz, ao igual que para varios autores estudosos do tema, o traballo non é unha categoría antropolóxica, isto é, o traballo non mudará coa especie humana, mais ao contrario, o concepto de traballo foi cambiando coas diversas sociedades, e o actual concepto, o que nos temos, foi creado polo sistema capitalista desde o momento en que a actividade produtiva do home deixou de realizarse na esfera privada para satisfacer as súas necesidades e converteuse en medio de gañar un salario. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 18 André Gorz propón a desconexión traballo e remuneración e a creación dunha asignación ou ingreso de existencia. E xa que a economía require cada vez menos traballo aínda tendo un elevado nivel de produción o poder adquisitivo dos cidadáns non se pode facer depender xa da cantidade de traballo que estes realicen. Propón unha “distribución de ingresos independiente de la evolución de la cantidad de trabajo requerido en la economía”11. Garántese, deste xeito, a percepción dun ingreso suficiente, básico e independente do tempo de traballo do cidadán e incluso do traballo en si mesmo. Isto conduciría a que o home non estaría tan centrado no traballo asalariado e buscaría a realización persoal en outras actividades fora de este. En ese tempo de non-traballo ou tempo libre12 o home realizará outro tipo de obras que lle proporcionaran satisfacción actividades autónomas. Isto leva ao autor a propoñer unha medida esencial que cambiaría radicalmente o concepto de traballo: a redución do tempo que se lle dedica ao mesmo. Agora ben, a finalidade desta redución de tempo non debe ter como obxectivo permitir ao home a realización de outros traballos remunerados, senón que o obxectivo é traballar menos e de outras maneiras. O individuo dispoñería de mais tempo libre que lle permitira desenvolver as súas capacidades cognitivas. Para chegar a isto propón o autor un novo contrato social no que son fundamentais os seguintes aspectos: - Existencia do mencionado “ingreso cidadán” ou ingreso de existencia que non se entregara a cambio de “manipular” a vontade do individuo a fin de que se incorpore ao mercado de traballo. Ingreso que, por tanto, non cabe equiparar ás nosas prestacións nin sequera subsidios de desemprego que penalizan a non incorporación as profesións que o sistema público considera “adecuadas” coa súa retirada. - Non diminuír o salario mínimo vixente. - Promover a creación de novos xacementos de emprego. Insiste moito nos empregos de proximidade. 11 GORTZ, André. Ibídem, p 298 12 O autor tampouco equipara o tempo libre ao ocio en sentido pexorativo, senón a aquel tempo en que o home realiza aquelas actividades que nunha sociedade capitalista non son consideradas traballo polo simple feito de non figurar nos medidores económicos. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 19 - Non incrementar o prezo de venta dos artigos e servizos. Se realmente hai un incremento de produtividade, este debería redundar en melloras cara os traballadores e non en maiores beneficios cara os donos dos medios de produción. - Cambio radical de normas de consumo con maiores penalizacións en forma de impostos aos consumidores de bens suntuarios. Isto levaría, no futuro, ao nacemento doutro tipo de ocupacións, de carácter discontinuo e que, sen dúbida, serían menos importantes para o sentido da vida e da imaxe que temos de nos mesmos. A vida xa non estaría centrada no traballo. Loxicamente entre traballo e traballo deberíase seguir percibindo un ingreso. Prevé, deste xeito, empresas sen traballadores asalariados permanentes nas que predominará a flexibilidade e o tempo parcial libremente elixido polos traballadores. 5.2. Dominique Meda. O “desencantamento” do traballo.13 Dominique Meda, nacida en 1962, é licenciada en filosofía, profesora do Instituto de Estudios Políticos e responsable de Investigación do Ministerio de Traballo de Francia. Realizou innumerables estudios que deron lugar a non poucos e controvertidos artigos que se cuestionaban o fin do traballo como valor social con vixencia. E moi ilustrativo o título do seu libro El trabajo. Un valor en peligro de extinción porque, como podemos observar, a autora non se cuestiona a desaparición do traballo tal como o entendemos, senón que afirma rotundamente o curto futuro que lle queda ao mesmo. Meda comeza por facerse o seguinte formulación: está claro que o pleno emprego é a gran preocupación de políticos e economistas que tentan buscar fórmulas cuasi máxicas para incrementar o número de postos de traballo e borrar da sociedade ese fenómeno tan inquietante que é o paro. Entón parece unha cuestión obvia que todo o mundo precisa traballar e que o traballo foi sempre a base da nosa organización social, pero ¿é isto así?, ¿e se non fora certo? e “¿si el trabajo solo fuese unha invención reciente que nuestras sociedades han considerado necesaria 13 MEDA, Dominique. El trabajo. Un valor en peligro de extinción. Editorial Gedisa. Barcelona 1998 O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 20 dentro de un contexto histórico determinado, siendo así un fenómeno fechable que incluso podríamos dejar atrás?” e vai máis alá a autora preguntándose se “¿la firme voluntad de los poderes públicos actuales de “salvar el trabajo” acaso no encubre la dificultad ante la que nos encontramos para pasar a otra época en la que el trabajo dejaría de ser, tal vez un valor central?”14 Pois con estas e outras cuestións complementarias abre a autora a súa investigación que ha de facer un percorrido polo que foi o traballo, polo que é e polo que vai ser (ou non) nun futuro moi próximo. Cales foron e son as funcións do traballo e por que se chegou a encumbrar deste xeito unha actividade que historicamente nos fixo sufrir. Para a autora e, pois esencial, estudar o sentido do traballo antes de intentar buscar solucións para afrontar a súa diminución e incluso desaparición. Gran parte da problemática que xorde en relación co cuestionamento do traballo como valor central na sociedade actual provén da noción que temos de traballo. A partir do análise de diversos estudos antropolóxicos, filosóficos e económicos a Meda explica na obra El trabajo. Un valor en extinción como evolucionou o concepto de traballo ao largo do tempo chegando á conclusión de que non sempre foi concibido como un fundamento da realización do ser humano nin, desde logo, como factor de vínculo social. Para demostralo pon como exemplo tipoloxías de sociedades nas que o traballo para nada era un valor fundamental: as sociedades non industrializadas e por suposto a antiga Grecia. Baixo este prisma o concepto de traballo cambia substancialmente. Para entender isto é preciso recordar a brusca inversión de valores que se produce a mediados so século XVIII. Co nacemento da sociedade moderna parece que, o único e verdadeiro fin que se debe perseguir é a consecución da riqueza. Existen moitas explicacións deste momento histórico, sendo as mais aceptadas as que apuntan como causa a propia Revolución Industrial e especialmente a súa vertente técnica, que se converte en desencadeante primeiro o aumento da produtividade e, en consecuencia, da riqueza. Abundan tamén as teorías que sinalan como causa os cambios demográficos, sobrepoboación rural, constitución de grandes núcleos urbanos,…. Tamén existen explicacións que buscan as razóns en virtude das cales os industriais empezan a amosar interese polas máquinas e a dar tanta relevancia 14 MEDA, Dominique. Op cit. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 21 á produtividade do traballo; de feito xa indicaba Weber que este fenómeno non se daría sen un previo cambio de mentalidade. En todo caso, e independentemente da explicación en relación as causas deste cambio social, o que está claro non é discutible é que o concepto de traballo como actividade produtiva e remunerada, pasou a ocupar un lugar central na vida das persoas e na organización das sociedades adquirindo a consideración de “realizador do home” e “vinculo social”. Meda afondando aínda mais para completar a súa argumentación sobre a concepción moderna de traballo sinala un importante momento de cambio: o nacemento da socialdemocracia ou do que coñecemos como estado social ou estado do benestar. Ese é o momento en que verdadeiramente se ve que o traballo non so é necesario, senón fundamental na vida do home e na organización social, e en consecuencia o Estado debe facer soportable esta realidade mellorando as súas condicións e compensando aos traballadores con maiores ingresos, servizos públicos, mais bens de consumo e protección social. Pero, para lograr isto é precisa unha regulación do sistema que garanta unha produción de riqueza cada vez maior (taxas de crecemento positivas) así como un reparto homoxéneo de esta (pleno emprego e regulación pública do reparto). Entón o estado de benestar non é algo xeneroso por parte dos Estados, senón que se utiliza para acadar as ansiadas taxas de crecemento económico positivas que permitan distribuír as compensacións polo traballo e contrarrestar os carácteres negativos da relación salarial. E un substituto da utopía socialista do traballo liberado por algo máis sinxelo: proporcionar aos traballadores, a cambio do seu traballo, unha cantidade de benestar plasmada en servizos e bens de consumo así como unhas garantías sobre o seu emprego. Non podemos pasar por alto que non se fala de “pleno traballo”. O termo substitúese por “emprego”, concepto que segundo a autora excede ao de “traballo” e orientase mais a “trabajo asalariado en el que el salario ya no es la precisa contrapartida a un esfuerzo realizado, sino el cauce mediante el cual se accede a la formación a la protección y a los bienes sociales”15 15 MEDA, Dominique. Ibídem. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 22 Porén, o que parecía a solución ao problema convertese no maior problema, primeiro porque non é sinxelo manter durante moito tempo unhas taxas positivas de crecemento xa que ao incrementar a produtividade decrece a necesidade de man de obra o que fai que o traballo escasee e como consecuencia inevitable: xa non hai traballo para todos. Entón o Estado entra nun sistema diabólico no que se fai preciso, estar continuamente creando mais e mais traballo, que a súa vez, incrementará a produtividade, logo darase un déficit de emprego, logo precisarase crear mais emprego,… e así hasta que o sistema non teña capacidade de “crear”. A autora indica que as sociedades baseadas no traballo condúcense por unha lóxica contraditoria xa que por unha banda pretenden un desenvolvemento económico constante (baseado en incremento de produtividade) e por outra deben preservar o pleno emprego xa que este concepto é o que proporciona as sociedades a súa estrutura social, ese conxunto de relacións e ese reparto equitativo das riquezas. Esta construción ten por forza que estoupar e se non o fixo xa, segundo opinión da autora, foi porque os Estados desenvolvidos foron rexistrando sempre taxas de crecemento económico coas que foron quen de manter o seu mecanismo. Pero ?que ocorre cando o crecemento se paraliza e non permite a todas as persoas o acceso a ese sistema de distribución da riqueza?. Pois é aí cando se presentan cuestións como ¿cal é o porvir do traballo na nosa sociedade?. Meda indica que estas cuestións quedaron sen tratar desde o socialismo marxista posto que o que se fixo foi dar un pulo por riba da situación non suprimindo as relacións salariais senón reconducíndoas en proveito dos traballadores sen facerse formulacións relativas as posicións do proceso produtivo. Localizado o problema, cales son as solucións que se nos propoñen por D Meda. Varias son as cuestións a debate que se abren ¿e necesario mais e mais traballo para satisfacer de xeito mais completo as necesidades? ou ben ¿debemos fomentar un traballo mais propicio para a realización persoal? Preséntanse as disxuntivas: traballo-factor de produción, traballo-liberdade, traballo-emprego como medio de distribución de riqueza. Pois dependendo do enfoque que se pretenda dar ao traballo as solucións serían, a grandes rasgos: se o traballo e un simple factor de produción poderíase reducir o seu peso, se é un medio de desenvolvemento O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 23 persoal teríamos que precisar as condicións para que así sexa e dicir teríamos que cambiar radicalmente o concepto que temos de traballo actualmente as sociedades capitalistas e finalmente se o traballo é un medio de distribución de riqueza pode ser que o desemprego sexa un síntoma de a falta de adaptación de ese medio de distribución a realidade social. Así as cousas, a autora propón que antes de converter ao traballo nunha necesidade de tal calibre que estamos dispostos a calquera cousa por obtelo e conservalo, teríamos que saber cal é o significado real que ten para nos e se é posible cambiar o mesmo ou adaptalo as circunstancias actuais. Recordemos que, ao fin e ao cabo, o traballo tan só é unha construción histórica e moi actual por certo. Como fai séculos a única forma de organización das sociedades que coñecemos e a que xira en torno ao traballo cremos que non é posible outra, que non existe outro tipo de vínculos que non sexan unicamente os fomentados polo traballo. Estar ou non traballando parece un factor esencial para pertencer á sociedade, un factor para adquirir unha identidade social, entón as persoas que carecen de emprego estarían desposuídas de todo. Segundo Meda, deberíase fomentar outro tipo de vínculos sociais posto que está claro que o traballo xa non é capaz de cumprir esa función, dadas as elevadas taxas de desemprego, ou polo menos non é capaz de cumprila dun xeito eficiente posto que exclúe a un gran número de individuos. Por outra banda, e debido ás elevadas taxas de desemprego, non é necesario recalcar por que o traballo xa non é factor de satisfacción persoal para moita xente, polo contrario, e unha fonte de desasosego e preocupación. En fin, o traballo, tal e como o concibimos é un factor de produción mais ao que se lle foi aplicando, ao igual que aos outros factores, a lóxica da racionalidade económica e a eficacia. Pero nas actuais circunstancias o traballo xa deixou de cumprir con todas as funcións que se lle asignan: manter o vinculo social e integrar as persoas na sociedade así como servir de identidade esencial. As propostas de Meda, todas elas extraídas da obra mencionada ao inicio do presente apartado poden resumirse do seguinte xeito: O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 30 cuestionamento da centralidade do traballo na nosa sociedade a unha elevada porcentaxe da poboación estadounidense e do resto do mundo. Quizás para entender ao autor debo aclarar que as teorías do mesmo parten do contexto económico e tecnolóxico norteamericano de principio da última década do século XX, e refírense a sectores nos que as innovacións tecnolóxicas causaron maior impacto e afectaron en maior medida ao traballo asalariado ou emprego. O autor opina que entramos nunha “nova era” producida pola revolución científica e tecnolóxica e que se ve apoiada polas tecnoloxías da información e as comunicacións e a procesos de reestruturación produtiva. En palabras de Rifkin estamos ante unha nova revolución científica e tecnolóxica. Así se na primeira revolución industrial o vapor empregouse para elaborar unha serie de produtos que antes se facían manualmente e na segunda revolución o petróleo comeza a competir co carbón e empregase por primeira vez a electricidade como fonte de enerxía para facer funcionar os motores das máquinas sacando peso ao traballo humano a terceira revolución industrial que aparece tras a II Guerra Mundial cobra forza na actualidade e ten un gran impacto en como a sociedade organiza a súa actividade económica. Os robots e os ordenadores con un software cada vez mais evolucionado invaden aquela esfera do traballo humano que permanecía intacta: a do traballo intelectual. Esta última revolución é moi diferente as outras porque o brutal incremento de produtividade ao que da lugar suprimiría a maior parte dos postos de traballo actuais e faría o traballo humano moi pouco necesario. O autor salpica toda a súa obra con exemplos, mais ou menos impactantes, apoiados en datos estatísticos que fan referencia a un incremento da produtividade e a destrución de empregos. Augura un incremento das taxas de desemprego que non se corrixirá co crecemento económico e así fai apreciacións tales como “a pesar del 2,8% de crecimiento de la economía y del brusco aumento de la productividad laboral, que se sitúa en un 4,7%- el mayor incremento desde 1950son más de un millón los trabajadores que abandonaron por completo el mercado laboral durante el último año. Renunciaron a la búsqueda de empleo y, por lo tanto, dejaron de contar como desempleados”21 e vai mais ala vaticinando un futuro non 21 RIFKIN, Jeremy. Ibídem. p 22. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 31 moito mellor “en el año 2050 puede que se necesite sólo el 5% de la población adulta para dirijir y manejar el sector industrial tradicional. Las granjas, fábricas y oficinas casi sin personal serán la norma en todos los países”22. Cal é a diferenza entre esta etapa e o que sucedeu no pasado. Pois ben, segundo o autor, en anteriores etapas, cando se introducía o cambio científico e tecnolóxico nunha rama da actividade dos sectores primario ou secundario, desprazábanse traballadores, pero emerxían outras ramas onde se creaban novos empregos polo que o mal quedaba compensado. Poren, na actualidade os tres grandes sectores de economía: agricultura, industria-construción e terciario-servizos están a reducir emprego. Tal volume de man de obra excedente non atopa facilmente traballo en outro sector, pois en todos sobran traballadores. Se ben e certo que a nova era nos traerá novos bens e servizos que precisan ser desenvoltos, polo que se requirirán novas especialidades ocupacionais, sobre todo no ámbito do coñecemento. Pero estes empregos de nova creación non serán suficientes para dar cobertura a todos os traballadores que quedaron fora do mercado de traballo. Por outra banda estes novos empregos son cada vez mais susceptibles de ser desprazados por outros aínda mais sofisticados e que requiran menos peso de traballo humano, e non todos os traballadores “sobrantes” dos outros sectores están capacitados para ocupar este tipo de postos que se ofreceran na nova era tecnolóxica. O autor apunta varias opcións para tratar de solucionar o problema que se presenta en relación co futuro do emprego. - Creación de novos postos na nova era do hidróxeno. Os grandes cambios no emprego sempre se producen en períodos da historia en que se afianzan novos rexímenes enerxéticos: enerxía de vapor e carbón crearon miles de postos de traballo consecuencia da construción de infraestructuras ferroviarias; o petróleo e a introdución do motor de combustión xunto coa electrificación das fábricas fixeron o propio nos primeiros albores dos anos sesenta do século XX. Estes novos réximes enerxéticos xeraron incrementos de produtividade pero fixeron posible a 22 RIFKIN, Jeremy. Ibídem. p 25. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 32 creación de novos bens e servizos o que derivou na necesidade de novos empregos. A enerxía do hidróxeno e a tecnoloxía da cela de combustible están a introducirse no ámbito comercial. Causarán un gran impacto na economía mundial e como non traerán consigo a creación de miles de postos de traballo, que xunto con outras medidas lograrán absorber o excedente de traballadores. - Xornada laboral de trinta e cinco horas semanais. Ao igual que os autores tratados con anterioridade presenta como unha vía para solucionar o problema do excedente de man de obra. Trátase de un complemento ao anterior, pois se ben, a introdución dun novo réxime enerxético creará novos postos de traballo, isto non será unha oferta de emprego suficiente para absorber a crecente poboación de xoves que buscan traballo. Francia foi o primeiro país do mundo en adoitar a xornada laboral de 35 horas e así en xaneiro de 2000 todas as empresas francesas con mais de vinte traballadores reduciron a súa xornada a 35 horas e dous anos despois esta medida foi aplicada tamén nas empresas de menos de 20 empregados. Os traballadores seguen percibindo ingresos por unha xornada de 39 horas semanais e o Goberno subvenciona o incremento de remuneración por hora que supón esta redución de tempo de traballo ademais de outro tipo de incentivos para a contratacións de novos traballadores (subvencion de prestacións e seguro de desemprego). Os empresarios franceses foron moi criticados por aceptar esta redución e aínda que se prevía unha baixada na competitividade do país a redución de xornada parece que produciu o efecto inverso. - Políticas de man de obra flexible. Países coma Bélgica foron pioneiros en instaurar as políticas laborais flexibles coa introdución dunha nova lexislación de “créditos de tempo” no ano 2002 que permitía equilibrar o mundo laboral co familiar propiciando interrupcións na carreira profesional e novas incorporacións ao mercado de traballo. - Creación de vocacións e capital social no terceiro sector. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 33 Outro aspecto que debe complementar aos anteriores. O autor indica que aínda aplicando as tres medidas anteriormente explicadas non sería suficiente para dar traballo a todos, por outra parte, temos o caso dos funcionarios públicos que en opinión de Rifkin tamén perderán o seu posto de traballo en elevadas porcentaxes. Propón que a incorporación ao terceiro sector ou sociedade civil no que inclúe todas aquelas actividades non lucrativas, formais e informais que constitúen a vida cultural da sociedade. Este servizo comunitario e moi diferente do mercado de traballo coñecido por nos. As contribucións fanse libremente, por interese cara os demais e aínda que se derivan consecuencias económicas da actividade, son secundarias respecto ao intercambio. Non se pretende obter riqueza senón fomentar a cohesión social. Poren estas medidas precisan un enorme financiamento por parte dos estados. O autor propón utilizar sistemas de “desprazamento da carga fiscal” gravando fiscalmentes as actividades mais destrutivas para o medioambiente e destinar os ingresos a reducir os impostos sobre os beneficios empresariais, man de obra e renda. Con esto tamén se podería financiar ás organizacións do terceiro sector, fomentando o emprego na sociedade civil. - Moeda paralela. Moi en relación coa proposta anterior. A creación dunha moeda social e un punto fundamental para crear novos xeitos de compartir os recursos entre individuos. Para moitos desempregados ou subempregados sen medios suficientes para asegurar a supervivencia a moeda social convertiríase en medio paralelo que proporciona calidade de vida á marxe da economía de mercado. A idea ten a súa orixe nos primeiros anos so século XX aínda que se lle atribúe ao profesor de Dereito Edgar Cahn por ser quen desenvolve a idea do “banco do tempo” na London School of Economics e pon en funcionamento o primeiro banco a finais dos 80. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 34 6. O FIN MATERIAL DO TRABALLO ¿Qué indican as cifras?. O FIN DO TRABALLO COMO VALOR CENTRAL NA SOCIEDADE ACTUAL_______ No anterior punto deste traballo tratáronse as postulacións de diversos autores en relación coa realidade do traballo na actualidade. A maioría das teorías que revisei, afloran a finais da década dos sesenta, sendo o primeiro en tratar este tema André Gorz aínda que os mais son da década dos noventa. Todas elas auguran por diversos motivos a decadencia ou o fin do concepto de traballo tal e como o entendemos na actualidade. Unhas teorías céntranse máis na perda de peso como valor central nas sociedades capitalistas e outras prevén o fin material do traballo mesmo, destacando pola súa marcada tinguidura catastrofista Jeremy Rifkin que xa no 1994 ano da publicación da primeira edición do seu libro El fin del trabajo. Nuevas tecnologías contra puestos de trabajo: el nacimiento de una nueva era apuntaba con datos estatísticos o inminente desastre do esgotamento do que hoxe coñecemos como “traballo”.23 Pero ¿son realmente certas as previsións destes estudosos da materia ou tratase simplemente de puntos de vista alarmistas sobre a situación do emprego nos países desenvolvidos?. O certo é que nos estamos a enfrontar a unha crise económica mundial e que en determinados países coma o noso tivo e segue tendo efectos destrutivos e tal vez irrecuperables no emprego pero pódese afirmar que chegou a “fin do traballo” tal e como parecían indicar todos os autores estudados. E, por outra banda, se chega un momento en que non hai emprego para todos ou levado ao límite non hai emprego a pregunta que debemos facernos é ¿deixará de ser o traballo un valor central na nosa sociedade?. Nos dous epígrafes de este punto tratarei de dar resposta a estas dúas cuestións. A primeira delas resolvereina mediante unha modesta análise de datos estatísticos de actividade, emprego e desemprego así como de implantación de novas tecnoloxías e novos modelos de 23 Indicar que transcurridos nove anos desde a publicación do seu libro, e dicir, no incio do ano 2004 o autor nunha nova introducción da súa obra segue mantendo a súa idea do declive da sociedade baseada no traballo, apoiandose en que o desemprego en Estados Unidos despois dunha modesta baixada no ano 2000 volveu a repuntar no ano 2003 convertindose nun dos problemas mais acuciantes do país. O caso de EEUU non foi único e o autor moi dado ao análise de datos pon exemplos doutros países desenvolvidos que pasan polo mesmo trance. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 35 organización do traballo por ser estes os puntos en que fundamentaban os “teóricos do fin do traballo” os seus malos augurios sobre o futuro do mesmo. A segunda cuestión que, en parte pode desvincularse da primeira, será abordada desde un punto de vista máis sociolóxico ou psicolóxico xirando en torno ás seguintes cuestións ¿que representa o traballo na vida do individuo? e ¿que valor ten o traballo como factor de cohesión do grupo social? 5.1. O traballo en cifras. No presente apartado tratarei de matizar certos puntos das anteriores teorías, pois a luz dos feitos, o traballo, aínda sendo certo que non chega para todos os que o demandan, non rematou. As sociedades capitalistas seguen a xirar e a organizarse en torno a o traballo, e aínda tendo en conta as elevadas taxas de desemprego as que se enfrontan moitos países, segue a ser factor fundamental e central. Analizarei, neste punto, as premisas centrais nas que se baseaban os autores estudados para anunciar, con maior ou menor forza, o fin material do traballo: 1. O desenvolvemento tecnolóxico. O debate en torno a se o desenvolvemento tecnolóxico incide negativo no emprego e tan vello como a instauración do sistema capitalista. Desde os inicios da Revolución Industrial víase como o gran inimigo do mantemento do traballo humano a introdución das máquinas empurradas cada vez por tipos de enerxías mais potentes. A conclusión maiormente aceptada é que estas substituirían en maior ou menor medida o traballo do home. As máquinas competían cos traballadores pola súa parcela, de aí movementos coma o “ludismo” que propugnaban a oposición á mecanización dos procesos de produción mediante a introdución de máquinas. Se ben, existen importantes diferenzas entre esta incursión das máquinas no sistema produtivo que se produce nas primeiras décadas do século XIX e a introdución das novas tecnoloxías na actualidade sendo a mais salientable, como xa apuntaba Marx,que no primeiro caso os traballadores eran desprazados a outros sectores da economía que os absorbían mais ou menos rapidamente, pero na actualidade, ¿que sectores absorben a man de obra saínte doutros nos que os O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 36 seus traballos foron substituídos pola continua introdución de avances tecnolóxicos nos sistemas de produción?. Por outra banda, tampouco nos é descoñecido para ninguén que a introdución de novas tecnoloxías, aínda provocando desemprego, tamén fomentaba a propia expansión do sistema capitalista e como consecuencia a masa de traballadores expulsados é absorbido novamente e agás en fortes épocas de crise económica agudas o emprego víñase mantendo sempre en niveis óptimos. Agora ben, parello á introdución de novas tecnoloxía, veñen cambios na organización do traballo. Así os aforros que se poidan apreciar na forza do traballo non son motivados exclusivamente pola introdución de novas máquinas máis adiantadas e potentes, senón, sobre todo aos cambios nos modelos organizativos en que estas se inxiren. A combinación de ambos factores: introdución de novas tecnoloxías e mais cambios na organización do traballo dan lugar a novas formas na organización como o Just in Time, Produción Flexible, Especialización flexible, teletraballo,… Entón descartase a conclusión a que chegaban Gorz e, sobre todo, Rifkin relativa á sinalar como única causa do aforro de man de obra e a súa expulsión do mercado de traballo ás novas tecnoloxías senón máis ben a decisións que toman as empresas tendo en conta factores externos e cambios na organización, decisións que por outra banda están determinadas polos sistemas de relacións laborais vixentes en cada momento e polas relacións empresariostraballadores. A introdución de novas tecnoloxías, aínda tendo como finalidade primordial incrementar a produtividade, o contexto socioeconómico onde se inxiran as mesmas vai xogar un papel fundamental en relación aos resultados que produza. Se a súa inserción está orientada cara o aumento do beneficio empresarial aforrando traballo humano e abaratando o que non é substituído, e evidente que teñen influencia directa no desemprego. Agora ben, tamén crean emprego as empresas produtoras de novas tecnoloxías aínda que non é comparable a súa destrución, sendo o saldo claramente desfavorable en países avanzados. Este factor aforrador de emprego, que antes se facía notar máis no sector industrial e agrícola, estende na actualidade os seus efectos a todos os sectores da economía. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 37 Porén, para moitos autores, entre eles Castells24, non se pode falar dunha relación directa entre introdución de novas tecnoloxías e incremento do desemprego, senón que se deben ter en conta outro conglomerado de factores que tamén inciden na evolución do emprego como política inmigratoria, evolución da familia, distribución institucional da xornada laboral no ciclo vital, e novos sistemas de relacións industriais. Con similares argumentacións, G Therbon, despois de realizar estudos relativos á evolución do emprego en países da OCDE chega á conclusión de que o factor causante dos elevados niveis de desemprego son o conxunto de decisións que emanan dos distintos axentes sociais e políticos, non sendo un fenómeno que non ten solución e que escapa á capacidade do home: “ El desempleo no es una fatalidad ni el efecto necesario de las anónimas y perversas fuerzas del capitalismo contemporáneo: es una posibilidad inherente al capitalismo. Pero sin el soporte, consciente o inconsciente, o la aceptación estratégica de los políticos y asesores económicos de la derecha y la debilidad y abdicación de los socialdemócratas y, en algunos momentos, de los encandilados sindicalistas, crédulos aceptantes de los argumentos liberales, el alto desempleo podría haber sido evitado.”25 É certo que a introdución de novas tecnoloxías nos sistemas de produción non é aséptica, é certo que persegue uns resultados, e por tanto vai influír nas condicións dos traballadores. Ademais non se pode perder de vista que nas sociedades capitalistas o que se pretende a grandes trazos é obter un máximo valor dos bens producidos, e que a introdución de novas tecnoloxías nas diversos segmentos da produción faise para incrementar a produtividade e posiblemente reduzan man de obra. Agora ben, volvamos ás propostas que Marx facía no seu momento: o problema non era a máquina senón o sistema capitalista que oprimía ao traballador. Pois ben, no caso que nos ocupa, o problema non é a implantación de novas tecnoloxías por si sola, senón os cambios na organización do traballo que van 24 RODRIGUEZ GUERRA, Jorge. Op cit.p 77 citando a Castells, M en La era de la información 25 RODRIGUEZ GUERRA, Jorge. Ibídem.p 78 citando a Therborn, G en Por qué en algunos países hay mas paro que en otros. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 38 collidos da man das mesmas os que poden resultar causantes do aforro de man de obra. A introdución de novas tecnoloxías en unha análise a longo prazo e realizada no conxunto da economía pode ser moi beneficiosa posto que traerá como resultado melloras da calidade do produto e tamén da produtividade o que aumentará a competitividade das empresas no mercado polo que se darán incrementos de demanda dos produtos o que trae como consecuencia a necesidade de incrementar a man de obra. Pode suceder, que se observamos certos sectores, a introdución de novas tecnoloxías reduza o nivel de emprego pero se o crecemento económico acadara cifras aceptables este excedente de man de obra en certos sectores sería necesario en outrossobre todo no sector servizos. Un exemplo a ter en conta para apoiar as anteriores argumentacións e o caso de Estados Unidos, país con un elevado índice de nivel tecnolóxico en todos os ámbitos, pois ben, o nivel de desemprego do mesmo estase a reducir e non é así en países da zona euro e con un nivel de implantación tecnolóxica sen dúbida mais baixo como Grecia, Portugal ou incluso España. Podemos entón concluír que a introdución de novas tecnoloxías non é causa directa dos elevados índices de desemprego como pretendía Rifkin no seu ensaio culpando á mellora tecnolóxica de xerar parados sen pararse a analizar se o problema pode ter que ver, entre outros aspectos, coas medidas de consolidación fiscal aplicadas polos gobernos e que están a reducir a demanda agregada e por tanto a creación de emprego tan necesaria, sobre todo en Europa. 2. A situación do emprego nos países da OCDE. Neste epígrafe pretendo analizar moi brevemente cal é a situación real do emprego nos países pertencentes á Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económico (en diante OCDE) para poder concluír ser verdadeiramente o traballo se está esgotando como pretendían os “teóricos do fin do traballo”. No informe elaborado pola OCDE Employment Outlook 2012Perspectivas de Empleo 2012 indicase o seguinte en relación coas elevadas taxas de paro: O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 39 “En mayo de 2012, la tasa de paro de la zona de la OCDE era de un 7,9 por ciento, lo que equivale a alrededor de 48 millones de personas sin empleo, casi 15 millones más que cuando comenzó la crisis financiera a finales de 2007. Las proyecciones económicas de la OCDE de mayo de 2012 indican que la creación de empleo continuará siendo débil en muchos países de la OCDE y que es posible que el paro siga siendo de alrededor de un 8 por ciento en la zona de la OCDE a finales de 2013. Las perspectivas son aún más desalentadoras en la zona del euro, en la cual el paro está aumentando de nuevo y se prevé que aumentará aún más antes de estabilizarse en 2013.”26 A pesares de ser evidente o desastre e non haber perspectivas de melloría, polo menos a curto prazo, non se prevé en ningún momento que este sexa o fin do traballo. Polo contrario, tras expoñer a gravidade da situación no mencionado informe propóñense medidas para a recuperación e reestablecemento da situación do emprego nos países da OCDE. Porén, a situación é desalentadora, o paro segue sendo alto e sobre todo afecta mais aos xoves, chegando a falarse xa dunha xeración perdida, e aos parados de longa duración. A recuperación é negativa nalgúns países como no noso e moi lenta en outros. A cuestión é que gran parte das decisións que se deberían tomar para corrixir a situación e guiala cara unha saída non son medidas do mercado de traballo e aínda que é algo que se escapa do tema obxecto do presente proxecto pódese afirmar que unha estabilización do sistema bancario, facer mais lenes, na medida do posible as políticas fiscais que se están a impoñer nos distintos países,… poderían contribuír ao crecemento do emprego. ¿Cal é a situación en cifras?27 Desde o inicio da crise podemos falar dunha recuperación económica moi débil e marcada pola desigualdade nos países membros da OCDE, é mais, algúns volveron a entrar en crise. Segundo datos do informe da OCDE anteriormente 26 OECD Employment Outlook 2012Perspectivas de Empleo 2012 (2012) OCDE 27 Ver en ANEXOS. Táboa 1. “Taxa de desemprego nos países da OCDE” e Táboa 2. “Desempregados por tempo” O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 46 e non nos permite realizar as actividades que desexamos non é menos certo que a súa falta supón un sufrimento maior. Por todo o exposto, e mais alá dos desexos de cambio que poidamos sentir, o traballo, hoxe mais que nunca segue a ser unha necesidade vital e non so por razóns puramente económicas, senón por que a través do mesmo construímos a nosa identidade, desenvolvemos as nosas potencialidades, e sobre todo, sentímonos útiles para a sociedade, dignos e aceptados na comunidade. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 47 7. CARA UN CAMBIO NO CONCEPTO DE TRABALLO.____________________ Dúas eran as liñas de argumentación dos sociólogos que prognosticaban o fin inminente do traballo. Por unha banda, a introdución de novas tecnolóxicas así como outros factores, dan lugar a que as elevadas taxas de desemprego se manteñan no tempo converténdose nun fenómeno estrutural independente da conxuntura económica e que ademais medren de xeito permanente. Entón para unha gran parte da poboación o emprego xa non é a súa realidade diaria posto que ou o perderon ou o ven enormemente precarizado. O resultado é que se deixará de organizar a vida en torno ao traballo, este será considerado, con sorte, unha actividade entre outras tantas. Por outro lado, temos a importancia subxectiva que os individuos atribúen ao traballo: este comeza perder valor, xa non é a clave da emancipación persoal e social da persoa, xa non é motivo de realización persoal e base do vínculo social, polo contrario vaise considerar o traballo como algo negativo algo do que se hai que liberar. Non se pode perder de vista o cambio de valores culturais da sociedade. Pasamos dunha sociedade na que era valor central a acumulación de riqueza pola que conseguiríamos gozar de bens materiais saídos dos procesos de produción o que levaba a que o home traballara mais e mais a fin de saciar os seus desexos a un novo sistema de valores no que o traballo convertese nun medio para poder vivir pero outras esferas teñen mais importancia: o ocio, o desfrute da arte, cultura, a amizade, a vida privada,… o home aspira a bens postmateriais que non necesariamente se acadan por ter mais riqueza ou traballar mais. En canto ás postulacións acerca do fin do emprego podemos concluír, despois do tratado no punto quinto do presente proxecto que o emprego, non se acaba, e desde logo non parece que o vaia facer, alomenos dun xeito inmediato. Agora ben, é innegable que o concepto que temos de emprego sufriu fortes transformacións desde os anos sesenta do século XX. En canto ao fin do valor central do traballo na nosa sociedade, creo conveniente estudar os cambios que tiveron lugar no emprego para logo ver se este perdeu centralidade o non. ¿Cales son as mais importantes transformacións que sufriu o O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 48 emprego? Seguindo a Jorge Rodríguez Guerra28 tomarei como mais relevantes as seguintes transformacións do concepto de emprego: a flexibilidade laboral, a terciarización do emprego, a feminización da forza do traballo, a precariedade do emprego, a flexibilización do tempo de traballo, o aumento das desigualdades salariais e a debilidade dos sindicatos. 7.1. A flexibilidade laboral nos seus distintos niveis. O camiño cara a flexiguridade29. De xeito parello aos os cambios sociais e económicos constantes o modo en que os cidadáns (europeos) viven e traballan tamén vai cambiando. Está claro que cada vez é menos frecuente aquilo que para nosos pais era tan común: o mesmo traballo para toda a vida. Así salvo excepcións contadas, por exemplo, no noso país polo de agora a Administración Pública, a maioría dos traballadores pasará por moitos e moi diversos empregos e terá que ir adaptándose do mellor xeito posible aos mesmos. A sociedade esixe cada vez mais flexibilidade aos traballadores adaptación a novos postos e os cidadáns á súa vez esixen seguridade (non no posto de traballo senón no emprego en xeral). “Los ciudadanos europeos aceptan la necesidad de adaptación y cambio. De ellos, un 76 % admite que los empleos de por vida con un mismo empleador son cosa del pasado y considera que, hoy en día, ser capaz de cambiar de empleo fácilmente es una baza útil para encontrar trabajo; un 72 % afirma que se deberían flexibilizar los contratos de trabajo para fomentar la creación de empleo; y, por último, un 88 % ha indicado que la formación regular mejora las posibilidades de carrera”30 Pero a realidade, é que as políticas teñen como finalidade ou ben aumentar a flexibilidade das empresasque é o que estamos a ver actualmente no sistema de relacións laborais españolou ben a aumentar a seguridade dos traballadores. E por elo que desde a Unión Europea proponse un enfoque integrado xurdindo o concepto de flexiguridade: potenciase a flexibilidade e ao mesmo tempo a 28 RODRIGUEZ GUERRA, Jorge. Op.cit 29Comunicación da Comisión ao Parlamento Europeo, ao Consello, ao Comité Económico e Social Europeo e ao Comité das Rexións. Hacia los principios de la flexiguiridad: mas y mejor empleo mediante la flexibilidad y la seguridad. Bruselas 2007 30 Ibídem p 4 O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 49 seguridade. Entendendo flexibilidade non so como a maior liberdade das empresas para realizar contratacións e despedimentos do traballadorque parece que é o único enfoque que se lle estar a darsenón tamén visto desde o punto de vista da progresión dos traballadores, de ascender, se o desexan cara mellores empregos, de capacitalos para elo. En canto á seguridade, como xa mencionei, nos tempos que estamos a vivir sería unha quimera esperar estar toda a vida no mesmo posto de traballo, realizando as mesmas tarefas, trátase de que cando as persoas polo motivo que sexa perdan o seu emprego teñan facilidade para volver a integrarse no mercado de traballo e mentres dispoñan dunhas prestacións de desemprego xustas e adecuadas para facilitar as transaccións do traballador de un emprego a outro así como plans de formación que se acheguen a realidade das exixencias do mercado laboral e por tanto que faciliten a integración no mesmo. As políticas de flexiguridade deberían realizarse a través de catro eixos, a saber: - Disposicións contractuais flexibles e fiables. - Estratexias globais de aprendizaxe permanente que permitan aos traballadores afrontar os cambios do mercado de traballo. - Políticas activas de mercado laboral que axuden e tutelen a busca de emprego. - Sistemas de Seguridade Social modernos que cubran de xeito adecuado períodos de non actividade, desde logo, acompañados de o debido asesoramento e orientación cara a busca de novos empregos. Agora ben, para que estas políticas de flexiguridade, se fagan realidade e funcionen correctamente fai falta unha equilibrada combinación da seguridade de ingresos que ofrece o sistema de seguridade social en caso de emprego con unha “estratexia” adecuada encamiñada a facilitar a transición ao emprego. Se non se ofrece ao traballador seguridade en canto a prestacións de desemprego, nin seguridade en canto a un sistema correcto de formación que o encamiñe novamente ao mercado laboral a flexibilidade será un fracaso e o único que se conseguirá e abaratar o despedimento contratar man de obra cada vez mais barata e en condicións mais precarias, e en fin incrementar as taxas O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 50 de desemprego así como achegarse perigosamente á forma extrema de flexibilidade: o emprego sumerxido. 7.2. O cambio sectorial na economía: a terciarización do emprego. Este é un tema que leva analizándose desde finais dos anos sesenta do século XX, a terciarización das sociedades capitalistas e o postindustrialismo ou postmodernismo. As sociedades van evolucionando, van cambiando, xa non se demanda o mesmo; así se as sociedades industriais se definían pola acumulación de bens as sociedades postindustriais van a definirse pola calidade de vida dos seus membros medida por servizos e comodidades dos que dispoñendesde os máis básicos (saúde, educación) hasta os menos esenciais aínda que non por elo menos desexados (cultura, arte, diversión,…). Sen entrar no debate de se existe “mito” no tema de terciarización da sociedade e de que estamos ante un tipo de economía industrial posto que catalogamos de servizos ao que realmente é produción de bens, por ser un tema que non entra dentro das pretensións deste proxecto, vou intentar delimitar o que se entende por sector servizos posto que dada a enorme heteroxeneidade do concepto faise difícil analizar se o emprego se incrementou ou descendeu no sector. Pois ben, temos por unha banda as definicións máis clásicas como a de C. Clark31 que distingue os tres sectores da economía: primario, secundario e terciario. Pero está claro que a medida que as economías deveñen mais complexas hai que abandonar ou completar estas clasificacións da actividade económica. Outra definición dada pola OCDE para distinguir o que é un servizo é “un servizo é de carácter intanxible, é difícil de almacenar e esixe a interacción directa (a miúdo cara a cara) do produtor e o consumidor”32. Desde logo é unha definición moi ampla para unha realidade tan complexa e adoece de non incluír 31 RODRÍGUEZ GUERRA, Jorge. Op cit 32 Informe OCDE Perspectivas de empleo 2000 p 160 O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 51 a todos os servizos e tal vez, de incluír actividade que non podendo cualificarse de servizo poida cumprir as características descritas. Está claro que delimitar fielmente o que supón o sector servizos é unha cuestión difícil e parece que hai que entendelo como todo o que non pertence ou non se pode encadrar en: agricultura, minería, pesca e industria e con cautelas porque aínda así dentro destas actividades se realizan traballos que corresponden ao sector servizos pero non se miden dentro del . Unha clasificación amplamente aceptada das actividades que se poden encadrar no sector servizos é a de Browning e Singelman e que recolle catro grandes sectores (servizos de produción, de distribución, persoais e sociais) e que posteriormente a OCDE subdivide nun informe confeccionado no ano 2000 en dezaseis actividades diferentes33: a) Servizos de produción. - Servizos ás empresas y profesionais. - Servizos financeiros - Servizos de seguros - Servizos inmobiliarios b) Servizos de distribución - Comercio ao por menor - Comercio ao por maior - Servizos de transporte - Comunicacións c) Servizos persoais - Hoteis, bares e restaurantes - Servizos recreativos, espectáculos e servizos culturais - Servizo doméstico - Outros servizos persoais d) Servizos sociais. - Administración pública en sentido estricto (civil ou militar) - Servizos sanitarios 33 Informe OCDE Perspectivas de empleo 2000 p 161 O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 52 - Servizos educativos - Servizos sociais varios. En todo caso, e aínda tendo en conta que o sector servizos é moi amplo e heteroxéneo por condensar a moitas e moi diversas actividades os estudos realizados sobre a materia coinciden en concluír que observando as cifras de emprego hasta finais do século XX pódese ver o mantemento dunha tendencia ascendente da proporción do emprego no sector servizos sobre o emprego total. ¿A que é debido este incremento do emprego no sector servizos? Os estudos apuntan dúas grandes causas: - Pódese falar de unha desindustrialización tras a crise económica de 1973 que fai que traballadores procedentes sobre todo do sector secundario sexan absorbidos polo sector servizos. - Apúntase tamén a unha ilusión estatística posto que moitas empresas industriais están tomando como costume a externalización e subcontratación de certos servizos polo que empregados que antes se computaban no sector industria agora pasan a formar parte do dos servizos. - Oferta dunha maior gama de servizos por parte do sector público derivada do auxe do Estado de benestar: servizos sociais, educación,… - Incremento da poboación activa. Sen entrar a analizar as causas ou cal ten maior ou menor influencia sobre o incremento do nivel do emprego no sector terciario o que está claro é que nas últimas décadas o emprego no sector servizos foi incrementándose nos países da OCDE. Agora ben, hai que tomar estas conclusións con cautela, non podemos afirmar que todo este incremento do emprego sexa un incremento real, senón un trasvase de man de obra dos outros sectores da economía cara o sector servizos e por outra banda o certo é que os países nos que mais se nota o incremento do sector servizos (Estados Unidos, Noruega, Australia,…) son os mesmos que presentan un incremento substancial nos outros sectores. 7.3. A incorporación da muller ao mercado de traballo. Historicamente as mulleres traballaron na mesma medida que os homes. Porén debido ao predominio de sociedades patriarcais o traballo destas non foi recoñecido O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 53 publicamente e por tanto en escasas ocasións se reflectía nas estatísticas oficiais e de facelo os datos que destas se desprendían pouco ou nada tiñan que ver coa realidade. E por elo que antes de abordar o presente epígrafe considero necesario recordar unha cuestión xa mencionada en varios apartados deste proxecto pero que considero importante ter en conta neste punto en concreto. Trátase da diferenciación entre traballo e emprego, conceptos que como mencionei anteriormente non teñen o mesmo significado pero que son de xeito habitual usados indistintamente. Así traballo é toda actividade que require ou esforzo físico e/ou intelectual e que é útil para a subsistencia humana e emprego é simplemente un xeito, moi estendido, de organizar o traballo polo que a actividade antes mencionada presenta as seguintes características: desenvolvese cara o exteriorfaise pública e visible-, está recoñecida polo resto da sociedade e está remunerada. Pois ben, xa aclarado o anterior, no presente epígrafe tratarei da incorporación da muller ao emprego. Un fenómeno de vital importancia posto que fixo que as cifras de poboación activa medraran nos países da OCDE nos últimos corenta anos de xeito moi significativo e que por tanto vai supoñer cambios na apreciación do mercado de traballo34. Así no conxunto da actual Unión Europea a tasa de poboación activa feminina medrou de un 54% a finais dos anos 80 a preto dun 60%. Agora ben debemos interpretar con cautela estes datos por dous motivos: - Existen grandes diferenzas entre países e así nun extremo temos casos coma os de Dinamarca con unha taxa de sobre 76% fronte ao 45% de países coma Italia que se sitúan no outro extremo. En canto a España a taxa sitúase actualmente nun 46% do total da poboación activa35. - Esta incorporación masiva da muller á poboación activa non supón que de seguido se atope un emprego, mais ben reflicten o cambio na mentalidade da muller que por diversos motivos opta por saír do ámbito familiar-reproductivo e 34 Ver ANEXOS. Táboa 3. Evolución poboación activa homes 1980-2012 e Táboa 4. Evolución poboación activa mulleres 1980-2012. 35 Datos obtidos de La situación de las mujeres en el mercado de trabajo. Ministerio de Empleo y Seguridad Social. Secretaría de Estado de Empleo. (8 de marzo de 2013) e http://www.oecd.org/statistics/ O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 54 está disposta a buscar un emprego. Non todas o conseguen e as taxas de desemprego son notablemente máis elevadas que as masculinas e así a modo de indicación e exceptuando países coma Xapón e Estados Unidos onde o desemprego feminino non e tan alarmante na Unión Europea hai casos en que as taxas de desemprego femininas son case o dobre que as masculinas Ademais e por factores que se escapan ao obxecto deste estudo o paro feminino é máis permanente que o masculino e está máis aceptado socialmente polo que se fai menos visible nas reclamacións sindicais e incluso nas estatísticas oficiais. A modo de resumo de todo o anterior podemos concluír que desde os anos sesenta a muller incorporouse masivamente ao mercado de traballo e que pasou a incrementar notablemente as cifras de poboación activa e tamén e como consecuencia as taxas de desemprego. Vexamos agora dúas cuestións non menos importantes da inserción da muller no mundo laboral, por unha banda ¿Cando se incorpora? ou dito de outra maneira en que situación social e económica e ¿Cómo se incorpora? ou ben, en que condicións laborais. a) Situación social e económica na que se incorpora a muller ao mundo laboral.  Historicamente as mulleres incorporábanse ao mercado de traballo en dous momentos: ben en etapas de expansión económica onde había escaseza de man de obra e tamén en épocas de guerras onde non había man de obra masculina. Estas mulleres que eran utilizadas para que non se vira minguada a produción habitual eran logo expulsadas do mercado de traballo xa fora por decisión propia ou por presión social. A incursión da muller no mercado de traballo era, entón, conxuntural, polo que non influía, ou polo menos, non o facía durante moito tempo na configuración do mercado de traballo. Porén, na actualidade, a incorporación da muller ao mercado de traballo é característica estrutural do mercado. A muller entra no mercado de traballo coa intención de quedarse de ocupar un sitio nel.  De unha época a esta parte estase a dar unha transformación no comportamento da actividade laboral da muller de mediana idade (25-49). Hasta finais dos anos 60 a maioría das mulleres traballadores eran solteiras O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 55 e/ou non tiñan fillos posto que o matrimonio e a crianza non eran compatibles co mundo do traballo, así a muller, de poder acceder á vida laboral o facía de xeito efémero, hasta ter a primeira cría, o que na gran maioría dos casos a obrigaba (ben por necesidade real, ben por presión social) a dedicarse ás tarefas reprodutivas. Con sorte volvería a incorporarse ao mercado de traballo cando os fillos estiveran criados e emancipados. Pero actualmente a muller non interrompe a súa traxectoria laboral para coidar da súa prole, aínda que en moitas ocasións teña que duplicar o seu traballo e renunciar a tempo de descanso. Isto é consecuencia, entre outros, dos seguintes factores: - un cambio de mentalidade na sociedade e na muller que desexa realizar tarefas socialmente recoñecidas e igualarse ao varón, - que os dous membros da parella teñan salario representa unha axuda económica á familia e un xeito de non perder poder adquisitivo en épocas de crise económica e constantes reducións salariais - as recentes políticas públicas de apoio e fomento da incorporación das mulleres ao mercado de traballo mediante as que o Estado pretende facerse cargo desa parte de traballo familiar asignado exclusivamente á muller. Neste eido aínda queda moito por facer, porén, o debilitamento do estado de benestar non é de esperar ver moitas melloras salientables. O que sí sería preciso sería fomentar un cambio de mentalidade no conxunto da sociedade así como a corresponsabilidade no reparto das tarefas. b) En que condicións se incorpora a muller ao mercado de traballo. Pois o acceso da muller ao mercado laboral está tinxido de un marcado carácter discriminatorio tanto en materia de carreira profesional, de salario e incluso de recoñecemento polo seu quefacer. En canto ao emprego nos diversos sectores podemos concluír que as man de obra feminina é absorbida en case a súa totalidade polo sector servizos destacando actividades no fogar (91%); servizos sanitarios e sociais O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 62 produción en pequenas e medianas empresas que proporcionan man de obra so cando se precisa. Isto ten como resultado a división da poboación en dúas clases de traballadores, sobre un 40% de traballadores de grandes empresas que teñen estabilidade no emprego e que manteñen o seu posto de traballo para toda a vida e outro segmento amparado por contratos temporais a disposición das grandes empresas. O caso de Europa é distinto pois parte de índices de temporalidade moi baixos debido a rixidez das lexislacións no tema do despedimento así como a presións sindicais e vai elevándose paulatinamente debido a crise económica e a tendencia a flexibilidade laboral. Indicar tamén un dato que non é descoñecido para ninguén pero que cabe reiterar e é que o mais prexudicado tanto pola temporalidade como polo subemprego volve a ser o feminino. Son outra vez as mulleres as grandes perdedoras no camiño cara a flexibilidade laboral. En canto a temporalidade por sectores, esta afecta en maior medida a: construción, hoteis, actividades culturais,… sectores todos eles afectados pola crise económica e en postos que esixen baixas cualificacións. Agora ben, cabería facer estudos sobre a temporalidade e a precariedade laboral no sector público sobre todo en sectores como a sanidade e a educación que polo menos en España nútrense en elevados porcentaxes de traballadores temporais. En todo caso a crise económica, os procesos de externalización, a subcontratación,… crean elevadas taxas de temporalidade no emprego e aquelas lexislacións laborais que endurecían os supostos que amparaban o contrato temporal fanse mais permisivas no camiño cara uns mercados de traballo cada vez mais desregularizados e dominados pola precariedade. 7.5. A desigualdade salarial Outro dos grandes cambios no mercado de traballo e a brecha cada vez mais ampla entre as retribucións do traballo de execución e as do traballo de concepción e dirección. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 63 Esta é outra das características da flexibilidade laboral e que e un mal xeneralizado no conxunto dos países da OCDE aínda que non en todos co mesmo grao de intensidade e así aumentou moitísimo en Estados Unidos e no Reino Unido, tamén en Canada, Finlandia, Australia, Francia, Nova Zelanda, Suecia, Austria e Japón. Canto maior flexibilidade do mercado de traballo maior brecha de desigualdade salarial se abrirá, sendo o caso de Estados Unidos o mais representativo onde existen inmensas diferenzas salariais relacionadas coas diferenzas en educación e/ou cualificación da forza de traballo. Os traballadores con baixa cualificación son os grandes perdedores tanto polas baixadas reais de salarios como pola brecha que abre a desigualdade salarial. Neste sentido é moi ilustrativo o artigo de P. Krugman, publicado no noso país baixo o título de “EEUU: todo para los más ricos”47 que describe as diferenzas entre a sociedade dos 50-60 do pasado século e a actual: “(…)Cuando yo era un muchacho que aprendía a hacerse hombre allá en Long Island, una de mis excursiones preferidas consistía en darme una vuelta por la Costa del Norte para admirar los magníficos palacetes de la Edad de Oro. Aquellas mansiones eran monumentos a una época de la sociedad ya desaparecida, una época en la que los ricos podían permitirse los ejércitos de criados que hacían falta para mantener una casa del tamaño de un palacio de Europa” Pero na actualidade a cada vez mais grande brecha que se está abrindo entre uns traballadores e outros provoca a eliminación dunha clase media, creando dous niveis moi diferenciados un no que se acumula a grande parte da riqueza e outro que malvive por salarios miserables: “En el transcurso de los últimos 30 años, la mayoría de la población no ha visto más que modestos aumentos de salario: el salario medio anual, expresado en dólares de 1998 (es decir, descontada la inflación), ha aumentado en los Estados Unidos desde los 32.552 de 1970 a los 35.864 de 1999, lo cual representa alrededor de un 10% de incremento en un total de 29 años; un avance, pero no muy grande. Durante el mismo periodo de tiempo, sin embargo, de acuerdo con la revista 47KRUGMAN,P.(2002),“EEUU:todoparalosmásricos”http://www.elmundo.es/nuevaeconomia/2002/147/ 1036227823.html O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 64 Fortune, la retribución media anual de los 100 primeros de la lista de máximos directivos empresariales pasó, en términos reales, de 1.300.000 dólares, 39 veces el salario de un trabajador medio, a 37,5 millones de dólares, más de 1.000 veces el salario de los trabajadores normales”. Según Krugman, en EEUU estase a producir unha extrema polarización da riqueza. Pero no seu artigo vai mais alá e apunta que non é ese o único problema, posto que tamén se están a incrementar cada vez mais as diferenzas salariais entre os traballadores. Esta situación parece estarse trasladando, aínda que non de xeito tan acusado a Europa. Cada vez é mais frecuente a negociación individual das condicións de traballo sobre todo no caso de altos directivos pero tamén esta costume estase a estender a mais amplas franxas de traballadores provocando deste xeito unha maior desigualdade entre a clase obreira e provocando o que se deu en denominar “traballadores pobres” que son aqueles que a pesar de ter un emprego os ingresos que este lle xera non son suficientes para vivir en tanto outros traballadores perciben cantidades obscenas en pago ao seu traballo. O realmente grave non é so a situación de fragmentación social, falta de cohesión e integración que esta situación produce senón que o que se consegue e unha división tal da clase traballadora que cada vez fai mais difícil a acción colectiva e, por tanto, a posibilidade de reverter a situación para unhas condicións mais favorables para todos os traballadores é mais difícil. 7.6. A debilidade das organizacións sindicais. Este é outro dos grandes cambios no mercado laboral aos que estamos a asistir. as organizacións sindicais, que se considera tiñan que loitar polos dereitos sociais, teñen cada vez menos poder. O poder asociativo dos traballadores diminuíu de xeito acentuado (menos afiliados e menor actividade obreira) Esta situación e causa e tamén consecuencia dos procesos de cambio no mercado de traballo que fun enumerando nos puntos anteriores. Causante dos cambios non favorables para os traballadores porque a súa debilidade non lle permitiu actuar en pro dunhas condicións mais favorables e no seu lugar obsesionáronse con negociar O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 65 co capital e co Estado a creación de emprego a calquera custo. Consecuencia dos cambios precisamente porque ao ter como único e último obxectivo a creación de emprego descoidaron outros aspectos da negociación e perderon credibilidade entre a clase traballadora que xa de por si está fortemente fragmentados. Os elevados índices de desemprego tampouco axudan pois é difícil por parte do desempregado confiar en que o sindicato vaia axudarlle na súa situación en lugar de defender os dereitos dos que están traballando e é menos difícil, pero tampouco doado, para o sindicato conectar co desempregado. Outro aspecto a ter en conta é que a figura do afiliado: sexo masculino e procedente do sector industrial está cambiando e case se podería substituír por traballadora da administración pública, traballador da hostalería, contratos a tempo parcial, contratos temporais, … non sei en que medida os sindicatos se están adaptando a estes novos membros, porque as súas estruturas non están pensadas para eles senón para o modelo histórico de membro. Se xuntamos ese conxunto de causas co pouco afán dos gobernos polo mantemento do poder sindical e mais co cambio por parte dos empresarios nas condicións de negociación que cada vez se volven máis agresivas temos como resultado a perda total de forza na negociación dos sindicatos. Isto non quere dicir que vaian a desaparecer, pero é necesaria unha modificación de estrutura e de ideario para poder adaptarse as novas condicións do mercado de traballo, para, en fin poder representar á nova lexión de traballadores. Trataríase do nacemento de asociacións que mantiveran dalgún xeito vínculos que perduraran no tempo coas “persoas” (non so cos traballadores) e forxaran unha nova solidariedade internacional entre as clases obreiras máis oprimidas polo sistema. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 66 8. CONCLUSIÓNS__________________________________________________ No presente estudo tratouse de analizar as dúas dimensións do traballo: traballo coma valor central, vinculo de cohesión social, factor de identidade individual e por outra banda traballo como actividade, traballo xerador de bens, traballo medio de vida. No punto cinco do mesmo abordáronse as principais teorías que defenden o fin do traballo, algunhas entendendo que é unha catástrofe inevitable como a proposta polo norteamericano Jeremy Rifkin, outras concluíndo que e un xeito de evolución da sociedade que permitirá aos homes desenvolver outras actividades mais satisfactorias a nivel persoal e que conseguirá facer mellores sociedades, destacando neste extremo André Gorz. Creo que todas elas teñen puntos en común: - Todas preconizan o fin do traballo no sentido material, esgotamento do traballo como factor de produción posto que chegará, ou xa chegou, un momento que non haxa traballo para todos. Auguran, entón o fin da sociedade capitalista. - Entre as causas do fin material do traballo, en xeral apuntan a dúas moi importantes: a introdución das novas tecnoloxías da información e mais os elevados índices de desemprego. - Relacionan a falta de postos de traballo en relación coas persoas que os demandan e a precarización dos poucos que hai con unha perda de centralidade do traballo na vida das persoas. Neste apartado de conclusións tratarei de expoñer a miña opinión sobre a cuestión tratada nos puntos anteriores plasmándoa en varios apartados. 8.1. ¿O fin do traballo ou a transformación da sociedade salarial?. Despois do tratado no punto sexto do presente proxecto en relación co avance cara un novo concepto de traballo podo concluír que o emprego non se acabou e non é previsible que o faga nun futuro próximo. Agora ben, non cabe dúbida de que sufriu O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 67 importantes transformacións sobre todo se facemos unha comparativa co emprego que predominaba nos anos 50 e 60 do pasado século. As transformacións sufridas poderían subsumirse no novo xeito de organización do traballo que parece que vai impoñerse na actualidade: a flexibilidade. Dentro duns anos viviremos como unha ilusión o “traballo para toda a vida” porque cada vez será mais frecuente a mobilidade, a transformación das condicións contractuais, a entrada e saída do mercado de traballo,…en fin a total adaptación da man de obra aos ritmos e necesidades do sistema produtivo. Desgraciadamente esta situación tradúcese na realidade do traballo actual caracterizada pola precariedade, a variedade e a complexidade pero ¿fai isto que o traballo perda a súa centralidade? A resposta, na miña opinión, debe ser radicalmente negativa. A organización das sociedades capitalistas sustentase sobre a extracción de valor e a subordinación da clase traballadora e por iso o traballo é algo do que a inmensa maioría dos membros da sociedade non podemos prescindir para vivir literalmente, ademais de ser o eixo ó redor do que se configura a identidade individual e un factor de inserción na sociedade. Como vamos pretender, entón librarnos de algo que é imprescindible para a nosa emancipación. Pero o traballo non é so fundamental a nivel individual. Non podemos perder de vista que é piar fundamental de organización da sociedade. So con capital non se produce. A sociedade capitalista non pode prescindir do traballo como forma de organización. Agora ben, con isto non se poden aceptar a ruta que están seguindo as condicións materiais dos traballadores nos países capitalistas mais avanzados e sobre todo tendo en conta a gravísima crise económica que nos está a asolar. A superexplotación, a precarización, o aumento de desigualdades salariais, a marxinación social e a pobreza de cada vez mais amplas capas da sociedade fan que non vexamos tan lonxe a sociedade do século XIX. Pero ¿existe a posibilidade de aceptar a sociedade capitalista pero non o xugo do traballo? Eu entendo que si sempre que: - Non se retroceda nos dereitos gañados pola clase obreira fai décadas O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 68 - Non se converta o traballo nun ben calquera, e dicir, non se mercantilice a forza laboral desregularizandose as relacións laborais. - Non so se loite pola creación de emprego, senón polas condicións en que este se crea. Pero se ben a crise económica e as súas consecuencias sobre o traballo fan que percibamos este dun xeito negativo danse os presupostos básicos para que as organizacións das clases traballadoras propulsen cambios estruturais na sociedade capitalista, cambios ademais que redundarán no mantemento da mesma, pois a sobreexplotación de recursos naturais, a mercantilización extrema e o consumismo salvaxe están facendo que as sociedades cheguen aos seus límites mais alá dos cales é improbable que o sistema capitalista poida avanzar. Se ben se dan unhas condicións reais favorables para que se loite polo cambio as condición subxectivas non son as mesmas. As clases traballadores están demasiado fraccionadas, non existe unha vontade colectiva debido a múltiples e variadas causas de índole política e social, algunhas delas xa vistas no punto sexto do proxecto, destacando: anteriores fracasos de revolucións sociais no século pasado, conversión das organizacións de traballadores en entes tal vez demasiado burocratizados e cuxo único obxectivo e negociar co capital e co Estado a creación de mais e mais emprego perdendo de vista as condicións en que este se crea, o individualismo que ascende na sociedade fai que se perda a antiga solidariedade de clase,… Efectivamente esta situación fai que “desencantemos” o emprego que o poñamos en cuestión tanto como unha forma de reparto equitativo da renda na sociedade capitalista así como valor social. Pero non podemos afirmar con isto que renunciamos ao traballo, senón que criticamos a forma en que dexenerou a organización do mesmo nas sociedades capitalistas. Se dalgún xeito o traballo se organizara adecuadamente e en condicións favorables para os individuos non perdería ningunha das súas características positivas. O cómo xa sería temática de outro traballo, aínda que ao final do presente punto tratarei de facer unha recompilación de diversas propostas para o cambio realizadas por organizacións públicas e por estudosos da materia. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 69 8.2. Algunhas visións alternativas á sociedade salarial48. 1. Traballadores-empresarios. Proposta polo investigador Michael Godet que xunto co seu grupo de colaboradores apuntan que os cambios que estaba a provocar a crise, entre eles a diminución do crecemento económico, deixan obsoletas as antigas formas de organización do traballo. Na actualidade o que se esixe e capacidade de adaptación da empresa as circunstancias unha maior flexibilidade. Por outra banda, as normas laborais demasiados ríxidas non lle dan ao empresario ese marxe de manobra para adaptarse e opta pola non contratación e por tanto a non xeración de emprego. Ante esta situación eles propoñen que cada individuo sexa o seu propio empresario. Con isto o traballo non perdería o seu carácter de factor de desenvolvemento persoal e o individuo sentiríase plenamente identificado con el. Isto acadaríase: - Separando tanto xurídica como institucionalmente o que é traballo do que é emprego. - Creando empresas sen traballadores asalariados - Contratos de actividade en lugar de contratos de traballo - Etc. 2. Os contratos de actividade como substitutos dos contratos de traballo. Trátase dunha proposta encargada no ano 1995 polo Primeiro Ministro francés Boissonnat e que desembocou no Informe que leva o seu nome a fin de facer propostas para afrontar o desemprego masivo en Francia. Trátase de reemplazar o contrato de traballo por contratos de actividade que consiste en establecer unha relación de varios anos entre cada un dos actuais asalariados e unha entidade colectiva, composta por un grupo de empresas/organismos cubicados nunha determinada rexión e coordinados entre si 48 GARZA, Enrique, NEFFA Julio. El futuro del trabajoEl trabajo del futuro. CLACSO, Buenos Aires 2001 OECD Employment Outlook 2012Perspectivas de Empleo 2012 (2012) OCDE O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 70 para xestionar a forza de traballo. Ademais non se producirían rupturas do contrato porque nunca habería interrupción na actividade posto que o asinante do contrato podería ser requirido por varios entes. O contrato de actividade presentaría varias características, entre elas: claridade de clausulado, simplicidade, estabilidade e coherencia. Sería un contrato individual que fomentaría a mobilidade do traballador entre diversas empresas e que tería en conta o itinerario profesional do mesmo. Loxicamente debería estar ben identificado o colectivo de empregadores que se comprometen respecto de cada traballador individual, establecer un mínimo de dereitos e alternar formación e actividade para así ir creando itinerarios profesionais que incrementen a polivalencia dos traballadores. Así mesmo debería definir as garantías existentes en materia de ingresos a partir do momento en que perda vixencia. Con isto conseguiríase resolver o problema de necesidade de adaptación das empresas así como evitar a temporalidade dos empregos. 3. Substitución do contrato de traballo polo estatuto. O profesor François Gaudu parte da premisa que tras a crise económica de 1970, a curto ou medio prazo sería imposible subsanar o déficit de emprego e para corrixir a situación propón substituír o contrato de traballo pola outorgación ás persoas dun estatuto. O estatuto sería unha relación laboral dos individuos desocupados coa sociedade no seu conxunto sen vincularse a unha empresa en particular. Deste xeito propoñeríanselle ao desocupado actividades, non necesariamente produtiva de bens/servizos, a realizar, que unha vez aceptadas e levadas a cabo terían como contrapartida un ingreso. 4. Economía plural. Creación ou consolidación do “terceiro sector da economía” Son varias as propostas que propugnan como solución ao desemprego masivo o desenvolvemento de actividades do “terceiro sector” “sector social” da economía, entre eles Jeremy Rifkin. O CUESTIONAMENTO ACTUAL DA CENTRALIDADE DO TRABALLO 71 Todas conflúen no seu punto de partida: o mantemento do pleno emprego é imposible na nosa sociedade ademais o emprego non pode ser a única actividade do home senón que hai que velo coma unha modalidade de traballo mais. Como non é posible que todas as persoas accedan a un emprego e hai que asegurar que todas realicen unha actividade debese buscar unha solución. A proposta é crear postos de traballo no ámbito da “economía solidaria”. Os traballadores que os ocuparan estarían a cargo de organizacións e asociacións sen fins lucrativos. A condición para crealo é que este permanentemente subvencionado e que se ocupe de aquelas actividades que non estean a cargo dos demais sectores: Estado ou mercado. 5. Crecimiento verde. Influenza nos traballadores e nas políticas do mercado de traballo. A OCDE propón no seu informe Perspectivas de Empleo 2012 a transición a unha economía verde, non xeradora de carbono e eficiente no uso dos recursos, e indica que este cambio será un factor transformador do mercado de traballo. A propia OCDE propuxo unha ampla estratexia para lograr un crecemento verde no ano 2011. No que a políticas relacionadas co mercado de traballo tratase de desenvolver cualificacións a fin de maximizar os efectos positivos para os traballadores. Os poderes públicos deberían comprometerse a: - Reasignar man de obra. Traballadores que se despracen de empresas en declive, sobre todo as que teñen influencia no medioambiente a empresas verdes en expansión. Tratase de promover a flexiguridade mediante a garantía de incorporación nas novas empresas verdes tras a perda do seu emprego. - Ensinar aos traballadores competencias verdes. Formalos nas novas ocupacións mediante a creación de novas cualificacións e a formación complementaria. Deberían por tanto incrementar a súa capacidade de detectar novas necesidades nas cualificacións sen esperar a que xurdan. - Crear sinerxías entre a política de medioambiente e a política de emprego. SEXO IDADE FRECUENCIA ANO 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 PAIS DURACIÓN TODOS TODAS ANO TABOA 2. DESEMPREGADOS POR DURACIÓN DA SITUACIÓN > 1 mes e < 3 meses 42 56 51 48 53 52 41 56 59 83 96 117 116 > 6 meses e < 1 ano 84 72 84 74 88 85 77 65 60 85 112 155 187 1 ano e mais 277 235 247 252 268 249 236 203 180 192 283 435 714 Total declarado 491 445 480 460 506 477 434 407 378 471 628 877 1.204 > 1 mes e < 3 meses 29 26 26 27 27 33 34 36 38 49 45 51 44 > 6 meses e < 1 ano 55 50 54 57 57 67 70 67 71 101 108 92 108 1 ano e mais 129 109 107 103 114 137 146 148 157 179 240 230 220 Total declarado 264 234 239 244 253 298 317 312 329 421 475 468 476 > 1 mes e < 3 meses 1 1 1 1 1 1 1 1 2 4 3 2 2 > 6 meses e < 1 ano 0 0 1 1 0 0 0 0 0 2 3 2 1 1 ano e mais 0 0 1 0 0 0 0 0 0 1 3 3 3 Total declarado 3 3 5 5 4 4 4 3 5 12 12 11 10 > 1 mes e < 3 meses .. 13 17 18 17 21 910 15 50 35 30 31 > 6 meses e < 1 ano .. 11 16 17 16 15 17 18 25 62 63 50 44 1 ano e mais .. 22 25 29 31 29 30 29 36 75 147 186 193 Total declarado .. 65 82 89 87 88 94 100 134 256 300 313 313 > 1 mes e < 3 meses 57 62 64 61 58 56 52 44 41 56 47 44 60 > 6 meses e < 1 ano 35 32 47 52 48 36 32 27 22 33 28 21 32 1 ano e mais 25 27 34 49 66 61 62 49 38 44 43 34 30 Total declarado 208 228 255 274 271 240 227 196 166 219 194 166 227 > 1 mes e < 3 meses 182 182 186 194 287 247 240 234 270 282 275 243 323 > 6 meses e < 1 ano 412 315 332 321 250 259 228 200 236 330 335 313 422 1 ano e mais 1.547 1.427 1.277 1.205 935 912 810 704 763 857 1.009 1.081 1.438 Total declarado 2.523 2.252 2.143 2.074 1.900 1.826 1.634 1.487 1.671 1.929 2.082 2.084 2.712 > 1 mes e < 3 meses 770 790 680 700 620 620 550 520 560 730 610 510 500 > 6 meses e < 1 ano 690 620 630 600 500 460 410 400 350 580 580 440 450 1 ano e mais 820 840 1.070 1.160 1.030 970 890 790 860 930 1.210 1.080 1.070 Total declarado 3.220 3.160 3.470 3.460 3.060 2.910 2.700 2.470 2.580 3.260 3.220 2.740 2.780 > 1 mes e < 3 meses 586 548 438 523 535 542 506 471 451 568 618 577 524 > 6 meses e < 1 ano 116 95 86 77 89 96 85 87 54 75 61 55 67 1 ano e mais 23 21 19 5979421 5 3 3 2 Total declarado 979 899 751 818 860 887 827 783 770 889 920 855 820 > 1 mes e < 3 meses 1 1 1 1 2 2 2 2 2 3 2 2 3 > 6 meses e < 1 ano 1 1 1 1 2 2 2 2 2 3 2 3 3 1 ano e mais 1 1 1 2 2 2 3 2 3 3 3 3 4 Total declarado 4 3 5 7 10 910 911 12 10 12 13 > 1 mes e < 3 meses 311 348 403 428 534 507 459 545 525 839 922 959 969 > 6 meses e < 1 ano 30 24 39 38 50 59 44 35 36 96 117 89 79 1 ano e mais 9 8 8 9 14 31 30 36 23 40 54 47 42 Total declarado 747 778 907 988 1.256 1.333 1.197 1.337 1.390 2.112 2.258 2.302 2.205 Japón Grecia Hungría Islandia Irlanda Israel Italia Luxemburgo Mexico Corea Páx. 2 SEXO IDADE FRECUENCIA ANO 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 PAIS DURACIÓN TODOS TODAS ANO TABOA 2. DESEMPREGADOS POR DURACIÓN DA SITUACIÓN > 1 mes e < 3 meses .. .. 47 77 80 77 67 61 61 81 97 93 106 > 6 meses e < 1 ano .. .. 27 62 80 78 56 45 36 56 80 64 79 1 ano e mais .. .. 44 85 130 159 142 107 81 74 106 128 155 Total declarado .. .. 168 305 380 396 329 271 236 299 383 380 459 > 1 mes e < 3 meses 25 24 25 25 21 20 21 20 27 38 40 39 38 > 6 meses e < 1 ano 18 14 13 12 9 9 9 8 8 22 27 28 28 1 ano e mais 21 16 14 12 9 7 6 4 4 8 13 13 20 Total declarado 104 93 93 85 72 70 72 69 81 128 139 141 148 > 1 mes e < 3 meses 21 22 24 29 29 27 20 15 18 22 23 20 22 > 6 meses e < 1 ano 9 9 12 15 17 17 14 10 814 20 17 16 1 ano e mais 4 4 6 7 10 10 11 5 4 6 9 10 7 Total declarado 80 82 90 105 104 107 77 58 64 79 90 83 80 > 1 mes e < 3 meses 323 347 318 316 321 272 237 200 226 290 317 285 283 > 6 meses e < 1 ano 703 731 742 683 671 593 438 298 214 275 346 340 351 1 ano e mais 1.057 1.365 1.661 1.653 1.547 1.589 1.182 742 351 356 421 524 608 Total declarado 2.792 3.170 3.431 3.329 3.230 3.045 2.344 1.619 1.211 1.411 1.650 1.659 1.749 > 1 mes e < 3 meses 33 36 55 59 53 53 54 63 65 78 68 107 118 > 6 meses e < 1 ano 33 40 49 77 72 79 75 80 69 103 109 116 162 1 ano e mais 84 77 93 120 162 203 214 211 201 232 313 340 419 Total declarado 195 203 270 342 364 421 427 447 425 525 599 706 859 > 1 mes e < 3 meses 42 42 33 35 36 23 18 16 15 33 25 24 25 > 6 meses e < 1 ano 95 100 87 70 79 57 40 34 32 52 71 56 55 1 ano e mais 262 273 291 281 291 291 258 207 170 165 231 235 241 Total declarado 480 508 487 459 481 427 353 292 257 324 389 368 377 > 1 mes e < 3 meses .. .. 7 9 9 9 8 9 9 14 10 14 13 > 6 meses e < 1 ano .. .. 10 10 10 12 11 8 7 12 15 16 16 1 ano e mais .. .. 34 34 33 31 30 23 19 18 33 37 43 Total declarado .. .. 61 64 63 66 61 50 46 61 75 83 90 > 1 mes e < 3 meses 351 324 442 450 470 515 515 524 770 902 817 810 865 > 6 meses e < 1 ano 464 366 404 441 439 290 264 265 408 945 977 933 1.095 1 ano e mais 999 677 726 754 708 469 399 374 463 984 1.695 2.078 2.565 Total declarado 2.354 1.833 2.155 2.242 2.213 1.912 1.837 1.834 2.590 4.149 4.632 4.998 5.768 > 1 mes e < 3 meses 53 53 55 60 66 .. .. 70 69 98 92 89 89 > 6 meses e < 1 ano 39 33 36 45 54 .. .. 40 38 65 70 55 57 1 ano e mais 69 51 49 46 56 .. .. 36 35 50 68 66 64 Total declarado 260 226 233 256 295 .. .. 282 287 389 396 360 365 > 1 mes e < 3 meses 22 21 31 33 30 27 25 24 24 35 36 31 36 > 6 meses e < 1 ano 17 17 18 36 36 37 32 24 22 32 46 32 30 1 ano e mais 30 29 26 43 59 71 65 63 49 54 67 70 67 Total declarado 104 99 117 167 176 182 166 153 144 181 201 181 190 Polonia Portugal Eslovaquia Eslovenia España Holanda Nueva Zelanda Noruega Suecia Suiza Páx. 3 SEXO IDADE FRECUENCIA ANO 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 PAIS DURACIÓN TODOS TODAS ANO TABOA 2. DESEMPREGADOS POR DURACIÓN DA SITUACIÓN > 1 mes e < 3 meses 531 643 704 781 490 535 543 620 716 870 800 765 747 > 6 meses e < 1 ano 215 274 380 371 419 384 362 380 411 682 520 428 393 1 ano e mais 305 410 696 584 919 941 831 721 702 877 871 693 627 Total declarado 1.446 1.922 2.364 2.395 2.344 2.388 2.329 2.377 2.611 3.469 3.047 2.617 2.517 > 1 mes e < 3 meses 366 295 396 382 354 374 394 408 433 530 478 502 468 > 6 meses e < 1 ano 248 220 218 210 212 227 283 261 281 476 485 463 469 1 ano e mais 456 385 322 310 282 300 364 384 421 577 793 845 870 Total declarado 1.631 1.387 1.486 1.445 1.371 1.429 1.634 1.617 1.745 2.355 2.431 2.525 2.501 > 1 mes e < 3 meses 1.817 2.195 2.580 2.611 2.382 2.303 2.120 2.231 2.806 3.828 3.268 2.994 2.867 > 6 meses e < 1 ano 306 388 821 898 749 598 534 538 813 2.176 2.118 1.709 1.472 1 ano e mais 343 415 714 1.036 1.033 892 701 704 950 2.318 4.298 4.307 3.664 Total declarado 5.692 6.802 8.376 8.773 8.153 7.590 7.003 7.075 8.927 14.263 14.827 13.751 12.508 > 1 mes e < 3 meses 1.093 1.068 968 1.026 976 910 801 754 916 1.390 1.036 956 884 > 6 meses e < 1 ano 1.460 1.189 1.056 1.158 1.052 1.011 971 814 809 1.016 966 987 724 1 ano e mais 3.557 2.520 2.209 2.232 2.220 2.045 2.220 1.837 1.653 1.806 1.665 1.618 1.276 Total declarado 7.700 6.424 5.698 5.934 5.666 5.242 5.250 4.519 4.697 6.284 5.544 4.922 4.131 > 1 mes e < 3 meses 2.361 2.305 2.704 2.745 2.911 2.865 2.726 2.733 3.070 3.783 3.513 3.455 3.614 > 6 meses e < 1 ano 3.316 3.020 3.245 3.466 3.411 3.192 2.840 2.417 2.427 3.869 4.049 3.741 4.158 1 ano e mais 8.071 7.482 7.708 8.166 8.276 8.344 7.733 6.518 5.639 6.508 8.335 8.960 10.219 Total declarado 18.083 16.832 18.141 18.700 19.164 18.734 17.369 15.620 15.490 19.767 21.116 21.298 23.395 > 1 mes e < 3 meses 1.907 1.840 2.271 2.305 2.469 2.484 2.392 2.443 2.752 3.322 3.058 3.026 3.194 > 6 meses e < 1 ano 2.355 2.050 2.269 2.557 2.500 2.379 2.202 1.957 2.053 3.325 3.395 3.150 3.544 1 ano e mais 6.367 5.479 5.388 5.866 6.037 6.049 5.891 5.235 4.815 5.654 7.191 7.738 8.912 Total declarado 14.017 12.427 13.479 14.140 14.649 14.436 13.882 13.039 13.379 17.102 18.024 18.280 20.272 > 1 mes e < 3 meses 2.935 2.992 3.465 3.589 3.460 3.455 3.314 3.392 3.830 4.714 4.375 4.273 4.421 > 6 meses e < 1 ano 3.557 3.320 3.657 3.888 3.883 3.629 3.249 2.832 2.868 4.599 4.637 4.220 4.598 1 ano e mais 8.411 7.926 8.436 8.801 9.264 9.367 8.640 7.307 6.394 7.447 9.284 9.736 10.922 Total declarado 19.716 18.937 20.717 21.371 21.793 21.415 19.944 18.211 18.313 23.507 24.466 24.190 26.192 > 1 mes e < 3 meses 4.271 4.645 5.125 5.178 5.011 4.933 4.603 4.639 5.312 6.917 6.030 5.558 5.499 > 6 meses e < 1 ano 2.680 2.504 3.074 3.278 2.930 2.817 2.600 2.332 2.551 4.752 4.661 3.903 3.796 1 ano e mais 5.911 5.521 5.827 6.602 6.532 6.568 6.230 5.555 5.458 7.142 9.913 9.757 9.379 Total declarado 19.819 19.971 22.274 22.982 22.231 21.803 20.617 19.428 21.118 29.000 29.514 27.510 26.904 > 1 mes e < 3 meses 2.531 3.000 3.457 3.522 3.383 3.250 2.995 3.187 3.751 5.239 4.718 4.446 4.329 > 6 meses e < 1 ano 421 493 969 1.038 895 741 654 648 928 2.420 2.394 1.929 1.666 1 ano e mais 468 528 839 1.168 1.159 1.030 823 816 1.048 2.472 4.523 4.534 3.869 Total declarado 7.472 8.690 10.502 10.992 10.583 10.037 9.249 9.434 11.376 17.832 18.510 17.390 16.019 > 1 mes e < 3 meses 1.531 1.528 1.300 1.398 1.311 1.318 1.214 1.143 1.172 1.510 1.426 1.286 1.227 > 6 meses e < 1 ano 907 824 816 770 669 630 570 552 469 776 758 606 636 1 ano e mais 1.034 1.035 1.243 1.305 1.162 1.081 998 873 956 1.038 1.340 1.212 1.221 Total declarado 4.905 4.810 4.944 4.962 4.543 4.398 4.115 3.806 3.913 4.925 4.899 4.351 4.383 Turquia Reino Unido Estados Unidos Rusia Union Europea 21 Union Europea 15 Europa Países del G7 America del Norte Oceania Páx. 4 SEXO IDADE FRECUENCIA ANO 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 PAIS DURACIÓN TODOS TODAS ANO TABOA 2. DESEMPREGADOS POR DURACIÓN DA SITUACIÓN > 1 mes e < 3 meses 7.054 7.582 8.287 8.569 8.212 8.079 7.575 7.765 8.794 11.518 10.566 10.049 10.037 > 6 meses e < 1 ano 4.920 4.670 5.488 5.748 5.494 5.036 4.505 4.059 4.287 7.827 7.818 6.776 6.933 1 ano e mais 9.938 9.516 10.553 11.323 11.650 11.539 10.523 9.046 8.436 11.000 15.191 15.516 16.043 Total declarado 32.301 32.666 36.418 37.599 37.190 36.089 33.535 31.648 33.768 46.483 48.070 46.096 46.821 Fonte. Fonte. OCDE, Labour Force Statistics e elaboración propia Países de la OCDE Páx. 5 TABOA 3. EVOLUCIÓN DA POBOACIÓN ACTIVA HOMES 1980-2012 SERIES POBOACIÓN ACTIVA SEXO MASCULINO IDADE Total FRECUENCIA Anual ANO 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 PAÍS Australia 4.211 4.279 4.333 4.372 4.427 4.482 4.586 4.652 4.744 4.842 4.932 4.942 4.972 4.995 5.051 5.141 5.197 Austria .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 2.150 2.166 2.144 Belgica .. .. .. 2.440 2.451 2.461 2.447 2.407 2.377 2.393 2.375 2.400 2.401 2.396 2.440 2.453 2.450 Canada 7.136 7.269 7.246 7.320 7.393 7.479 7.585 7.680 7.754 7.872 7.924 7.925 7.911 7.943 8.014 8.049 8.123 Chile .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 3.764 República Checa .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 2.832 2.861 2.883 2.898 Dinamarca .. .. .. 1.451 1.474 1.495 1.520 1.511 1.553 1.550 1.559 1.548 1.542 1.527 1.483 1.525 1.528 Estonia .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 437 431 419 395 386 369 358 Finlandia 1.301 1.311 1.322 1.324 1.335 1.338 1.347 1.339 1.331 1.379 1.378 1.356 1.335 1.327 1.320 1.330 1.335 Francia .. .. .. 13.481 13.562 13.593 13.620 13.582 13.511 13.531 13.556 13.560 13.594 13.592 13.624 13.650 13.799 Alemania 17.081 17.243 17.398 17.436 17.329 17.429 17.504 17.552 17.582 17.607 17.801 22.861 22.790 22.802 22.740 22.587 22.617 Grecia .. .. .. 2.520 2.521 2.505 2.500 2.486 2.496 2.494 2.512 2.524 2.524 2.567 2.606 2.611 2.625 Hungría .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 2.429 2.336 2.270 2.311 2.280 Islandia .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 76 77 77 77 79 79 Irlanda .. 912 .. 918 922 890 879 875 872 852 859 871 871 879 898 909 917 Israel .. .. .. .. .. 895 906 909 939 956 980 1.043 1.081 1.129 1.162 1.197 1.218 Italia 14.900 14.956 14.969 15.010 14.959 15.009 15.065 15.075 15.228 15.070 15.192 15.245 15.172 14.729 14.609 14.505 14.485 Japon 34.640 34.980 35.270 35.640 35.820 35.970 36.260 36.550 36.940 37.350 38.000 38.550 39.010 39.360 39.510 39.660 39.910 Corea 9.021 9.206 9.266 9.304 9.338 9.617 9.820 10.139 10.415 10.738 11.031 11.428 11.692 11.882 12.175 12.435 12.649 Luxemburgo .. .. .. 100 99 100 100 102 101 101 104 106 105 107 107 107 108 Mexico .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 20.876 21.548 22.262 22.684 23.178 23.608 Holanda 3.707 3.758 3.774 3.801 3.801 3.808 3.826 4.050 4.100 4.137 4.178 4.229 4.182 4.198 4.232 4.345 4.373 Nueva Zelanda .. .. .. .. .. .. 980 976 953 942 945 950 952 963 983 1.005 1.027 Noruega 1.144 1.151 1.165 1.163 1.163 1.173 1.182 1.210 1.211 1.199 1.188 1.164 1.168 1.161 1.172 1.187 1.211 Polonia .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 9.491 9.366 9.212 9.214 9.229 Portugal 2.730 2.713 2.703 2.864 2.828 2.816 2.810 2.824 2.841 2.880 2.914 2.955 2.740 2.719 2.752 2.740 2.781 Eslovaquia .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 1.354 1.365 1.376 Eslovenia .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. España 9.905 9.959 10.004 10.036 10.055 10.046 10.080 10.131 10.210 10.274 10.311 10.330 10.238 10.231 10.218 10.209 10.316 Suiza 2.373 2.349 2.352 2.346 2.339 2.349 2.355 2.348 2.368 2.402 2.424 2.420 2.377 2.329 2.325 2.343 2.345 Suecia .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 2.190 2.196 2.213 2.200 2.208 2.214 Turquia .. .. .. .. .. .. .. .. 13.536 13.666 13.994 14.669 15.006 15.049 15.556 15.862 16.184 Reino Unido .. .. .. .. 15.967 16.047 16.040 16.083 16.243 16.376 16.412 16.141 15.905 15.687 15.609 15.560 15.541 Republica Federal Alemana 17.081 17.243 17.398 17.436 17.329 17.429 17.504 17.552 17.582 17.607 17.801 18.436 18.617 18.655 18.602 18.398 18.416 Estados Unidos 61.457 61.974 62.449 63.047 63.835 64.411 65.422 66.206 66.927 67.840 69.011 69.168 69.965 70.405 70.817 71.359 72.089 Brasil .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. China .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. India .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. Rusia .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 39.197 38.249 37.208 37.338 36.754 Sudafrica .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. Union Europea 21 51.997 53.202 52.522 73.727 89.641 89.886 90.093 90.365 90.812 91.047 92.012 96.977 108.117 110.021 113.196 113.182 113.504 Union Europea 15 51.997 53.202 52.522 73.727 89.641 89.886 90.093 90.365 90.812 91.047 91.575 96.545 95.777 95.090 97.114 97.040 97.363 Europa 53.141 54.353 53.687 74.890 90.804 91.059 91.275 91.575 105.559 105.911 107.194 115.076 126.564 128.521 132.202 132.519 133.192 Paises del G7 135.214 136.422 137.332 151.934 168.864 169.938 171.497 172.728 174.186 175.647 177.897 183.450 184.348 184.518 184.923 185.370 186.564 Países de la OCDE 169.606 172.061 172.250 194.573 211.617 213.912 216.834 218.687 234.232 236.452 240.017 269.957 283.695 287.460 292.598 294.542 300.776 Páx. 1 TABOA 3. EVOLUCIÓN DA POBOACIÓN ACTIVA HOMES 1980-2012 SERIES SEXO IDADE FRECUENCIA ANO PAÍS Australia Austria Belgica Canada Chile República Checa Dinamarca Estonia Finlandia Francia Alemania Grecia Hungría Islandia Irlanda Israel Italia Japon Corea Luxemburgo Mexico Holanda Nueva Zelanda Noruega Polonia Portugal Eslovaquia Eslovenia España Suiza Suecia Turquia Reino Unido Republica Federal Alemana Estados Unidos Brasil China India Rusia Sudafrica Union Europea 21 Union Europea 15 Europa Paises del G7 Países de la OCDE POBOACIÓN ACTIVA MASCULINO Total Anual 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 5.235 5.297 5.319 5.374 5.429 5.506 5.571 5.653 5.791 5.907 6.054 6.203 6.321 6.479 6.553 6.591 2.138 2.138 2.147 2.148 2.149 2.173 2.189 2.160 2.203 2.245 2.298 2.304 2.300 2.302 2.321 2.342 2.450 2.456 2.492 2.511 2.478 2.506 2.509 2.545 2.583 2.583 2.618 2.631 2.633 2.675 2.650 2.670 8.236 8.327 8.454 8.566 8.689 8.908 9.065 9.158 9.237 9.308 9.472 9.644 9.671 9.763 9.859 9.950 3.792 3.854 3.898 3.908 3.937 3.969 4.017 4.042 4.090 4.286 4.426 4.528 4.553 4.698 4.812 4.835 2.901 2.903 2.906 2.887 2.881 2.890 2.861 2.864 2.892 2.911 2.930 2.966 2.999 2.989 2.967 2.957 1.529 1.507 1.529 1.512 1.512 1.520 1.531 1.543 1.538 1.548 1.545 1.567 1.557 1.544 1.539 1.527 359 349 343 343 340 336 339 337 332 346 350 353 349 344 349 352 1.327 1.341 1.357 1.370 1.378 1.371 1.373 1.369 1.372 1.391 1.399 1.422 1.397 1.404 1.416 1.412 13.834 13.879 14.048 14.114 14.024 14.164 14.440 14.541 14.502 14.547 14.614 14.681 14.780 14.827 14.838 14.965 22.695 22.806 22.261 22.127 22.143 22.004 21.811 22.045 22.641 22.775 22.776 22.819 22.760 22.686 22.856 22.906 2.600 2.693 2.668 2.651 2.607 2.805 2.839 2.859 2.872 2.890 2.911 2.923 2.918 2.916 2.870 2.848 2.258 2.212 2.254 2.265 2.256 2.251 2.265 2.254 2.275 2.302 2.307 2.285 2.278 2.287 2.311 2.345 79 81 83 85 87 86 85 85 88 95 99 100 97 95 94 94 937 990 1.023 1.047 1.069 1.083 1.100 1.132 1.180 1.232 1.283 1.295 1.266 1.223 1.207 1.193 1.240 1.256 1.285 1.323 1.357 1.376 1.400 1.437 1.465 1.502 1.547 1.580 1.625 1.664 1.699 1.918 14.515 14.586 14.597 14.640 14.640 14.701 14.765 14.546 14.638 14.740 14.779 14.884 14.790 14.746 14.733 14.909 40.260 40.250 40.240 40.140 39.920 39.560 39.310 39.030 39.000 38.990 39.060 38.880 38.480 38.210 36.270 37.880 12.844 12.851 12.880 13.034 13.172 13.435 13.539 13.727 13.883 13.978 14.124 14.209 14.319 14.493 14.683 14.892 108 109 109 112 113 115 115 115 117 115 118 121 130 130 132 138 24.235 24.850 24.946 25.261 25.334 25.808 26.148 26.708 26.537 27.165 27.469 28.091 28.438 30.133 30.390 31.216 4.423 4.479 4.508 4.568 4.599 4.651 4.621 4.622 4.635 4.635 4.706 4.774 4.780 4.732 4.709 4.779 1.038 1.035 1.039 1.047 1.060 1.092 1.106 1.136 1.161 1.189 1.206 1.215 1.223 1.239 1.258 1.259 1.233 1.251 1.251 1.259 1.259 1.263 1.258 1.262 1.272 1.296 1.323 1.370 1.366 1.378 1.387 1.419 9.286 9.313 9.250 9.350 9.379 9.308 9.173 9.246 9.362 9.283 9.234 9.317 9.455 9.447 9.504 9.551 2.823 2.805 2.818 2.855 2.901 2.938 2.948 2.957 2.964 2.985 2.986 2.992 2.949 2.932 2.941 2.898 1.369 1.378 1.391 1.403 1.429 1.421 1.424 1.444 1.457 1.471 1.465 1.488 1.497 1.497 1.515 1.507 .. .. .. .. .. 525 523 545 549 551 562 565 564 565 551 546 10.387 10.501 10.634 10.852 10.876 11.035 11.199 11.905 12.252 12.534 12.802 13.032 12.938 12.819 12.681 12.531 2.329 2.330 2.339 2.375 2.383 2.393 2.403 2.403 2.478 2.504 2.542 2.577 2.583 2.620 2.645 2.660 2.211 2.216 2.216 2.225 2.228 2.237 2.264 2.262 2.260 2.292 2.327 2.356 2.395 2.429 2.470 2.493 16.465 16.853 17.029 16.892 17.044 17.059 17.085 16.347 16.703 16.837 17.098 17.475 17.897 18.258 18.867 19.148 15.519 15.454 15.559 15.643 15.612 15.680 15.840 15.825 16.280 16.533 16.679 16.876 16.900 16.918 17.078 17.249 18.432 18.196 .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 73.262 73.960 74.513 76.281 76.885 77.500 78.236 78.979 80.032 81.255 82.137 82.519 82.121 81.983 81.974 82.326 .. .. .. .. 47.412 48.647 49.625 51.448 52.758 53.322 54.021 55.153 55.755 .. 55.840 .. .. .. .. 378.664 .. .. .. .. .. .. .. .. .. 406.626 .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 287.410 .. .. 35.870 35.407 37.509 37.548 36.954 37.028 36.872 37.123 37.311 37.594 38.119 38.594 38.501 38.601 38.716 38.720 .. .. .. .. 8.521 8.684 8.634 8.618 8.964 9.193 9.262 9.939 9.789 9.681 9.736 9.987 113.787 114.229 114.233 114.772 114.769 115.871 116.267 117.256 119.120 120.117 120.906 121.871 121.824 121.603 121.813 122.285 97.615 98.073 98.090 98.523 98.483 99.140 99.682 100.567 102.254 103.255 104.058 104.896 104.681 104.474 104.616 105.028 133.775 134.630 134.812 135.233 135.387 136.516 136.959 137.213 139.443 140.637 141.753 143.172 143.578 143.763 144.630 145.439 188.321 189.261 189.671 191.511 191.914 192.517 193.467 194.124 196.329 198.148 199.518 200.303 199.502 199.134 197.608 200.185 303.916 306.309 307.386 310.167 311.170 313.671 315.350 317.083 320.637 324.217 327.248 330.040 330.328 332.425 332.128 336.304 Fonte.Fonte. OCDE, Labour Force Statistics e elaboración propia Páx. 2 TABOA 4. EVOLUCIÓN DA POBOACIÓN ACTIVA MULLERES 1980-2012 SERIES POBOACIÓN ACTIVA SEXO MULLERES IDADE Total FRECUENCIA Anual ANO 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 PAÍS Australia 2.482 2.531 2.577 2.626 2.708 2.818 3.002 3.106 3.230 3.385 3.511 3.548 3.590 3.624 3.725 3.860 3.922 Austria .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 1.638 1.643 1.629 Belgica .. .. .. 1.425 1.476 1.499 1.523 1.507 1.499 1.517 1.533 1.598 1.640 1.677 1.708 1.730 1.738 Canada 4.743 4.967 5.056 5.208 5.355 5.534 5.687 5.846 6.025 6.185 6.321 6.412 6.425 6.492 6.559 6.640 6.726 Chile .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 1.768 República Checa .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 2.261 2.287 2.288 2.275 Dinamarca .. .. .. 1.213 1.243 1.259 1.294 1.290 1.316 1.313 1.339 1.351 1.356 1.348 1.276 1.271 1.287 Estonia .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 402 392 373 355 348 336 332 Finlandia 1.142 1.163 1.189 1.205 1.212 1.230 1.224 1.215 1.214 1.233 1.229 1.212 1.192 1.179 1.170 1.179 1.187 Francia .. .. .. 9.715 10.025 10.139 10.343 10.386 10.430 10.531 10.575 10.787 10.941 11.126 11.246 11.383 11.543 Alemania 10.867 11.064 11.158 11.170 11.066 11.233 11.340 11.399 11.589 11.763 12.132 16.716 16.700 16.755 16.752 16.789 16.933 Grecia .. .. .. 1.303 1.335 1.375 1.377 1.389 1.457 1.464 1.482 1.406 1.469 1.515 1.548 1.590 1.656 Hungría .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 2.044 1.953 1.873 1.784 1.768 Islandia .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 64 66 67 68 70 69 Irlanda .. 358 .. 390 385 423 429 449 443 444 464 475 490 515 524 550 582 Israel .. .. .. .. .. 555 570 585 614 648 670 728 777 817 868 913 939 Italia 7.472 7.566 7.629 7.821 7.985 8.114 8.400 8.594 8.758 8.799 8.958 9.011 9.086 8.274 8.273 8.363 8.491 Japon 21.860 22.080 22.540 23.250 23.480 23.670 23.950 24.290 24.720 25.330 25.950 26.520 26.790 26.810 26.930 27.000 27.190 Corea 5.413 5.481 5.768 5.814 5.660 5.976 6.297 6.735 6.892 7.284 7.509 7.682 7.807 7.923 8.180 8.411 8.639 Luxemburgo .. .. .. 50 50 53 53 56 54 55 56 59 63 61 63 60 63 Mexico .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 9.270 9.673 10.121 10.559 11.376 11.743 Holanda 1.681 1.801 1.869 1.943 1.975 2.009 2.046 2.437 2.540 2.576 2.693 2.781 2.802 2.887 2.952 3.066 3.119 Nueva Zelanda .. .. .. .. .. .. 712 723 719 708 728 739 742 750 776 798 831 Noruega 793 818 831 850 867 894 939 964 974 958 960 963 964 968 978 999 1.029 Polonia .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 8.024 7.970 7.920 7.853 7.848 Portugal 1.729 1.789 1.758 1.992 1.959 1.959 1.969 2.029 2.079 2.117 2.181 2.285 2.152 2.174 2.216 2.219 2.254 Eslovaquia .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 1.090 1.106 1.134 Eslovenia .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. España 3.850 3.849 3.964 4.114 4.169 4.239 4.344 4.838 5.146 5.243 5.378 5.492 5.656 5.816 6.027 6.177 6.330 Suiza 1.959 1.998 2.025 2.051 2.070 2.088 2.106 2.136 2.169 2.193 2.215 2.205 2.167 2.119 2.101 2.120 2.121 Suecia .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 1.648 1.673 1.677 1.670 1.670 1.713 Turquia .. .. .. .. .. .. .. .. 5.855 6.270 6.164 6.348 6.265 5.271 6.327 6.429 6.518 Reino Unido .. .. .. .. 11.213 11.354 11.606 11.763 11.970 12.303 12.393 12.404 12.401 12.417 12.445 12.466 12.596 Republica Federal Alemana 10.867 11.064 11.158 11.170 11.066 11.233 11.340 11.399 11.589 11.763 12.132 12.670 12.886 13.017 13.045 13.085 13.196 Estados Unidos 45.487 46.697 47.755 48.504 49.709 51.051 52.412 53.657 54.742 56.030 56.829 57.178 58.140 58.796 60.241 60.943 61.857 Brasil .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. China .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. India .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. Rusia .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 35.863 34.595 33.288 33.401 32.975 Sudafrica .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. Union Europea 21 28.700 29.588 29.591 44.391 56.163 56.974 58.053 59.487 60.664 61.550 63.028 68.174 78.557 80.403 83.456 83.973 84.887 Union Europea 15 28.700 29.588 29.591 44.391 56.163 56.974 58.053 59.487 60.664 61.550 62.625 67.782 68.116 67.864 69.939 70.607 71.530 Europa 29.493 30.406 30.422 45.241 57.030 57.868 58.992 60.451 67.493 68.777 70.151 77.197 87.525 88.386 92.499 93.141 94.216 Paises del G7 90.429 92.374 94.138 105.668 118.833 121.095 123.737 125.934 128.234 130.940 133.156 139.028 140.483 140.670 142.446 143.584 145.336 Países de la OCDE 109.478 112.162 114.118 130.643 143.942 147.472 151.621 155.393 164.435 168.347 171.669 189.273 201.469 203.718 210.336 213.082 217.831 Páx. 1 TABOA 4. EVOLUCIÓN DA POBOACIÓN ACTIVA MULLERES 1980-2012 SERIES SEXO IDADE FRECUENCIA ANO PAÍS Australia Austria Belgica Canada Chile República Checa Dinamarca Estonia Finlandia Francia Alemania Grecia Hungría Islandia Irlanda Israel Italia Japon Corea Luxemburgo Mexico Holanda Nueva Zelanda Noruega Polonia Portugal Eslovaquia Eslovenia España Suiza Suecia Turquia Reino Unido Republica Federal Alemana Estados Unidos Brasil China India Rusia Sudafrica Union Europea 21 Union Europea 15 Europa Paises del G7 Países de la OCDE POBOACIÓN ACTIVA MULLERES Total Anual 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 3.972 4.042 4.095 4.217 4.317 4.395 4.514 4.560 4.738 4.866 5.007 5.153 5.281 5.389 5.497 5.546 1.642 1.648 1.664 1.672 1.700 1.745 1.774 1.779 1.829 1.879 1.915 1.948 1.982 1.982 2.002 2.031 1.765 1.797 1.873 1.899 1.827 1.894 1.924 1.973 2.043 2.064 2.115 2.148 2.167 2.220 2.206 2.223 6.845 6.988 7.130 7.276 7.416 7.661 7.883 7.996 8.057 8.208 8.412 8.560 8.658 8.762 8.841 8.926 1.834 1.885 1.929 1.939 1.924 1.945 2.048 2.157 2.243 2.384 2.518 2.675 2.747 3.064 3.248 3.315 2.284 2.298 2.313 2.299 2.290 2.283 2.271 2.268 2.282 2.288 2.269 2.267 2.287 2.280 2.291 2.300 1.299 1.314 1.326 1.332 1.323 1.334 1.331 1.355 1.354 1.372 1.369 1.387 1.390 1.381 1.385 1.380 329 326 320 322 323 319 324 325 330 343 339 344 344 345 349 347 1.180 1.191 1.222 1.240 1.248 1.257 1.248 1.249 1.268 1.280 1.296 1.304 1.301 1.288 1.287 1.297 11.526 11.690 11.834 11.943 11.884 11.997 12.529 12.694 12.882 12.995 13.159 13.269 13.435 13.507 13.552 13.658 17.111 17.284 17.349 17.404 17.545 17.637 17.695 17.910 18.399 18.749 18.907 18.961 19.049 19.097 19.430 19.468 1.661 1.753 1.795 1.787 1.756 1.850 1.895 1.960 1.974 1.997 2.005 2.014 2.062 2.102 2.097 2.119 1.737 1.798 1.841 1.855 1.846 1.859 1.901 1.899 1.930 1.945 1.931 1.923 1.924 1.969 1.969 2.008 69 71 73 75 76 76 77 76 78 80 83 84 84 86 86 86 602 645 686 719 739 769 788 809 862 902 961 983 983 975 972 966 970 1.010 1.060 1.112 1.146 1.170 1.210 1.242 1.275 1.308 1.347 1.377 1.448 1.483 1.505 1.688 8.587 8.775 8.937 9.080 9.261 9.384 9.465 9.817 9.810 9.922 9.949 10.213 10.180 10.226 10.342 10.733 27.610 27.670 27.540 27.520 27.610 27.320 27.350 27.360 27.500 27.600 27.620 27.610 27.720 28.040 26.320 27.660 8.938 8.576 8.786 9.101 9.299 9.486 9.418 9.690 9.860 10.000 10.093 10.140 10.076 10.256 10.416 10.609 66 67 71 74 76 78 80 83 86 90 94 92 99 101 104 111 12.688 12.854 12.767 13.322 13.333 13.889 13.918 15.037 15.405 16.069 16.594 17.031 16.978 18.169 18.232 19.406 3.225 3.291 3.382 3.473 3.507 3.605 3.597 3.649 3.712 3.765 3.866 3.946 4.005 4.028 4.049 4.114 842 849 861 871 893 921 947 973 1.006 1.031 1.051 1.068 1.082 1.094 1.112 1.122 1.053 1.072 1.082 1.093 1.102 1.115 1.115 1.120 1.127 1.150 1.183 1.222 1.224 1.224 1.243 1.259 7.817 7.849 7.831 7.964 7.997 7.905 7.773 7.780 7.799 7.655 7.626 7.694 7.824 7.677 7.717 7.789 2.306 2.291 2.318 2.372 2.424 2.470 2.512 2.531 2.581 2.603 2.632 2.633 2.634 2.649 2.603 2.597 1.135 1.138 1.159 1.184 1.203 1.193 1.200 1.207 1.187 1.184 1.184 1.203 1.193 1.209 1.204 1.199 .. .. .. .. .. 446 438 462 466 471 473 476 478 476 468 468 6.490 6.599 6.774 7.087 6.978 7.306 7.623 8.279 8.634 9.051 9.387 9.817 10.099 10.270 10.423 10.520 2.095 2.077 2.098 2.130 2.160 2.172 2.180 2.186 2.229 2.255 2.299 2.324 2.326 2.328 2.371 2.400 1.715 1.756 1.768 1.760 1.812 1.847 1.870 1.875 1.899 1.928 1.951 2.020 2.056 2.055 2.080 2.108 6.294 6.537 6.854 6.189 6.450 6.758 6.553 5.669 5.750 5.917 6.014 6.329 6.850 7.383 7.857 8.191 12.733 12.768 12.948 13.099 13.164 13.351 13.395 13.544 13.777 14.037 14.038 14.214 14.314 14.435 14.552 14.685 13.363 13.591 .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 63.035 63.714 64.856 66.302 66.847 67.363 68.274 68.422 69.289 70.174 70.987 71.766 72.019 71.903 71.641 72.647 .. .. .. .. 34.441 36.190 37.250 39.312 40.917 41.643 42.055 42.875 43.927 .. 42.976 .. .. .. .. 314.884 .. .. .. .. .. .. .. .. .. 330.037 .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 100.610 .. .. 32.351 31.996 34.812 35.139 34.593 35.329 35.401 35.862 36.270 36.824 37.170 37.106 37.193 36.877 37.063 36.956 .. .. .. .. 7.661 7.747 7.573 7.371 7.802 8.147 8.076 8.218 8.039 7.881 8.067 8.217 85.589 86.599 87.740 88.935 89.251 90.855 91.944 93.759 95.434 96.847 97.814 99.161 100.077 100.545 101.373 102.411 72.287 73.189 74.277 75.311 75.591 76.850 78.036 79.818 81.440 82.960 83.993 85.253 86.026 86.588 87.375 88.300 94.719 96.035 97.517 98.052 98.690 100.651 101.559 102.499 104.289 105.922 107.044 108.815 110.291 111.293 112.639 114.055 147.447 148.889 150.594 152.625 153.727 154.713 156.592 157.743 159.714 161.685 163.072 164.592 165.375 165.970 164.678 167.776 221.452 223.623 226.542 229.711 231.475 234.800 237.121 239.934 243.662 247.563 250.673 254.194 256.299 259.453 259.451 264.975 Fonte.Fonte. OCDE, Labour Force Statistics e elaboración propia Páx. 2 ANO 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 PAÍS Australia 24,00 23,93 23,75 23,80 24,67 24,90 24,73 24,63 Austria 16,29 16,82 17,25 17,72 18,50 19,02 18,92 19,18 Belgica 18,52 18,66 18,08 18,32 18,24 18,32 18,79 18,67 Canada 18,39 18,16 18,29 18,55 19,27 19,41 19,14 18,83 Chile 7,15 7,66 8,04 9,13 10,50 17,42 17,23 16,66 República Checa 3,27 3,31 3,48 3,47 3,88 4,32 3,90 4,34 Dinamarca 17,35 17,87 17,27 17,82 18,78 19,15 19,20 19,38 Estonia 6,72 6,67 6,82 6,25 8,41 8,65 8,79 8,08 Finlandia 11,20 11,41 11,71 11,50 12,24 12,48 12,70 12,98 Francia 13,19 13,21 13,29 12,93 13,34 13,59 13,57 13,75 Alemania 21,46 21,84 21,98 21,78 21,86 21,71 22,13 22,11 Grecia 6,35 7,40 7,65 7,89 8,44 8,81 9,00 9,68 Hungría 3,25 2,72 2,80 3,06 3,55 3,62 4,74 4,71 Islandia 16,38 15,99 15,89 15,10 17,48 18,36 16,97 17,31 Irlanda 19,33 19,32 19,84 20,79 23,74 24,86 25,68 25,02 Israel 15,15 15,19 14,78 14,67 14,82 13,98 13,65 14,98 Italia 14,62 14,99 15,22 15,90 15,83 16,34 16,65 17,76 Japón 18,26 17,96 18,86 19,55 20,26 20,24 20,57 20,51 Corea 8,97 8,80 8,86 9,32 9,94 10,65 13,50 10,20 Luxemburgo 13,87 12,66 13,09 13,40 16,43 15,78 16,01 15,45 Mexico 16,82 16,96 17,57 17,58 17,94 18,91 18,25 19,47 Holanda 35,57 35,36 35,92 36,06 36,67 37,15 37,18 37,78 Nueva Zelanda 21,61 21,23 21,96 22,21 22,49 21,89 21,99 22,20 Noruega 20,76 21,11 20,44 20,28 20,39 20,11 19,99 19,83 Polonia 11,72 10,85 10,07 9,25 8,66 8,72 8,32 8,05 Portugal 9,45 9,31 9,87 9,72 9,60 9,34 11,45 12,22 Eslovaquia 2,39 2,38 2,39 2,60 2,94 3,66 3,95 3,79 Eslovenia 7,39 7,80 7,83 7,50 8,33 9,45 8,61 7,93 España 10,96 10,85 10,72 11,10 11,86 12,40 12,92 13,83 Suiza 13,53 13,43 14,36 14,37 14,65 14,50 14,31 14,26 Suecia 25,08 25,51 25,38 25,91 26,48 26,14 25,86 26,04 Turquía 5,59 7,59 8,06 8,55 11,12 11,48 11,75 11,85 Reino Unido 22,99 23,15 22,93 23,00 23,94 24,59 24,59 24,86 Estados Unidos 12,82 12,56 12,56 12,76 14,11 13,47 12,60 13,37 OECD-Total 15,21 15,22 15,41 15,62 16,42 16,63 16,54 16,86 % EMPREGADOS A TEMPO PARCIAL SOBRE TOTAL DE EMPREGADOS TABOA 5. EVOLUCIÓN TRABALLADORES A TEMPO PARCIAL OCDE Fonte.Fonte. OCDE, Labour Force Statistics e elaboración propia TABOA 6. EVOLUCIÓN DE TRABALLADORES A TEMPO PARCIAL INVOLUNTARIOS SEXO TODOS IDADE Total ESTADO TOTAL DE EMPREGADOS FRECUENCIA Anual ANO 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 País Australia 564 653 678 719 709 711 711 704 697 864 846 844 876 Austria 42 41 40 40 42 62 68 69 68 68 73 64 64 Belgica 122 115 96 109 120 112 102 103 106 87 88 84 76 Canada 677 698 771 815 785 755 713 677 710 887 920 713 897 República Checa 30 30 19 22 23 24 23 22 19 26 33 31 35 Dinamarca 48 43 60 54 64 68 64 51 48 58 62 62 66 Finlandia 82 80 83 79 79 75 78 73 76 80 82 82 79 Francia 684 594 581 785 774 856 888 954 969 964 1.021 962 999 Alemania 652 677 718 881 982 1.398 1.550 1.548 1.683 1.550 1.574 1.283 1.250 Grecka 61 56 71 61 84 87 96 94 92 111 125 137 158 Hungría 16 15 18 22 18 17 17 22 20 30 36 60 58 Islandia 222.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. Irlanda 33 31 29 31 23 .. 24 24 19 64 94 114 122 Italia 449 460 403 409 784 882 900 979 1.109 1.228 1.396 1.557 1.829 Japon 1.180 1.180 3.280 3.280 3.140 2.910 2.730 2.790 3.020 4.160 3.800 3.360 3.170 Luxemburgo 1 1 1 1 1 3 2 1 2 3 2 3 4 Holan da 93 69 70 97 111 129 132 113 96 137 129 169 208 Noruega 106 105 109 102 85 76 75 83 84 109 99 99 105 Noruega 28 26 30 37 43 44 35 27 25 26 29 30 30 Polonia .. 260 274 273 285 296 267 212 149 162 181 200 208 Portugal 102 73 83 89 99 110 111 138 143 125 136 174 190 Eslovaquia 9 9 8 10 13 17 16 15 27 34 49 55 51 España 262 242 257 270 306 622 681 691 769 1.004 1.112 1.294 1.455 Suiza 143 132 129 132 155 135 138 137 134 149 143 142 151 Suecia 39 30 32 48 51 58 68 57 58 68 71 .. .. Turquia 4 2 3 5 2 .. .. .. .. .. .. .. .. Reino Unido 518 486 451 447 402 450 497 539 .. 781 929 1.119 1.171 Union Europea 15 3.292 3.100 3.072 3.486 4.026 4.989 5.330 5.514 5.853 6.409 6.966 7.246 7.822 Europa 3.680 3.475 3.458 3.904 4.463 5.448 5.760 5.872 6.155 6.755 7.364 7.621 8.204 Países del G7 5.109 5.101 7.327 7.898 8.275 8.590 8.468 8.697 9.419 11.535 12.015 11.508 11.857 Países OCDE 7.156 7.117 9.419 10.100 10.589 11.240 11.178 11.336 12.055 14.740 15.404 15.151 15.793 Fonte. Fonte. OCDE, Labour Force Statistics e elaboración propia