Xenealoxía do poder local galaico na Antigüidade

| § TESE DE DOUT ORAMENT O XENEALOXÍA DO PODER LOCAL GALAICO NA ANTIGÜID A DE MAR TÍN FERNÁNDEZ CALO ESCOLA DE DOUT ORAMEN T O INTER NACIONAL PROGRAMA DE DOUT ORAMEN T O EN HIST OR IA, XEOGRAFÍA E HIST OR IA DA AR TE SANTIAGO DE COMPOSTELA 2020 T E S E D E D O U T O R A M E N T O | 1 M A R T Í N F E R N Á N D E Z C A L O | X E N E A L O X Í A D O P O D E R L O C A L G A L A I C O N A A N T I G Ü I D A D E 2 | U N I V E R S I D A D E D E S A N T I A G O D E C O M P O S T E L A | § DECLARACIÓN DO AUT OR DA TESE Xenealoxía do poder local galaico na An tigüidade D. Martín Fernández Calo Presento a miña tese, seguindo o procedemento axeitado ao Regulamento, e declaro que: 1º. — a tese abarca os resultados da elaboración do meu traballo; 2º. — de ser o caso, na tese faise referencia ás colaboracións que tivo este traballo; 3º. — a tese é a versión definitiva presentada para a súa defensa e coi nc ide coa versión enviada en formato electrónico; 4º. — confirmo que a tese non incorre en ningún tipo d e plaxio doutros autores nin de traballos presentados por min para a obtenci ó n doutros títulos. En Santiago de Compostela, xullo de 2020. Asinado: T E S E D E D O U T O R A M E N T O | 3 M A R T Í N F E R N Á N D E Z C A L O | X E N E A L O X Í A D O P O D E R L O C A L G A L A I C O N A A N T I G Ü I D A D E 4 | U N I V E R S I D A D E D E S A N T I A G O D E C O M P O S T E L A | § AUT O RIZACIÓN DA DIRECT ORA/TIT ORA DA TESE Xenealoxía do poder local galaico na An tigüidade Dª. Ana María Suárez Piñeiro INFORMA: Que a presente te se, correspóndese co traballo realizado por D. Martín Fernández Calo, baixo a miña dirección, e autorizo á presentación da tese indicada, considerando que r eúne o s requisitos esixidos no artigo 33 do regulamento de Estudos de Doutoramento da Universidade de Santiago de Compostela, e que c omo directora d esta non inco rro nas causas de abstención establecidas na lei 40/2015. En Santiago de Compostela, xullo de 2020. Asinado: T E S E D E D O U T O R A M E N T O | 5 M A R T Í N F E R N Á N D E Z C A L O | X E N E A L O X Í A D O P O D E R L O C A L G A L A I C O N A A N T I G Ü I D A D E 6 | U N I V E R S I D A D E D E S A N T I A G O D E C O M P O S T E L A | § Aquí figurou, ata moi pouco antes de entregar esta tese, unha persoa moi importante para min. Ela non perdeu a importancia que un día tivera, nin realmente creo que chegue a perdela. O que perdeu sentido, é escribir aquí un nome que xa non está unido ao meu. Adico pois esta tese ás lembranzas, que nos unirán sempre malia a distancia que nos separ a , mesmo cando a lonxitude do mundo sulca; adícoa, á dóce memoria que compartimos, que non voltará, pero tampouco morrerá nunca. 我 们 不 应 该 难 过 如 果 没 有 黑 暗 星 星 就 不 会 发 光 哦 ， 想 象 你 我 们 现 在 会 发 光 多 少 ! T E S E D E D O U T O R A M E N T O | 7 M A R T Í N F E R N Á N D E Z C A L O | X E N E A L O X Í A D O P O D E R L O C A L G A L A I C O N A A N T I G Ü I D A D E 8 | U N I V E R S I D A D E D E S A N T I A G O D E C O M P O S T E L A | § The homes that ar e dwee llings of to-day will sink ’neth shower and sunshine to decay , but storm and rai n shall never mar what I have built — the palace of my poetry! Ferdosí, Sátira ao sultán Mahmud (trad. W arner & W arner , 1905: 42) Na ver dade, [… a minha obra ] foi feita para ser um patrimônio sempr e útil, e não uma composiç ã o a ser ouvida apenas no mom e nto da competição. T ucídides, Historia da guerra do Pelo p oneso , I, 22 (trad. Kury , 1987: 15… embor a gostar máis daquela inexacta pero gloriosa tradución, “monumento imperecedero”, da vella historiografía española). La généalogie exige donc la minutie du savoir , un grand nombr e de matériaux entassés, de la patience. […] Br e f, un certain acharnement dans l’érudition. M. Foucault (1971: 146): “Nietzsche, la généalogie, l’histoire”. T E S E D E D O U T O R A M E N T O | 9 M A R T Í N F E R N Á N D E Z C A L O | X E N E A L O X Í A D O P O D E R L O C A L G A L A I C O N A A N T I G Ü I D A D E 16 | U N I V E R S I D A D E D E S A N T I A G O D E C O M P O S T E L A R E S U M O | § RESUMO Esta tese ocúpase dun suxeito de estudo particularmente ignorado pola investigación histórica recente: o poder local galaico. Ao longo da Antigüidade —e máis aló—, a Galecia compartimentouse en m ú ltiples entidades políticas locais cun des envo lvemento histórico autónomo con respecto aos g randes estados que se sucederon no mesmo marco xeográfico. Estas entidades políticas tiveron u nha importancia c rucial n a historia xeral da Ga lecia e no condicionamento da vida d o s seus habitantes, p ero atopan un in terese difuso cando non inexistente n a nosa h istoriografía, e n parte pola opacidade das fontes dispoñíbeis, e en parte pola carencia d e perspec tivas e liñas de investigación pertinentes. Nesta tese pártese, por primeira vez, dunha c onceptualización clara d o poder loca l p ara fundamentar o seu estudo, que d escansa sobre u nha reunión e avaliación con vocac ión de e xhaustividade das fontes dispoñíbeis. A partires disto realíz ase unha análise retrospectiva do poder local galaico, dende o Medievo ata a época romana, segundo un innovador método de traballo que é unha das achegas máis relevantes desta tese. Obtéñense así unha só lida cartografía h istórica e dous grandes catálogos de entidades políticas loca is para a época xermán ica e a romana, con estudo particularizado de cada u nha delas. Finalmente, encétase unha síntese xeral da historia do poder local galaico entendido como suxeito de estudo e n si mesmo e non en cada un dos seus múltiples compoñentes. D e scóbrese así u n ha estrut u ra do poder local esencialmente continuísta, derivada dunhas tendencias e struturais orixinadas na Prehistoria, e a lterada logo por outras ocorridas durante o s dominios ro mano e xermánicos. A or ganización institucional do poder local, pola contra, resulta ben máis variábel, sendo os procesos históricos máis relevantes do período históric o estudado a i mplantación republicana pre-municipal, a municipalización romana e a señorialización ta rdo-antiga; unha evo lución que inclúe con todo importantes continuidades. Palabras-chave: G a lecia ( Callaecia , Gallaecia ), poder local, historia política, historia d as institucións, cartografía h istó rica, Imperio Romano, Reino Suevo, Reino V isigodo, Protohistoria, Antigüidade, T ardoantigüidade, Alta Idade Media. RESUMEN Esta tesis se ocupa de un suje to de estudio particularmente ignorado por la investigación histórica reciente: el poder local galaico. A lo largo de la Antigüedad —y más allá—, la Galecia se compa rtimentó en múltiples entidades políticas locales con un desarrollo h istórico autónomo con respecto a los grandes estados que se sucedieron en el mismo marco geográfico. Estas entidades políticas tuvieron una importancia crucial en la h istoria general de la Galecia y en el c ondicionamiento de la vida de sus habitantes, pero encuentran u n interés difuso cuando no inexistente en n uestra h istoriografía, en parte por la opacidad de las fuentes disponibles, y en parte p or la ca rencia de perspectivas y líneas de investigación pertinentes. En esta tesis se parte, por primera vez, de una conceptualización clara del p oder local para fundamentar su estudio, que d escansa sobre unha reunión e e valuación con vocación de exhaustividad d e las fuentes disponibles. A p artir de ello se realiza u n aná lisis retrospectivo del poder local g alaico, desde el Med ievo hasta la época romana, según u n innovador método de trabajo que es una d e las aportaciones más relevantes de esta tesis. Se obtienen así una sólida cartografía histórica y dos grandes catálogos de entidades políticas locais p ara la época germánica y la romana, con estudio particularizado de cada unha de ellas. Fina lmente, se realiza una síntesis genera l de la historia del poder lo cal galaico, entendido como sujeto de estudio en sí mismo y no en cada u no de sus múltiples componentes. Se descubre así una estructura del poder local esencialmente continuista, derivada de unas tendencias estructurales originadas en la Prehistoria, y a lterada después p or otras ocurridas durante los dominios romano y germánicos. La organización institucional del poder local, por el contrario, resulta bastante más variable, siendo los procesos históricos más relevantes del intervalo histórico T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 17 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E estudiado la implantación republicana pre-municipal, la mun icipalización romana y a señorialización tardo-antigua; una evolución que incluye con todo imp o rtantes continuidades. Palabras clave: G alecia ( Callaecia , Gallaecia ), poder local, historia política, historia de las instituciones, cartografía h istórica, Imperio Romano, Reino Su e vo, Reino V isigodo, Antigüedad, T ardoantigüedad, Alta Edad Media. ABSTRACT This thesis deals with a study subjec t which is generall y ignored in recent historical research: the Gallaecian local pow e r . Throughout Antiquity and be yond, Gallaecia was compartmentalized in multiple local polities. They had an autonomous development facing the great states (Roman, Suevic, V isigothic) which succeeded each other in the reg ion. These polities had a crucial importance in the general history o f Gallaecia and in the life of its inhabitants, but regional historiography only gives them a diff use , marginal interest. Th is is due in part to the o pacity of the available sources, and due in part to th e lack of appropriate perspectives and lines of re se arch. This thesis proposes, by th e first tim e , a clear conceptualization of local power in o rder to base its study , which also rests o n the gathering and eval ua tion of the available sources with th e aim of exhaustiv e ness. From this, a retrospective anal ysis of Gallaecian lo cal power is carried out, from the Middle Ag e s to the Roman period, according to a n innova tive method of research wh ich is one of the most relevant contributions o f this thesis. In this w ay , a solid historical cartography and two huge catalogs of local polities are obtained for the Germanic and Roman times, where a specific study is carried out for each polity . Finally , this thesis proposes a general s ynthesis of the Gallaecian local power , understanding it as a subject of stud y in itself, and not just in each of its multiple components. This reveals an e ssentially continuist local power structure, derived from structural trend s originating in Prehistory , and la ter altered b y others that occurred during the Roman a nd G ermanic d omains. On the other hand, the institutional o r ganization of local power is much more variable. The most re levant historical processes that occurred during the interval studied are the p re-municipal rep u blican establishment, the Roman municipalization, and the late antique development of the land lord regime. This sharp evolution includes, however , important continuities. Keywords: Gallaecia, local power , political history , institutiona l history , h istorical cartography , Roman E mpire, Suevic kingdom, V isigothic kingdom, Protohistory , An tiquity , Late Antiquity , Early Middle Ages. 18 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA N O T A P R E L I M I N A R | § NOT A PRELIMINAR A presente memoria reco lle os resultados do proxecto de que, dun xeito un tanto máis intermitente do que gostaría , tentei levar a cabo nos —practicamente— últimos cinco anos. E malia que coido ter dado unha resposta cohe rente e racional ao seu planeamento e or ganización , hai determinados aspectos que coido preciso ou canda m enos con stru tivo atender , pero q ue non teñen cabida en ningún dos capítulos e apartados formulados. A e les tenta dar resposta a presente nota preliminar . Quixera escomezar por un deses comentarios que n on teñen cabida en n ingún outro lugar , pero que non quero deixar de mencionar pola súa importancia; n este caso, porque se refire a o propio traba llo do meu proxec to de doutoramento. Esta memoria incorpora os resultados que, na forma de traballos académicos, artigos e/ou libros, fun publicando an tes de comezala e no transcurso da súa elaboración. Naturalmente, o e mprego de textos propios i mplica sempre unha meirande liberdade de actuación cá da bibliografía allea, pero isto non xustifica o auto- plaxio (Spin ak, 2013). Os materiais e citas textuais da miña a utoría se rán citados conforme á súa publicación orixinal, coas convencións académicas oportunas —aspas ou sangrado, dependendo da extensión—; pero nalgúns casos optei por reproducir directamente, no corpo de texto xeral e sen aspas, algunhas auto-citas propias. Isto limíta se a algúns apartados n os que non afondei máis aló das miñas pescudas previas, e que pol a súa extensión, e polo feito de incorporar á súa vez outras c itas textuais e/ou s a ngrados, resultaría confuso m an ter as convencións de citado. Por s uposto, en to dos est es casos a f on te será identificada oportunamente ao comezo da súa exposición, p olo q ue coido que n on inco rren en p erigo de constituíren auto-plaxios. Non quero deixar ta mpouco d e aclarar e x ustificar a estrutura do traballo. Esta memoria está dividida en tres b loques: u n p rimeiro introdutorio, un segundo compilatorio e un terceiro interpretativo. O bloque introdutorio tenta dar resposta á conceptualización e á avaliación preliminar d as fontes e historiografía do tema da tese, así como á proposta de estudo, que deriva do anterior e que xustifica o maneira de org a nizar e encarar o resto dos capítulos. T odo isto será po is desenvolvido pormenorizadamente no seu momento , polo que obsto tratalo sequera sumariamente agora. O que si q uero e xplicar é a resolución da estrutura destes contidos. Os citados bloques son meramente unha c lasificación supra-estrutural dos capítulos, sen influencia na súa enumeración relativa. As seccións inclúen así soamente d ous cómputos: o número de c apítulo e o número d e apartado dentro do capítulo. T omei esta resolución por simple convencemento persoal de que tal é a estrutura máis diáfana e intelixíbel para este traballo, e mes mo para calquera outro. Por u nha banda, a c antidade reducida de bloques, simplemente, desaconsellaba incluílos na enumeración das seccións; e pola outra teño a sospeita d e que in crementar o s chanzos de sub-seccións a doitan xerar máis confusión do que claridade. O resultado é que, malia que algúns c apítulos e apartados puideron ficar excesivamente longos, a súa clasificación ficou uniforme e clara para toda a m e moria. V er b o ao idioma, a p resente memoria e stá redactada en galego baixo a normativa vixente da Real Academia Galega. Só algúns a spectos do vocabulario e certas expresións —no que entran lusismos, barbarismos e enxebrismos— fican fóra da normativa vixente e respostan estritamente ao meu estilo discursivo p ersoal, cuxa p lasmación coido que non empeora o texto, senón que o e nriquece e sobre todo o personaliza. Esta tese está escrita en g alego por convencemento persoal, mais a cuestión da normativa ortográfica re sposta meramente ao carácter oficial d a normativa escolleita. Se se me permite o co mentario, penso que é a peor normativa das q ue hoxe existen p ara e scribir a nosa lingua, pola súa deficiente plasmación etimolóxica, o seu reducionismo foné tico e por suposto o s e u isolacionis mo verbo á s normativas vixentes na lusofonía; pero a adopción dunha normativa non pode estar en mans de cada usuario d a lingua. Son c onsciente de que a lei impera máis có meu g usto persoal, e T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 19 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E nunha tese d e doutoramento coma a presente, escrita en galego por convencemento persoal e pensada para ser defendida nunha u niversidade galega, non considerei oportuno afastarme do que marca a propia lexislación galega arredor da forma de escribir a nosa lingua. Con todo , resulta evidente que a escolla lingüística particular desta tese é unha rara avis , e cada vez máis, n a literatura acadé mica. Mesmo nos te mas máis estritamente galegos, a bibliografía na que se fundamenta esta tese incorre nun certo plurilingüismo no que o galego- portugués é unha opción moi minoritaria. O mesmo có mpre apuntar , por suposto, das fontes primarias, que de feito son na súa práctica totalidade latinas. Isto impón ao longo desta tese, como en calquera traballo a cadémico do noso eido, a recensión e ocasionalmente a plasmación de tex tos escritos en rexistros lingüísticos dispares á lingua na que está redactada. Particularmente considérome contrario á co mbinación de varios rexistros lingüísticos nunha mesma obra, pois a competencia lingüística do redactor non ten por que ser a mesma cá dos seus lectores. Coido que algunhas das miñas publicacións previas demostran sobrada mente esta miña p ostura. Porén, unha tese non é un traba llo académico calquera. Nun a rtigo pode ser precisa a plasmación litera l duns poucos textos e resulta factíbe l traducilos todos; mais unha tradución implica unha g rande responsabilidade. Cando o q ue se busca nun texto se reduce a un simple dato histórico abonda c on entender o seu sentido xeral, e pode non resultar imprescindíbel interpretar correctamente todos os seus valores sintácticos e a acepción correcta de todos os seus termos, e mes mo n in sequera coñecer todo o seu vocabulario; n on é preciso, dende logo, atopar a p alabra e acepción exac ta para cada equivalencia. Por cuestións de te mpo material e de competencia lingüística decidín que non e ra p lausíbel realizar unha tradución persoal, orientada aos intereses temáticos desta tese, para a totalidade das fontes primarias que empreguei n a súa elaboración. E a tradución persoal pode sempre suplirse con traducións a nteriores, pero esta opción non resulta viábel no noso caso. En galego non contamos nin sequera cun ca tálogo de t ex tos traducidos co mparábel ao doutra s linguas modernas: apenas contamos c un par de c ompendios parciais para as fontes literarias greco- latinas do período alto-imperial romano ( Romero Masía & Pose Mesura, 1988; Ba lboa Salgado, 1 996) . Practica mente todo o demais, das f ontes literarias tardo-antigas ás diplomáticas medieva is, pasando p olas epigráficas de todo o intervalo cronolóxico obxecto desta tese, fica por traducir . De feito, no caso da p ráctica totalidade das devanditas fontes diplomáticas, que en vo lume compoñen boa parte da documentación primaria n a que se basea a presente tese, non existen traducións a ningunha lingua moderna. T endo, pois, en conta o volume de d ocumentación inapreixábel para a súa tradución particularizada e o c arácter académico dunha tese de doutoramento, n a que se pode p resupor en calquera lector —e sobre todo en c alquera ava liador— potencial o dominio das linguas empregadas, tanto as fontes primarias como as citas extraídas da bibliografía moderna plasmaranse na súa lingu a orixinal. A única excepción farase cos contados, pero significativos, textos e n grego, rexistro cuxo dominio lingüístico é testemuñal mesmo entre os especialistas, e que, en contrapartida, conta con múltiples traducións modernas. Neste caso, non me incomoda recoñecer que traballei máis sobre traducións ca sobre textos orixinais, e mbora obviamente os d atos extraídos —a saber , denominación e d imensión semántica d ada por estas fontes a certas antigas realidades socio-políticas galaicas— p roceden destes. P oré n, dado que neste caso, como d igo, persoalmente traballei sobre todo a p artires de traducións, resultaría d unha erudición en certa medida pedante e mesmo d eshonesta o limitarme a reproducir a ed ición empregada do texto grego. Por iso, na reprodución textual de fontes gregas ofrecerei, en xeral, tanto o texto orixinal co mo unha tradución, a non ser que o con tido non o xustifique, coma no caso das táboas ptolemaicas, c uxo interese se limita para nós ao cómputo monótono dos nomes propios de topónimos e etnónimos, evidentemente non traducíbeis. Alén disto, e agás tamén c ontadas excepcións q ue o desaproben, as trascricións d o grego contidas no corpo de texto da presente memoria pl asmara nse en caracteres latinos, conforme ás súas equivalencias gráfi ca s 20 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA N OT A PRELI M INAR | § ordinarias, incluída a acentuación. Para os caracteres que non contan con convencións de trascrición unívoca, coidei oportuno anexar unha táboa de equivalencias ( vid. táboa 1). V er b o ás reproducións textuais de textos latinos, apliquei lenes mudanzas ás edicións empregadas co fin de as harmonizar . Isto limítas e a o uso das se mivogais la tinas, que aparecerán sempre grafadas como i e u , con indep e ndencia de que na edición empregada se optase por j ou v . E x cepcionalmente, aplicaranse ou eliminaranse signos d e puntuación presentes nas edicións empregadas para facilitar a súa lectura. O citado da edición referirase sempre á publicación de onde se extraia cada texto que se reproduza, sendo sempre susceptíbel dunha lene adaptación. As transcricións textuais tenderanse a sangrar; e no cas o de fontes primarias obxecto dun estudo individualizado o sang rado aplicarase mesmo a citas curtas. Cando, p ola contra, se reproduzan n o corpo de texto, as citas de fontes primarias — categoría na que hei de incluír , por certo, o galego med ieval— aparecerán en cursiva, mentres que as citas de bi b liografía moderna aparecerá en re donda e entre aspas inglesas, independentemente da lingua na q ue estean es c ritas. O uso destas a spas inglesas (“”) reservarase a sí a citas textuais, namentres que as aspas latinas («») limitaranse a e nfatizar determinados conceptos ou e xpresións individualizados nunha frase. As p arénteses resérvanse á citación, tanto de fontes primarias como de bibliografía moderna, e ocasionalmente a clarificar un ano, concepto ou forma orixina l dunha palabra ou expresión traducida. As clarificacións ou engadidos persoais ao propio discurso, pola contra, sinalaranse con guións longos (—). O modelo d e cita escolleito é o americano, con apelidos do autor , ano e número de p áxina. O nú mero de páxina citarase sempre por defecto; pero cando se cite outro concepto — apéndice, número de documento— indicarase por medio da súa a breviatura ( p., pp.). As fontes primarias e aos seus cor p ora , así como ocasionalmente traballos de investigación antigos, citaranse por abreviaturas, cuxas equivalencias se anexan nunha re lación e laborada ex pr ofesso despois do núcleo de contidos desta memoria. Do mesmo xeito, t o das as citas consignadas no corpo de texto vérquense na “Biblio g rafía” que lle segue. Alén disto, inco rporei como a nexos unha serie de materiais de interese, tanto tomados doutros traballos co ma da miña propia autoría, tamén citados convenientemente no corpo de texto. Div idinos en “documentos”, c ategoría na que inclúo calquera material tomado doutro traballo con independencia da súa tipoloxía, e “ táboas” e “ mapas ” confeccionados ex pr ofesso como parte do traballo desta tese. Sen máis, n on quero d eixar de mostrar o meu agradecemento a todas esas poucas persoas marabillosas que me apoiaron no meu proxecto de doutoramento. Non dou nomes: non quix e n facelo na a dicatoria, e n on o fa rei aquí. A vida privada das b oas persoas q ue me arrodean perténcelles a elas e a súa relación c omigo ao dous, e non só a min… E probabelmente sería tan arbitrario coma inxusto facer unha li staxe na q ue de seu se incluísen unhas e se excluísen outras. Mellor c a nomes, a gradecerei accións: g razas polos bos consellos, grazas polas boas palabras, grazas pola confianza desinteresada, acotío tanto máis grande e máis estimábel cá miña propia; grazas polo inte rese a mosa d o po lo traballo d un, mesmo cando —e specialmente cando— dista das inquedanzas persoais; g razas polos desprazamentos ocasionais; grazas p olo apoio moral que pode ser tanto ou máis valioso có material. Por d esgraza para min, e stas palabras n on p oden ser dirixidas na mesma medida a ningunha institución, pois ningunha en absoluto tivo a b en conceder a mínima oportunidade ao meu proxecto, coma se nada valese, coma se non tivese n ada que aportar . Só podo agradecer á Deputación da Co ruña o terme feito acredor do XII Pr e mio de Ensaio Manuel Mur guía , p or un proxecto colateral ao desta tese, cuxa d otación económica me animou a centrarme a te mpo completo para recolectar os materiais dispersos que fora acumulando d ende escomezar o doutoramento —e acotío dende moito antes—, e p erfilar a forma final desta me moria nos últimos meses da súa elaboración. A todos, obrigado de corazón. T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 21 M A R T Í N F E R N Á N D E Z C A L O | X E N E A L O X Í A D O P O D E R L O C A L G A L A I C O N A A N T I G Ü I D A D E 22 | U N I V E R S I D A D E D E S A N T I A G O D E C O M P O S T E L A C O N C E P T O S B Á S I C O S : P R E C I S I Ó N S A R R E D O R D O T Í T U L O | §1 1 CONCEPT OS BÁSICOS: PRECISIÓNS ARREDOR DO TÍTULO O presente traballo é o resultado d o meu proxecto de doutoramento, orientado a identificar , a nalizar e in terpretar globalmente os procesos d e c onformación e transformación das c omunidades polític as locais galaicas na An tigüidade, nas súas facetas estrut ura l e institucional, a través do estudo crítico d a s fontes hi stó ricas di spoñ íbeis e a produción historiográfica mod erna q ue teñen suscitado. Pretendendo condensar to do este amplo propósito, denominei ao meu proxecto Xenealoxía d o poder local galaico na Antigüidade , título que abre irremediabelmente algunhas cuestións: 1ª. — que entendemos por poder local ? 2ª. — quen foron os galaicos? 3ª. — que é a Antigüidade? 4ª. — por que unha xenealoxía? T ales interrogantes non son para n ós triviais, x a que cuestionan as bases conceptuais da presente me moria e de todo o proxecto doutoral ao que tenta satisfacer . Respostalos pode servirnos, xa que logo, p ara introducirmos con rigor todo o traballo, clarificando cales son as variábeis temáticas, espaciais, temporais e metodolóxicas nas que tentei inscribilo. 1.1. Delimitación temática (i): o poder político O «poder» é un concepto clave na Historia, c omo o é nas ciencias políticas e n a Antropoloxía. Dende unha perspectiva etimolóxica, «poder» vencéllase ao campo semático d a forza, da posibilidade e da capacidade. T al é o sentido das voces latinas p otestas e potentia , xa plenamente vencelladas no latín clásico ao eido da política, das que derivan as concepcións actuais: capacidade dun dete rminado ente para afectar as accións doutros, ou, e n termos políticos, o func ionamento dunha comunidade 1 . T entemos concretar un chisco máis balizan do os límites «do político», a cudindo a u nha das múltiples definicións politolóxicas q ue poden ofrecerse para «o poder», como pode ser esta de J.-W . Lapierre: Poder político [es] la combinación variable d e au toridad le gítima —r ecurso al consenso— y de poder público —r ecurso a la coerción —, que hace capaces a ciertas personas o grupos de decidir por —y en nombre de — la entera so ciedad y de ordenar a est a con objeto de hacer ej ecutar la decisiones tomadas (Lapierre, 1976: 39). Mais o «poder» é multifacético, e a súa faciana política fica condicionada e solapada p or outras moitas. T a mén fa lamos de «poder» cando nos referi mos ao p oder económico, ao poder ideolóxico, ao p oder familiar . Non existen realmente lí mites taxativos entre eles. M. Mann (1986) i dentificaba o poder p olítico c omo u n ha d as faceta s do poder s oc ial. Alén da conceptualización do poder po lítico, a politoloxía oriéntase a d efinir instrumentalmente os seus e lementos: as súas fonte s, as súas d imensións, as súas b ases ou formas d e lexitimac ión, e en todas elas en tran estes e outros condicionantes (para unha síntese, Beramendi, 1999: 64ss.). Como parte d a Historia política, o discurso h istórico arredor do poder estivo longo te mpo condicionado polo certo desinterese que a s escolas marxista e analística lle outor garon. Na obra de K. Marx n on existe u nha definición estrita d o poder (Cerón Grajales & Leal Sáenz , 2006: 57-58), e para o marxismo convencional este foi e n xe ral contempl ado c omo un epifenómeno das relacións subestruturais: o poder político como reflexo do poder económico. Na Posmodernidade, M. Foucault (1980; 1984), que insistiu na inmanencia e determinancia 1 Como insisten voces tan autorizadas coma M. W eber (1922: 43) ou M. Foucault (1984: 428). Para unha síntese, vid. J. G. Beramendi, 1999: 58. T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 23 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E na Historia do concepto n ietzscheano de «vontade de poder», puxo o acento, pola contra, nas análises a n ivel «micro» e no trasfondo ideolóxico do poder . Entrementres, a historiografía, ámbito disciplinar no que particular mente nos move mos, acusa n as últimas décadas o rexurdimento da historia p olítica: a recuperación dos grandes persoeiros e d os gr a ndes acontecementos, pero tamén das e struturas políticas, como d igno obxecto de estudo en si mesmo. Onde nos situamos perante esta excepcional variabilidade de perspectivas? Do exposto, cómpre asumir certamente que o poder político condiciona a e é condicionado por ou tras formas de poder; p ero d ificilmente extraermos unha única te oría i dónea e menos unha metodoloxía aplicábel ao n oso caso, xa q ue e n Historia , e máis e n Historia a ntiga, o s métodos deben de se a daptar ás fontes. Limitareime a sinalar , en fin, que o meu estudo se centrará estritamente no poder político, e máis concretamente nun dos seus c hanzos estruturais: o poder local. Referíanse ao poder local os ir máns J.-B e J.-F . Auby , xuristas —sendo o dereito unha ciencia do p resente coma p oucas—, cando a firmaban que “ on ne peu t analyser le régime local sous l’Ancient Régi me selon les critères utilisés pour l ’étude des systèmes contemporains” (Auby & Auby , 1990: 26). Se tales precaucións se toman p ara o Antigo Réxi me, vixente hai dous séculos, que d ire mos, entón, da Antigüidade, a primeira historia d a Humanidade? Relativicemos a p ertinencia da aplicación de ciencias tan afastadas do noso obxecto estudo. Hai n on precisamente pouco, un antropólogo c oma G. Balandier (1969: 29) lembraba que, xa moito antes del, “los p rimeros antropólogos denunciaron el etnocentrismo de la mayoría de las teorías políticas”. Non é c ertamente o etnocentrismo o que máis ameaza a nosa formulación do problema, que ten como obxecto máis de c inco séculos de dominio romano d a Galecia, sendo Ro ma un dos fitos fundacionais da c ivilización occidental, e aínda cando o etnocentrismo podería levarnos a valorar sesgadamente, dende ese preconceito, as formas políticas d o substrato castrexo, as do a dstrato xermánico, e mesmo o sempre difícil aco mod o da rural e relativamente subdesenvolvida Ga lecia ás propias institucións romanas. É, en troques, outro sesgo, o «presentismo», o que máis relativiza a pertinencia d unha aplicación directa das teorizacións p olitolóxicas vixentes, orientadas sempre a comprender o Estado contemporáneo, o que equivale a ter desesti mado do horizonte empírico que fundamenta a base teórica todo o que v én antes do Renacemento; e mesmo, acotío, todo o que fica fóra de Europa e das súas colonias antes do século XX. Por esta razón, interésame a cudir á perspectiva antropolóxica, que incide no concepto de «sometemento» e á súa aplicación, dende fontes sociais e extra-sociais, a todas as formas de poder . Cito, neste senso, a M. Izard: El hombre es tá sometido a l poder , o más b ien a los poderes que pueden emanar d e múltiples instancias diferentes: los d ioses, la tierra, los antepasados, etc. El poder político no es sin embarg o un poder como los demás, puesto que le es inh erente una aptitud para captar los poderes con v istas a conseguir sus fines. La relación d el poder polí tico con lo sobrenatural lo marca con una sacralidad de la que extrae los p rincipios d e su legitimación y de su r epr o ducción (Izard, 2005 [1991]: 592). Semellante fundamentación sobrenatural do poder , tan cara na a ntropoloxía d ende a chegas clásicas ( v . g. Frazer , 1920), non pode resultar instrascendente p ara nós. Por unha banda, porque a teorizac ión antropolóxica do poder político devén a todas luces máis o bxectiva, ou canda menos máis universal por sortear sesgos d e orde cultural, cá teorización politolóxica. E pola outra, porque e sta carac terización transcende o meramente «sobrenatural», xa que a «sacralidade» que emana da súa relación co mesmo é un fundamento social obxec tivo e tanxíbel. E tamén porque non todo o «extra-social» é «sobrenatural», pero si q ue todo poder 24 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA C ONCEPT OS BÁSI COS : PRECISI Ó NS ARREDOR DO TÍ TULO | §1.1 político se erixe como nexo entre a sociedade e esas forzas alleas á sociedade. En termos estruturais, un cacique tentando aplacar os deuses nunha tribo perdida non é tan diferente a un político tentando aplacar os mercados nun Estado contemporáneo; sobre todo tendo e n conta que as forzas que a s sociedades primitivas —e non tan primitivas— asociaban ao sobrenatural eran de feito moi materia is: a ira dos deuses expresábase con seca s, inundacións, terremotos, epidemias, in trusos vidos d e terras descoñecidas. Esa in teracción en tre a sociedade e a s forzas que actúan fó ra d ela é o que se agarda do depositario d o p oder político nunha tribo coma nun Estado, e do seu éxito radica a súa lexitimación e reprodución. Esta reflexión arredor d as forzas q ue e n toda sociedade se asume que actúan fóra do poder político, e que o poder político h a de dominar en beneficio da sociedade, re sulta especialmente significa tiva no noso caso por dúas razóns. En primeiro lugar , p orque nos ocupamos do poder local, que definiremos axiña con meirande detemento, pero do que podemos adiantar —sen moita sorpresa— que se trata dun nivel moi concreto e moi b ásico do poder político. Nomeado por poderes superiores ou escolleito pola propia sociedade sobre a que goberna, unha d as face tas básicas do d epositario do p oder local, n a Antigüidade g alaica coma en ca lquera época e lugar , é a interacción con poderes políticos alleos e superiores a el, en beneficio da súa sociedade local; interacción de c uxo éxito depende a súa lexitimación e reprodución. En segundo lugar , a Antigüidade galaica foi unha é poca na que a relixión, unha das face tas dos factores sobrenaturais a os que tan xenericamente nos referiamos antes, tivo un protagonismo indiscutíbel n a mentalidade e, a través dela, na praxe do poder local. Isto resúltanos e specialmente claro para a T ardoantigü idade, cando os bispos e o clero parroquial conformaron inequívocos d epositarios —de fe ito os máis v isíbeis n a docu mentación— d o poder local, respectivamente nas cidades e nas comunidades rurais. Non semella moi aventurado sospeitar q ue na cultura castrexa foi tamén a relixión unha das principais facetas nas q ue se exp resou o opaco poder político daquel tempo, por moi laxo que fose; e v eremos que hai razóns obxectivas para pensalo. Mais e sta reflexión tamén atinxe ao paganismo romano. Nunha época na q ue unha autoridade universalista conformaba tamén o nexo entre os deuses e o Imperio, nunha civilización que a historiografía contemporánea arrodeou mesmo dun certo mito la icista que ten que dicir máis da ideoloxía dos historiadores ca da sociedade historiada, o certo é que o poder local tivo tamén a súa faciana relixiosa, q ue abofé non inventaron os cristiáns. Pois no municipium romano, paradigma do espírito c ivil da Romanidade, “ los dioses eran siempre los primeros atendidos; si escaseban los recursos públicos, se recortaban gastos de otros capítulos” (Man g as Manjarrés, 2001: 61). O poder , dende unha perspectiva a ntropolóxica, vencéllase pois ao «sometemen to» da sociedade; mais tamén ao sometemento do propio poder político, a semade, a certos poderes extra-materiais i d eoloxicamente as u midos por aquela, ou sexa, a certas convencións ideolóxicas. Coido que ningunha sociedade histórica evade semellante caracterización do poder , especialmente se e ntendemos os a ludidos factores extra-materiais nun senso amplo: o sagrado, o consuetudinario, ou si mplemente o legal ou o ético; que emanan da p ropia sociedade ou mesmo, directamente, do seu poder político. Este resulta, pois, unha e strutura de dominación, mais non meramente fundamentada na capacidade de coerción física dos dominadores, senón, ade mais, na asunción de , e no amolda mento a, unhas convencións ideolóxicas por parte do conxunto da sociedade. E interésanos agora e sta concepción, sobre todo, porque o «pode r local», obxecto particular do n oso interese, se define precisamente, ao longo de case toda a nosa Antigüidade, polo seu sometemento a outras instancias de poder . Mais tal «sometemento» non é só sequera efectivo, senón tamén conceptual, pois non hai outro xeito de definir o poder local máis que a través de o relacionar con outras instancias de poder . Explícome. T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 25 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E espazos que, historicamente, pero non d un xeito sincrónico, c onformaron a Galecia. Xustifícanme dous motivos. O primeiro e principal é que o estudo que se propón encetar nesta memoria xira, verómolo, arredor de dúas fontes paradigmáticas: a Descrición pliniana e o Parr oqu ial suevo , que son a s únicas que nos permiten albiscar a armazón básica do poder local. Delas, a Descrición pliniana podería ser estendida a ta onde se quixer , e isto inclúe o ámbito mesetario e cán tabro que puntualmente abrangueu a Galec ia; pero para a Lusitania setentrional que tamén o fixo nos períodos su e vo e visigodo o grao de detalle desta fonte se ve enormemente d ifuminado. En contrapartida, o Parr oquial suevo de talla e xhaustivamente e ao mesmo nivel e sta Lusitania setentrional e a área nuclear galaica; p ero non a meseta e nin sequera boa parte do ámbito ástur , nin mesmo algunhas zonas da propia Galecia. As nosas fontes paradigmáticas e a metodoloxía que imos propór en base a elas desaconsellan, xa que logo, o tratamento a mplo do problema. Ma is re ferinme a ntes a dous motivos e v elaquí o segundo: simplemente, a s posibilidades razoábeis desta memoria —e máis enmarcándose nun proxecto de doutoramento que, ao non contar co mínimo a poio institucional, tivo que ser conciliado con o utras actividades— estiveron sempre moi lonxe de permitirme un tratamento global equivalen te de todos os poderes locais implicados na acotación máxima do problema. Non podo evitar engadir que, se n o mapa incluisemos o reino suevo temperán, a delimitación iría a ta a a c tual Andalucía. E x cluírmos territorios d a nosa área de estu d o, mesmo se puntualmente c hegaron a seren galaicos a nivel administrativo ou corográfico durante a Antigüidade, pode non se r só unha necesidade para os tempos de elaboración da tese, senón tamén para a súa propia coherencia temática. Mais se concilia mos o contributo máx imo desas dúas fontes paradigmáticas q ue vimos de citar , excluíndo como apuntamos da Descrición pliniana a Lusitania e do Parr oquial suevo os confíns orientais e setentrionais galaicos, o que obtemos é , novamente a redundancia nos lindeiros máis estritos da Galec ia que antes balizamos. A acotación xeográfica que propoño é , pois, a desta Galecia stricto sensu , ao que pode mos engadir no posíbel as biba rras ástures e lusitanas adxacentes. Por suposto, esta delimitación mínima do obxecto de estudo n on exclúe a posibilidade, e a necesidade, de tra tar as rexións vec iñas, e nomeadamente a Lusitania e o s rebordos occidentais da meseta, pero non xa como interese primario senón a título contextualizador . 1.4. Incardinación cr onolóxica: a Antigüidade O noso título evoca de seu outra prec isión, «a Antigüidade», que constitúe a baliza cronolóxica para a incardinación espacio-temporal que estamos a desenvolver . Outra vo lta, e na medida en que non pretendo engadir nada novo a esta cuestión relativamente aos meus traballos anteriores, permí tome agora acud ir directamente a eles. Limítome, pois a reproducir de seguido algo que xa teño e scrito noutro traballo (Fernández Calo, 2018a: 16-17), c on simples engádegos puntuais. V erbo ás coordenadas cronolóxicas nas que se insire o tema enunciado, a Antigüidade galaica abrangue un intervalo de te mpo moi lo ngo. Sabido é que a convención historiográfica —de corte occidentalista— establece que esta primeira idade da Historia arrinca coa aparición da e scritura en Sumer ( ca. 3000 a.C.) e re mata, dando p aso ao Med ievo, coa deposición de Rómulo Augústulo por O doacro e a consecuente desaparición do Imperio R omano de Occidente (476 d.C.). Adaptarmos tales convencións ao caso específico da Ga lecia significa manexar como acotación absoluta o 139 a.C., ano q ue remite á súa primeira referencia histórico-literaria ex terna; e o 409 d.C., cando o precoz a sentamento bárbaro neste e spazo removeu o seu vencellamento coa Romanidade. Con todo, os «reinos bárbaros», que veñen substituír en Occidente o Imperio Romano, non supuxeron, de ningún xe ito, unha cesura completa verbo á situación precedente, tal como advertira x a N. D. Fuste l d e Coulange s (1866) e sintetiza rían H . P irenne (1970 [1937]) e máis 32 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA C ONCEPT OS BÁSI COS : PRECISI Ó NS ARREDOR DO TÍ TULO | §1.4 adiante P . Brown ( v .g. 1976 [1971]) ao d efiniren unha nova concepción d o lapso entre a Antigüidade e o Medievo, hoxe xa pe rfectamente consolidada na historiografía. Esta «T a rdoantigüidade» vén enfatizar a noción de transfo rmación gradual (Salvatierra Cuenca, 2015), atendendo a u n dilatado in tervalo de tempo que abrangue por igual a Baixa Romanidade e toda a longa tra n sición deica a sociedade f euda l medieval. Porén, ta les presupostos non obstan o recoñecemento de certas rupturas e innovacións significativa s. En efecto, a periodización tardo-antiga descrita cobra especial sentido historiográfico na Península Ibérica, ao supór a conquista islámica, que se inicia no 71 1 d.C. e inc lúe todo tipo de innovacións transcendentais —relixiosas, xurídicas, sociais, económicas, e, dende logo, político-administrativas—, unha cesura máis nidia verbo á situación pre cede nte có establecemento b árbaro anterior , ofrecendo pois u nha fundamentada a cotación a o intervalo cronolóxico: nada menos, como asentara H. Pirenne, ca partillar o Me dierráneo de n orte a sur , no canto das dinámicas latitudinais vixentes ata entón. É certo que precisamente fo i na Galecia onde dentro d a península ibérica esta cesura foi menos drástica. Mais cómpre engadirmos que só o resto da Europa occidental ficou alleo á redefinición islá mica do mundo ta rdo-antigo, que afectaría por igual aos grandes marcos xeo- históricos c ircunmediterráneo e iraniano, caracte rizando, en a mbos os casos, os seus particulares medievos. Sen esquecermos que neste tempo persistirían outros g randes marcos xeográficos do V ello Mundo —caso do hindostánico e do chinés— cos seus propios ritmos históricos autónomos, alleos a estas innovacións sen precedentes no Occidente e no Próximo Oriente, a periorización longa q ue perfila a T ardoantigüidade amósase dende logo máis universal e menos «eurocéntrica» do que a transcendental, pero máis rentrinxida, caída do Imperio Romano de Occidente. A transición circun mediterránea da T ardoantigüidade ao Alto Medievo co incide, con todo, con procesos transcedentais noutras rexións do V ello Mundo. V erbo á India e a China, apenas podemos a puntar que os seus medievos se antollan convencionalmente máis precoces có europeo. As derradeiras dinastías «clásicas» destas rexións, a Gupta e a Han, esmorecen respectivamente no século VI e o III d.C. Embora no que podemos chamar T ardoantigüidade hindostánica se deron procesos culturais tan relevantes coma a difusión do budismo tántrico e o renacemento do hinduísmo, a verdadeira transición adoita asignarse, conectando x a co período moderno, no establecemento dos sultanatos turco-islámicos dende o século XIII. Na China, o Qièyùn do século VII marca o fito fundador do chinés medio fronte ao c lásico, representando a dinastía T a ng a primeira idade de o uro convenc ional da China medieval. Un proceso civilizatorio tan trascendental no sueste a siático c oma a orixe d o Imperio Khmer arrinca tan tardia mente c oma no século IX. No Xapón, a verdadeira transición da súa historia antiga á medieval é o período Nara, que se sitúa no mesmo século, cando se implantan a s formas políticas e culturais do Estado chinés, embora procesos tan relevantes coma a difusión do budismo levaban la tentes dende o precedente pe ríodo Asuka. Non esquezamos á sempre soslaiada África: o reino axumita foi un d os p oderes externos a Arabia que condicionaron o nacemento do Islam, e o seu colapso deica o ano mil representa a transición entre a idade clásica e o Medievo etíope, amais dunha analoxía como p oucas, a lén d a data, co noso Occidente europeo. Abondan os exemplos? Pola miña banda , hei de insistir en que o I mperio Romano, simplemente, non desapareceu no século V senón no XV; e que o grande p roceso cultural que marca a transición entre a Antigüidade e o Medievo é se acaso a cristianización, c uxa grande difusión circunmediterránea se sitúa no sécu lo III e a súa oficialización ou integración nas estruturas estatais no IV . N a Galecia, o verdadeiro pulo deste proceso, a cristianización do ager , se adía a todas luces ata o VI. Poida que o século V sexa u n fito significativo para Occidente, pola implantación dos reinos xermánicos, pero nada máis. Na península ibérica, mesmo, a cesura política do século VIII antóllase b en máis significativa, pois a o contrario cós reinos suevo e T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 33 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E visigodo que se integraron na cosmovisión ro mana, recoñecéndose reinos do Impe rio ou simplemente imitándoo, está claro que o Islam non o fixo, n in máis nin menos porque representa outra civilización. Mais os límites n on deixan de seren a rbitrarios. Xunguir Antigüid a de e T a rdoantigüidade non é necesariamente máis obxectivo do que seccionar o rango de estudo en etapas máis curtas, ou a mplialo a outro intervalo máis longo. Porén, hai razóns obxectivas para a escolla. No s éculo VIII a rrinca, s e non un fito h istórico p a ra q uen non queira aceptalo, si un historiográfico cla ro e inequívoco. A natureza das fontes históricas da Galecia muda radicalmente a unha e outra beira d o século VIII. Antes, as fontes son escasísimas: temos corografías, itinerarios, cró n icas, leis, actas conciliares e, sobre todo, epigrafía. Pero a documentación escrita é tan escasa e ten tan poucos v isos de aumentar por novas descubertas, que os estudos se enchoupan sempre dunha certa vocación arqueolóxica, ata o punto, acotío, de p erderen a súa vocacion histórica. O século VIII ra cha radicalmente con isto, e non necesariamente porque os arqueólogos muden tales inercias ao investigaren o Me dievo, senón porque apenas o i nvestigan, e p o rque a vocación arqueolóxica dos m e dievalistas é insignificante. Isto débese a que no século VIII, ademais de corografías, itinerarios, leis, epigrafía e acta s conciliare s, a parece un n ovo tipo de fonte, o diploma, certamente escasa durante moito tempo pero que medrará exponencialmente contra o limiar do ano mil. Na G alecia, as fontes diplomáticas, incluídas as referentes ao p ropio século VIII, débense na súa meirande parte a compilacións q ue as nosas in stitucións eclesiásticas e ncetaron no Pleno Med ievo, deica o século XII, sobre documentación anterior , formando os chamados tombos . As fontes e scritas non epig ráficas da Antigüidade proveñen tamén, polo xeral, destas compilacións pleno-medievais. As tradicións man uscritas n as que se conservaron son internacionais, abranguindo un tempo e u n espazo moito máis ric o do q ue os nosos modestos tombos; pero algunhas das nosas fonte s máis significativas simplemente non existirían sen eles. Nomeadamente, semella que se o famoso Parr o quial suevo chegou a nós, foi grazas á súa apelación nos preitos eclesiásticos que cambalearon a Ga lecia do século XII. T odo isto evócanos, en p rimeiro lugar , o a zar que rexe a conservación do n oso rexistro histórico; sobre todo o máis an tigo, do que pretendemos ocuparnos. Mais o que me importa agora é salientar a total disparidade das fontes medievais fronte ás antigas, e consecuentemente as diferenzas que afectan aos intereses, obxectivos, métodos e técn icas de investigación de c ada p eríodo. Pois os tombos medievais conservan excepcionalmente fontes antigas, pero sobre todo conservan d oazóns, testa mentos, decretos medievais. A investigación medievalista trata de enxer ga r a sociedade, a c ultura e a economía medievais a través da análise masiva desta docu mentación estereotipada. A súa dinámica de traballo achégase ou pretende achegarse á s di n ámicas que r exen a historia m odern a e contemporánea, á historiografía «de arquivo», ao que foi a Historia científica, en xeral, dende L. von Ranke. A dinámica de traballo das c iencias de An tigüidade é un tanto diferente. Pártese de documentos caracterizados case sempre —mesmo os e pigráficos, os máis numerosos— por unha certa e xcepcionalidade, ou do completo mutismo das fontes arqueolóxicas. Sospeitamos, sen moita m a rxe d e erro, que na T ardoantigüidade existiron dipl o mas semellantes aos medievais máis estereotipados. Fundamentalmente, porque se conservan, embora non n a Galecia, ou canda menos eu non coñezo ningún. Mais o feito de estes documentos, q ue sen dúbida existiron, non formaren máis c a excepcionalmente p arte das compilacións que crearon os tombos med ievais —como volve exemplificar o Parr oquia l suevo , embora afastado do xénero diplomático—, fai que a investigación da T ardoantigüidade sueva e visigoda sexa máis semellante á da Antigüidade romana que á do Medievo stricto sensu . A miña outra razón é metodolóx ica. Aínda se os imperativos documentais non achegasen tanto os métodos —ou as ca rencias— da in vestigación das épocas romana e xermánica, o seu estudo c omprensivo non d eixaría de ser unha necesidade, canda menos p untual. E o que 34 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA C ONCEPT OS BÁSI COS : PRECISI Ó NS ARREDOR DO TÍ TULO | §1.4 emerxe aquí é un interese renovado pola comparación dos dous documentos paradigmáticos para o noso proxecto, a Descrición pliniana e o Parr o quial suevo , respectivamente do século I e VI d.C., que propoñemos estudar o un á luz do outro, pero tamén á luz, precisamente, d a diplomática medieval. A simple proposta metodolóxica do meu proxecto, repousada na análise destes dous documentos paradigmáticos, aposta polo estudo co mprensivo da nosa historia romana e x ermánica, canda menos en relación ao poder local; e xa que lo go, xustifica o intervalo histórico proposto, que xungue Antigüidade romana e T a rdoantigüidade xermánica. A devandita «periodización lo nga» d a Antigüidade abrague na Galecia, gr osso modo , case un milenio. As balizas cronolóxicas poden situarse, a título xenérico, nos séc u los II a.C. e VIII d.C., respectivamen te inicio da conquista romana e culminación da islámica. Concretamente, no 139 a.C. c ontamos coa primeira noticia explícita dunha intervención romana n a nosa rexión, a de Quinto Serv ilio Cepión no contexto das guerras lusitanas (App., Iber . , XII, 70; Fernádez Calo, 2018a: 5 0-52). A data de peche é máis complexa, xa que se extrapola dun evento de historicidade incerta: a toma de Lugo por Musa ibn N usair , que se a doita situar no 714, xusto antes da súa volta a Damasco 2 . Mais alén destas b alizas cronolóxicas, enfocaremos tam én, en longos cap ítulos d a presente memoria, o noso inte rese no período alto-medival, atendendo a fonte s diplomáticas que se estenden ata o século XII, e puntualmente máis aló. Mais isto só por u n interese subsidiario: o contributo destas fontes posteriores para o noso verdadeiro obxecto de estudo, o poder local galaico dos períodos romano, suevo e visigodo, amais d os períodos intermedios «sen Estado» puntualmente sucedidos entre eles. 1.5. Intr o dución metodolóxica: arr edor do c o ncepto de «xenealoxía» O concepto de «xenealoxía» enténdese convencionalmente na filo sofía e nas ciencias sociais contemporáneas como u n método ou orientación meto dolóxica destinada a cuestionar o p roceso de «emerxencia» —mellor do que a «orixe» — dun suxeito dete rminado, ao que se despoxa d a súa inmanencia a prol de o e ntender mero resultado de relacións d e fo rza. Como é ben sabido, esta forma de entender a xenealoxía débese aos traba llos d e M. Foucault, inspirados na obra de F . Nietzsche (para unha síntese, Downing, 2008: 1 2-16). Normalmente, pola fo rmación e intereses particulares d os seus propoñentes, o s suxeitos de e studo d a xenealoxía lim í tanse a conceptos filos ó ficos o u valores s o cio-culturais; pero non faltan achegas, dentro agora dos intereses d o noso propio proxecto, no e ido da política, a administración, o g oberno e as súas institucións. O propio M. Foucault pode ser un exemplo disto (nomeadamente, M. Foucault, 1991), pero a aplicación dos seus epígonos resulta ben máis extensa ( v . g . Burchell & al. , 1991; Clifford, 2001). En realidade, F . N ietzsche n on teorizou un concepto de xenealoxía. De feito, na súa obra paradigmática arredor este asunto, a Xe nealoxía da moral , non se refire aos «xenea loxistas da moral» senón como suxeito d e confrontación, opoñendo aos filósofos que se enfrontaran ante s del a este problema dende perspectivas teolóxicas e teleolóxicas na procura dunha «orixe» ( Ursprung ), o xeito conveniente de facelo: a saber , segundo sintetizamos arriba, ripándolle a súa inmanencia e en tendendo os factores que inciden na súa «procedencia» ( Herkunft ), provocando a súa «emerxencia» ( Entstehung ), como resultado de re lacións de forza h istóricas (Nietzsche, 2017 [1887]). M. Foucault, pola contra, vai formular unha equivalencia, ben difusa por outra banda, entre o método nitzscheano e a xenealoxía en si mesma, opoñéndoos precisamente aos métodos dos xenealoxistas tradicionais. A título de exemplo, na Xenealoxía da moral , F . Nietzsche d efendeu que as ideas do «bo» 2 Cfr ., entre o bras xerais, M. No vo Güisán (2003-2004: 6 7), J . López Quiroga (2004a: 57), A. López Carreira (2008: 147), M. Fernández Calo (2018a: 323-324), &c. Suxestivamente, M. Carriedo T ejedo (2013) ten fundamentado e sta data ao abeiro da Chr onica pr ophetica , que e stablecería un inter valo d e tempo de dominación islámica, implicitando o seu inicio precisamente no 1 1 de novembro do 714. T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 35 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E e do «malo» n on son universais nin inmanentes, senón que emerxeran n o primitivo establecemento de relacións de dominación e subordinación entre os homes, denotando en orixe o «nobre» e o «vulgar», respectivamente, n a mora l dos señores, ata su friren a súa antítese ou «transvaloración» na moral dos escravos. A consagración desta moral de escravos viría motivada pola súa adopción por parte das c astes sace rdotais, caracterizadas polo c ultivo do espírito e non do corpo, e xa que logo pola súa impotencia fronte aos valores guerreiros, como xe ito de superaren as súas desvantaxes dentro da comunidade dos señores. Segundo F . Nietzsche, esta inflexión, definitoriamente xudeo-cristiá, tería ocorrido no antigo Israel, sendo logo difundida a Europa na cristianización. Estamos, e videntemente, p erante u n esquema filosófico id eal, no q ue se acusan as posicións ideolóxicas do autor: na oposición aos «xenealoxistas» tradicionais obra o nihilismo filosófico; na alternativa proposta, actúa o famoso concepto nietzscheano da «v o ntade de poder». M. Foucault esforzouse en atopa r un vínculo entre a súa concepción da xenealoxía, isto é, o método xenealóxico nitzscheano, e a Historia. “L ’histoire apprend a ussi à rire des solennités de l’origine” (Foucault, 1971: 148), escribiu, en referencia á oposición nihilista d e F . Nietzsche á universalidade o u inmanencia da moral. As xenealoxías e studadas por M. Foucault —a louc ura, o sistema penitencia rio, a arte d e gobernar— tiv eron certa mente unha base b en máis histórica, ben máis empírica, cás de F . Nietzsche. Mais a definición da xenealoxía por M. Foucault, malia a concibir como método, n on deixa de ser difusa. Ao meu saber , apenas podemos citar máis c a dous ensaios de defi nic ión, procedentes de dous diferentes textos f oucaltianos. V elaquí o primeiro, nunha sú a recensión do método nietzscheano: Suivre la filière co mplexe de la provenance, c ’est au contraire maintenir ce qui s’est passé dans la dispersion qui lui est propre: c’est repérer les accidents, les infimes d éviations — ou au contraire les retournements complets —, les erreurs, les fautes d’appréciation, les mauvais calculs qu i ont donné naissance à ce qu i existe et vaut pour nous; c ’est découvrir q u’à la racine de ce que nous connaissons et de ce que nous sommes il n’y a p oint la vérité et l’être, mais l’extériorité de l’accident (Foucault, 1971: 152). O segundo texto é de feito parte dunha difundida entrevista de M. Fontana para a revista belga L ’Ar c , en resposta á pregunta do entrevistador : “¿cómo situaría usted entonces la aproximación geneaológica?”. V elaquí a súa resposta: Quería ver cómo se podían reso lver estos problemas de constitución en el interior de u na trama histórica en lugar de r eenviarlos a un sujeto constitu yente. Es p reciso dese mbarazarse del sujeto constituyente, desembarazarse del sujeto mismo, es decir , llegar a un análisis que pueda dar cuenta d e la constitución del sujeto en la tra ma histórica. Y es eso lo que yo llamaría genealogía, es decir , una forma de historia que da cu enta de la constitución de los saberes, d e los discursos, de los dominios de objeto, etc., sin tener que referirse a u n sujeto que sea trascendente en relación al ca mpo d e los acontecimientos o que corre en su identidad vacía, a través de la historia (Fontana, 1980: 181). Enxer gamos, outra volta e principalmente, a crítica nietzscheana ás inmanencias; unha redefinición do nihilismo d ecimonónico ao abeiro d o relativismo post-moderno. Que contributo p ode representar todo isto para nós? O certo é que tale s concepcións filosóficas do método xenealóxico, ineludíbeis nunha introdución conceptual como a que tento satisfacer aquí, non teñen n ingunha a plicación directa para o noso proxecto, embora p oidan inspirarnos; mesmo se ta l método x enealóxico se d emostrou tan fructífero na histo ria e nas ciencias sociais, da man de M. Foucault e dos seus epígonos. Podemos outor gar , p or suposto, que o poder local g alaico —suxeito d e estudo tanto máis prosaico cós formulados p or F . Nietzsche e 36 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA C ONCEPT OS BÁSI COS : PRECISI Ó NS ARREDOR DO TÍ TULO | §1.5 M. Foucault— non está dotado de ningunha inmanencia transcenden te, mesmo cando veño de defender a súa importancia d ecisiva para a c omprensión da nosa historia antiga. Nin sequera supón u n atranco absoluto o feito d e que n o noso c aso non poidamos aspirar a recoñecer as orixes máis antigas do pode r local, pola simple razón d e que as fontes d ispoñíbeis arrincan nun intre determinado —a época ro mana— no q ue este se nos presenta plenamente constituído, canda menos no que atinxe á súa estrutura básica. Non podemos aspirar , x a que logo, a “dar cuenta d e la constitución del sujeto en la trama h istórica”, co mo formulaba M. Foucault na en trevista da que vimos de facérmonos eco; n on podemos rastrexar a s ú a Ursprung , nin a súa Herkunft nin a súa Entstehung primitivas, nos termos formulados por F . Nietzsche. Mais poucas x enealoxías poden aspirar a facelo ; nin sequera a n ietzscheana e foucaltiana: mesmo F . Nie tzche “récus[ait …], au moins en certaines occasions, la recherche de l ’origine” (Foucault, 1971: 1 48). Definimos un suxe ito de estudo e u n intervalo no que o estudar: o método xenealóxico non deixa de resultar potencia lmente a plicábel nestas circunstancias: dar conta d a trama histórica dun suxeito xa constituído; debruzármonos nos factores que inciden na «procedencia» ( Herkunft ) e provocan a «emerxencia» ( Entstehung ) non do suxeito mesmo, senón das súas transf or macións. Porén, o que máis nos arreda da aplicabilidade desta concepción d a x enealoxía é a distancia curricular e disciplinaria que separa o n oso proxecto das obras d estes grandes pensadores. Non só unha e vidente distancia formativa e intelectual persoal: o poder local galaico non te n nada que ver coas grandes cuestións que se formularon F . Nietzsche e M. Foucault; e n in sequera, p olo prosaísmo e parquedade d as súas fontes, c oa vocación histórica do segundo, orientado a rastrexar xenealoxías de discursos e concepcións ideolóxicas máis ca de estruturas políticas, por moito que estas tamén entrasen, acotío maxistralmente, nas súas consideracións. O feito de aludirmos á «xenea loxía» no título deste proxecto n on se debe á p retensión de emular a obra destes grandes pensadores que lle deron, a índa difusamente, o que hoxe é a súa principal acepción epistemoló x ica. A miña r azón é ben máis p rosaica, mera mente metodolóxica; pero non referente á metodoloxía nietzscheana e foucaltiana que vimos de describir , senón a unha simple nece sidade imperiosa, a n ivel historiográfico, na investigación do p oder local galaico. Esta necesidade é o seu estudo diacrónico, comprensivo entre épocas históricas dispares, q ue supere a fragmentación coa que a historiogr a fía moderna vén estudando o poder local. É urxente que a investigación deste problema se ocupe de pescudar os nexos, a xeito d e xenealoxía —e tanto ten se nietzscheana, se foucaltiana, ou meramente familiar—, que obran entre as noticias dispersas do n oso poder local antigo. T al é a vocación xenealóxica do meu proxecto, a que tentei e xpresar decidamente no mesmo título desta memoria… E cuxa aplicación práctica cumprirá explicar no seu momento. T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 37 M A R T Í N F E R N Á N D E Z C A L O | X E N E A L O X Í A D O P O D E R L O C A L G A L A I C O N A A N T I G Ü I D A D E 38 | U N I V E R S I D A D E D E S A N T I A G O D E C O M P O S T E L A A S F O N T E S : O P A C I D A D E D O P O D E R L O C A L | §2 2 AS FONTES: OP ACIDADE DO PODER LOCAL Parte do c ontido desta me moria ocúpase da reunión e crítica das fontes antigas re ferentes a determinados aspectos do noso suxeito de estudo, o poder local galaico, segundo a metodoloxía que exporei máis adiante ( §4). Por iso, neste capítulo limitareime a realiza r unha síntese valorativa das fontes d ispoñíbeis e do seu potencia l contributo para o recoñece mento do poder local. Para mágoa de toda proposta de historiar a An tigüidade galaica, coma a nosa, se algo caracteriza globalmente o c onxunto de fontes históricas d este período é a súa escaseza . Por suposto, a «escaseza» ou «abundancia» son sempre cua lidades relativas; p ero xa expuxemos hai un anaco como isto se materializa relativamente ao Medievo, cando emerxe con profusión un n ovo tipo de fonte, o diploma. Evidentemente, a Antigüidade caracterízase tamén en relación a unha outra época adxacente, a precedente Prehistoria, polo xermolo e proliferación de fontes escritas. Porén, na medida en que a Historia e a Prehistoria se distinguen precisamente pola dispoñibilidade destoutro tipo d e fonte, a Antigüidade non pode pasar p ara nós senón como a é poca con menos fontes escritas dispoñíbeis. Mais a Galecia, c omo rexión , caracterízase asemade ao longo de todo a súa h istoria, e non só na Antigüidade, polo seu ruralismo, subdesenvolvemento económico e situación p eriférica en relación ás rexións máis avanzadas d o Occidente europeo; e tales c ircunstancias non re sultan dende logo propicias para a produción e conservación dun rexistro histórico a bondoso en relación, agora , á súa veciñanza. Finalmente, en relación a os avatares non d a produción e conservación de fontes senón do seu estudo contemporáneo, e merxe a situación paradoxal de que precisamente esta época singularmente caracterizada pola e scaseza d e documentación escrita, é tamén a mellor dotada en docu mentación arqueolóxica non escrita. Insisto: “non e scrita”. Está claro que a documentación epigráfica e n umismática —de seu arqueolóxica; pero ta mén, de seu, escrita— escapa a esta caracterización. Non coñezo estudos específico s, nin eu p osúo datos inéditos, que aporten algo á tan necesaria comparación entre as difere n tes etapas da nosa documentación e pigráfica; mais non semella moi aventurado asumir a priori que a e pigrafía medieval e moderna supe re á romana e ta rdo-antiga. E embora si insistan tales estudos específicos no ámbito d a nu mismática, que inciden na retracción do numerario conservado entre a época romana e a medieval (Núñez Me neses, 2016), non hai dúbida de que dende o Baixo Medievo ata hoxe a produción, circulación e conservación monetaria superou á das mellores épocas da nosa Antigüidade. 2.1. Fontes arqu eolóxicas Recuperemos, pois, o fío da nosa exposición: fontes arqueolóxicas non escritas. Para ningunha época histórica coma a nosa Antigüidade, que agora podemos xunguir coa nosa Prehistoria recente e Protohistoria, a Arqueoloxía se ten esforzado máis en prospectar , catalogar e e scavar xacementos; para nin gunh a outra época da nosa Hist oria contamos consecuentemente con máis documentación cerámica, metalúrxica, paleo-bo tánica, paleo- zoolóxica, e mesmo artística, recuperada por intervencións arqueolóxicas. Porén, esta inxente cantidade de información non escrita é moi pouco o q ue nos aporta ao noso problema particular . Se o contributo Arqueoloxía, por si soa, re sulta moi li mitado para pescudar a suntos de índo le socio-política (Calo Lo urido, 1993: 1 71), non digamos xa i nstitucións e administración! E cando o noso obxecto de e studo, en concreto, é o poder loca l, mesmo avances recentes tan relevantes para a historia política da Galecia c oma o catálogo cada vez máis a mplo de campamentos romanos (Costa Ga rcía & al. , 2019), apenas teñen p ara nós u nha influencia tanxencial. Fagamos excepcións: o xermolo dos grandes castros ao longo do século I a .C., o das uillae T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 39 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E e «aglomerados secundarios» romanos no II/III d.C., o devalo castrexo dende mediados do século I d.C. e a súa recuperación na T ardoantigüidade, son todos procesos que coñece mos grazas á Arqueoloxía, e v erbo aos que esta d isciplina ten aínda moito que aportar . Mais mesmo nisto o contributo re sulta decepcionante perante as preguntas que gostaria mos de formular ao rexistro arqueolóxico: se os aglomerados secundarios foron, co mo semella, canda menos puntualmente, c apita ciuitatis , onde está o seu re flexo político? U-las curias, u -los foros? Mesmo en estudos exemplares arredor deste asunto, coma o de F . Pérez Losada (2002), se eluden con abraiante desinterese estas preguntas. Cando se trata dos grandes castros, as estruturas de reunión pública que coroan moitos deles son e studados, unha e outra vez, d ende a perspectiva da relixiosidade, dentro da catego ría de «santuarios urbanos», aínda c ando, como xa teño defendido noutro lugar , semella por e nteiro plausíbel a súa d imensión po lítica (Fernández Calo, 2016a). Ao meu saber , só para as g randes capitais da Galecia se veñen formulando estas i mportantes cuestións (Suárez Piñeiro, 2006-2008; Martins & Fontes, 2010; Fonseca Sorribas, 2012), agás algúns casos isolados entre xacementos secundarios coma O Freixo, Marco de Canaveses, ou El Castro de V illasabariego, con conservación máis ou menos excepcional das súas estruturas monumentais (Dias, 1998; Ce lis Sánchez & al. , 2002: 2 71- 272). T odo isto son excepcións: en xeral, o contributo arqueolóxico ao noso problema amósase precario, cando non completamente indiferente. 2.2. Fontes literarias Pasemos ás fontes escritas. Cómpre citar , en pri meiro lugar , as literarias, nas que podemos agrupar todas as fontes conservadas en soporte brando a través de complexos procesos de transmisión textual. Podemos distinguir , e n pri meiro lugar , as fontes clásicas das tardo- antigas. Comecemos polas prim e iras. As fontes clásicas referentes á Galecia forman parte d o fragmentario corpus do saber da Antigüidade clásica, en grego e latín, conservado por tradicións internacionais e obxecto de reunión e crítica intens a e internacionalizada por p arte da in telectualidade humanística occidental dende o Renacemento. A intelectualidade galega participou ao seu xeito destes esforzos, pero os traballos específicos de crítica e aproveitamento histórico son relativamente recentes. Destacan, sen dúbida, as achegas de J. C. Bermejo (1978; 1983) orientadas a avaliar a obra de Estrabón, nun criticismo tendente a matizarse na actualidade (García Quintela, 2009). Do que si dispomos cunha certa tradición rexional é n a crítica e tradución do noso único cronista romano, Hidacio de Chaves (Candelas Colodrón, 2004 ; López S ilva, 2004). E contamos finalmente cun par de compilacións das fontes c lásicas para o noso ámbito rexional estrito, para as que a bonda cadanseu volume (Romero Masía & Pose Mesura, 1988; Balboa Salgado, 1996). Isto convéncenos da escaseza cuantitativa deste rexistro, que non d esmerece a súa importancia cualitativa. Entre a s fontes clásicas, en e fecto, atopamos todo tipo d e temas: xeografías, epistolarios, mitoloxías, cróni c as, historias, lírica, filosofía, dereito. Deles, cómpr e sin gu larizar a lexislacion civil: compilado polos emperadores romanos de Oriente, o d ereito romano foi recuperado en Occidente xa dende o Baixo Medievo co xurdimento das escolas xurídicas universitarias (Brunckhorst, 2004). T odos os demais temas ampliaron a c esura documental ata o Renacemento. Por suposto, no que estamos a expór subxace algunha indefinición. Onde remata o saber clásico e escomeza o medieval? Pode resulta r ata certo punto estraño incluírmos por exemplo, como fixemos, a Hidacio de Chaves e o seu Cr o nicón entre estas fontes c lásicas, sendo real mente un re presentante secundario, por máis c a relevante para nós, da Latinidade serodi a . Mais o certo é que as dinámicas que rexeron a transmisión e conservación da súa obra son análogas, por e xemplo, ás do tamén galaico Orosio, ás do tamén serodio Festo, ou ás dos máis temperáns e máis incontrovertibelmente «clásicos» Ptolomeo, 40 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA A S FO N TES : OP A C I D AD E DO PO DER LO C AL | §2.2 Apiano, Plinio o vello ou o corpus cesariano. V erbo ás fontes literarias post-romanas emerxen algunhas diferenzas coas romanas. Persoalmente, non son partidario de ex trapolar rupturas históricas efectivas d os fitos cronolóxicos nos que convencionalmente estamos obrigados a compartimentar a Historia ou, no noso caso, a Antigüidade. Porén, é evidente , por unha banda, que as nosas fontes de época xermánica denuncian unha coherencia interna que as distingue do saber c lásico: unha liña d e transmisión moito máis c ontinuísta co Medievo e ata a actualidade; e tamén máis «rexionalista», lonxe das tradicións tan internacionalizadas que conservaron o sabe r clásico, limitada agora esencialmente aos reinos hispánicos med ievais. Na T ardoantigüidade sueva e visigoda emerxen autores moi difundidos en todo o Occidente tardo-antigo e medieval, coma o noso Martiño de Dume ou o máis relevante, p ero ta mén máis alleo a n ós, Isidoro de Sev illa. Seguimos a contar tamén con obras e xternas á península ibé rica, extremadamente útiles p ara nós, coma o Anónimo de Rávena . Porén, a meirande pa rte das nosas fontes ten unha vocación moito máis local, e foi co mo digo conservada esencialmente no marco estrito da península ibérica. Simplemente, non hai unha verdadeira solución de c ontinuidade entre a T ardoantigüidade visigoda e o Alto Medievo no marco da Galec ia. De ste xeito, a chamada Colecc ión canónica hispana fo i conservada polas propias in stitucións eclesiásticas supervivintes á conquista islámica, re unindo unha enorme cantidade de actas conciliares de carácter provincial e xeral da península ib érica tardo-antiga. E o dereito visigodo foi conservado despois da «perda» do Reino ata tal punto que as parquísimas fontes n otariais galegas do século X a luden con insistencia a e l (Castro Caridad, 1999). Cómpre matizar , iso si, que a súa compil a ción, na forma na que efectivamente chegou a nós, fica inti mamente vencellada ás innovación xurídicas baixo-medievais, e neste caso á cod ificación d o Fuer o juzgo por Afonso X o sabio. Ma is evidénciase, en su ma, a identidade singular das fontes literarias da n osa T ardoantigüidade visigoda, d istinguíndoas netamente da Antigüidade romana. Entrambas as etapas referidas r esta o período suevo; e é se cadra aquí ond e máis claramente emerxe unha ruptu ra cronolóxica: todo apunta a te ren sido conservadas, canda menos d un xeito parcial, as fontes eclesiásticas; e a té rense perdido por enteiro as lexislativas. V erbo ás primeiras, cómpre salientar a inclusión das actas d os dous concilios xerais suevos de Braga, a mais dun terceiro provincial visigodo, na Hispana . Con certeza houbo máis concilios, dos que de feito a antedita colección aporta alusión explícita dalgún cuxas actas non se conservaron. Isto evidencia que, mesmo se na conservación da Hispana media ron dun xeito protagonista institucións eclesiásticas galaicas, a colección canónica que representa se trataba dunha compilación xeral para todo o re ino visigodo, sen o menor particularismo galaico. Destes concilios de no ticia dispersa, o máis relevante é sen dúbida o p olémico concilio suevo de Lugo do 569. Non aludido e n absoluto na Hispana , a súa noticia chegou a nós polo simple azar dun preito eclesiástico que enfrontou aos diversos b ispados galaicos no século XII, propiciando a dif u sión do s e u supo sto rexesto canda unha p orción docume n tal demostradamente xenuína: nada menos có Parr oquial suevo , unha das fonte s paradigmáticas para o noso proxecto de investigación. Se conservamos, por outra banda, o Cr onicón de Hidacio, autor aínda netamente romano, e un bo volume de obras do xa post-romano Martiño d umiense, é porque, como xa apuntamos, destacaron ao seu xeito na La tinidade tardo-antiga e tiveron, c onsecuentemente, unha boa difusión no Occidente cristián medieval. Aquí rematan as fontes literarias producidas no período suevo: claro é que os seus potenciais canons legais e o inte rese pola súa transmisió n se perderon co Reino. Apenas p odemos formular unha s o speita, in e xplotada en termos historiográficos malia a súa transcendental importancia, e na que eu tampouco me a treverei a entrar nesta me moria: as c o mpilacións le x islativas visigodas, e nomeadamente o Liber iudiciorum difundido no século seguinte á conquista do reino suevo, non incluiría leis en uso T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 41 M A R T Í N F E R N Á N D E Z C A L O | X E N E A L O X Í A D O P O D E R L O C A L G A L A I C O N A A N T I G Ü I D A D E 48 | U N I V E R S I D A D E D E S A N T I A G O D E C O M P O S T E L A H I S T O R I O G R A F Í A : O P O D E R L O C A L , E N T R E A I N D E F I N I C I Ó N E A I N D I F E R E N Z A | §3 3 HIST ORIOGRAFÍA: O PODER LOCAL, ENTRE A INDEFINICIÓN E A INDIFERENZA Coma en toda investigación histórica, cómpre tratar a título introdutorio os precedentes historiográficos e o estado da cuestión do tema q ue nos o cupa. Mais antes ca encetarmos os precedentes historiográficos do noso te ma de estudo, có mpre e n primeiro lugar formulármonos unha p regunta un tanto obvia: existe realmente unha h istoriografía do poder local galaico na A n tigüidade? O certo é que a resposta dific ilmente pode ser outra cá negativa, con todos os mat ices que se queiran facer . Por supo sto, non pretendo a firmar con isto q ue non contemos c on estudos puntuais arredor deste asunto, que evidentemente si existen, e nun número se cadra moi superior ao que particularmente puiden ter acceso ao longo do meu proxecto de doutoramento, malia a exhaustividade, n on só documental senón tamén historiográfica, na que procurei alicerzalo. O que pretendo sa lientar é o común isolamento mutuo que atinxe a estes estudos, incardinados en liñas de investigación independentes — acotío, mesmo na propia obra pa rticular dos seus a utores—, extremadamente parciais a nivel cronolóxico e/ou x eográfico, e con gravísimas d escompensacións que adoitan dar as costas a etapas enteiras da historia galaica e á contextualización externa do seu rexistro. A propia falta de entidade historiográfica deste tema d ifumina a s p osibilidades re ais de encetarmos unha historiografía coherente. O que se impón, pola contra, é facelo precisamente por secto res h istoriográficos, definidos sobre todo por especialidades de índole cronolóxica. Propoño, pois, atendermos individualizadamente a tales sectores: 1º. — a cultura castrexa; 2º. — a etapa «peregrina», confluencia dos sectores adxacentes; 3º. — a Galiza romana; 4º. — a Galiza xermánica. Ningún destes sectores ten desenvolvido ta mpouco unha v erdadeira historiografía do poder local galaico en cadanseu in tervalo cronolóxico constituínte máis ca dun xeito ineludibelmente colateral. En xeral, estamos perante a circulac ión dunha serie de tópoi , ideas xerais, arredor do poder lo cal en literatura académica con preocupacións polo xeral moi afastadas deste tema. Hai excepcións relevantes disto , das que nos ocuparemos pertinentemente; pero a máis significativa, pola canti dade de bibliografía que ten xerado, p ropoño tra tala tamén nun apartado propio: a localización xeográfica das co munidades locais. É esta sen dúbida a cuestión referente ao pode r local que máis ten atraído a atención d os historiadores, ata o punto do anquilosa mento das metodoloxías empregadas. Por último, merecerá unha atención específica outra cuestión, por máis ca marxinal e mesmo esquecida na historiografía, esencial para nós: a forma c oa que os historiadores teñen a frontado a interrelación entre os sectores cronolóxicos antes especificados. Este asunto conta con brillantes achegas, valiosas polos se u s avances e pola base que nos p roporcionan, pero tamén pola súa lamentábel e scaseza. Mais cumprirá tamén —e iso será por onde comecemos— avaliar os factores q ue teñen condicionado a precaria situación da historiografía do poder local, sen os que posibelmente non estariamos a facer xustiza á nosa exposición historiográfica ulterior . T odo isto, en suma, con forma a marxinal pero complexa historiografía do poder lo cal galaico e o seu o d ifuso estado da cuestión; e tal será o que tentarei satisfacer no que resta deste capítulo. T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 49 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E 3.1. Contexto xeral: un panorama un tanto ad v erso V imos de denunciar a falta de entidade historiográfica do tema que nos o cupa. Os factores que teñen condicionado esta eiva son varios e conflúen dun xeito un tanto co mplexo. Embora non pretendo senón amplialos ao longo do presente apartado, coido que a prol da claridade expositiva non estará de máis enuncialos xa dende o come z o: 1º. — opacidade da documentación; 2º. — indefinición temática; 3º. — desinterese dos historiadores; 4º. — fragmentación historiográfica. V examos, pois, en qué consisten e c ómo actúan estes factores ind ividualizadamente; sen esquecérmonos do xeito no que se interr e lacionan entre eles. Xa vimos algo dos dous primeiros factores enunciados, cuxas consecuencias historiográficas non deixan de ser por e nteiro previsíbeis. Como e xpuxemos, o poder local constitúe un tema especialmente opaco á investigación histórica, sobre todo nun espazo coma a Galecia singularmente caracterizado pola escaseza de documentación (§2). Os estudos son escasos e superficiais, h abitualmente estereotipados e formularios —curiosamente coma os dous grandes n úcleos da n osa documentación, as fontes ep igráficas e d iplomát icas— no que respecta ao poder local. As monografías ou simples a rtigos específicos son rarísimos, e inexistentes nas implicacións globais — x eográficas e cronolóxicas— do tema. Mais isto non pode ser atribuído unicamente á precariedade das fontes. De feito, das etapas crono-culturais abranguidas pola a nosa acotación cronolóxica, a máis estudada, con máis especialistas, proxec tos e traballos implicados, probabelmente sexa a cultura castrexa, precisamente a peor d ocumentada. É evidente que se a o pacidade das fontes dificulta a investigación histórica, o que sobre todo a frustra son as propias inercias historiográficas. V elaquí unha delas, o segundo factor antes enunciado: a simple indefinición d o obxecto de estudo, do que xa nos temos ocupado. Noutro dos nosos capítulos introdutorios a dicamos un certo esforzo a definir o «poder local», e coido que sobra insistir en que este esforzo é orixinal neste traballo, non tendo sido realizado nunca antes (§1.2). Mesmo na bibliografía máis re levante deste tema, que certamente non é ga lega nin portuguesa, o esforzo conceptualizador se sortea con abraiante desleixa: valla o e xemplo do brillante e esencial e nsaio de L. La moine (2009) arredor do poder local d a Galia romana, procedente por certo dou tra tese de doutoramento, que paradoxalmente non parte de conceptualización ningunha do «poder loca l», nin chega a propoñela. Se isto acontece en Francia, onde o que aquí vimos insistimos en denominar «poder local» ocupa un lugar destacado nas p reocupacións científicas d os historiadores da Antigüidade, non estrañará que en Galiza e Portugal, o nde este tema esperta só un interese marxinal, a situación sexa moito peor . Conectamos xa con outro f ac tor que incide no denunciado subdesenvolvemento historiográfico: o mero desinterese polo poder local. Como levo denunciando dende a miña tese de licenciatu ra, na investigación da nosa Antigüidade a política e a administración adoitan ser cuestións colaterais en estudos interesados primariamente por temas moi diferentes (Fernández Calo , 2 015a: 1 3-14; 2018: 2 0). No rexurdi mento d a Historia política — poderosa tendencia historiográfica actual, embora certa mente non tan nova (Barret-Kriegel, 1973), perante o esgotamento da «Historia d as mentalidades», para mágoa dos historiadores analísticos—, a política segue a ser u nha grande ausente na nosa historiografía rexional. Sigo a referirme, por suposto, á Historia antiga; p ero o certo é que este aserto n on deixa de ser válido para case calquera secto r cronolóxico, agás a Historia conte mporánea onde a política galega si que c hega a acadar un pape l protagonista na investigación académica rexional (por 50 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA H IST ORIOGRAFÍ A : O PODER L OCAL , ENTRE A INDEFINI C IÓN E A INDIFERENZ A | §3.1 exemplo, Grandío Seoane, 1999; Beramendi, 2007; &c.). Mais se fixesemos un exame á produción historiográfica dos últimos ano s, podería semellar que o estudo d a nosa An tigüidade segue ancorado na antedita última g rande xeración de Annale s . As relixións indíxenas 3 , o seu acomodo coa relixión romana —no que, agora si, entran asuntos referentes á política e á administración, c omo é o culto imperial— (Le Roux, 2009), ou a implantación do c ristianismo (Núñez Ga rcía, 2012; 2013; Pia y Augusto, 2006; 2018; &c.), xeran en conxunto un interese moito meirande entre os historiadores ca calquera outro a specto d as estrutura s e procesos históricos da An tigüidade ga laica. Isto non é estraño, pois a re lixión constitúe sen dúbida unha d as herdanzas máis transcendentais, máis innovadoras ver bo ao pasa do e de meirande in fluencia p osterior , da nosa Antigüidade. Ademais, todos os restantes eidos clásicos de investigación h istórica, co ma o poboamento o u a economía, adoitan estar supeditados aos intereses máis técnicos dunha disciplina auxiliar , a Arqueoloxía; e as cuestións de cultura e lingua —outro dos grandes legados da Antigüidade— son á súa v ez e ido d e estudo preferente de filólogos, non de historiadores. Por suposto, todo o que estou a comentar non é excepcional da Galecia, enmarcándose de feito na indefinición disciplinar que afecta á p ropia Historia antiga, probabelmente máis do que a ningún outro sector historiográfico. A esta indefinición disciplinar , n o noso ámbito de estudo, xúnguese a sim ple fragmentación cro no lóxica. Se antes apuntei que se pode a firmar que non exist e unha verdadeira histori o grafía da Antigüidade na Galecia, por suposto non pretendía in sinuar que carezamos rea lmente de liñas de investigación asociadas a esta época, senón a que e stas se atopan fortemente compartimentadas nos seus sub-períodos constituíntes. Así, a «cultura castrexa», de cuño fortemente arqueolóxico, e a «Galiza romana», na que x a c obra importancia a achega de historiadores e stritos, poden terse p or s ec tores historiográficos plenamente consolidados e independentes en tre si. Evidentemente, unha forte inte rrelación afecta aos d ous períodos; embora se advirta nos ú ltimos tempos u nha cada vez meirande autonomía, non só dos dous secto res e nunciados senón nas mesmas correntes académicas nas que se subdividen. V eremos algo d isto ao sintetizar as controversias, en curso ou máis polo común só la tentes, que a tinxen á nosa a ctualidade historiográfica. Resulta canda menos paradoxal, por outra banda, a fonda descompensación que afecta á in vestigación da nosa Historia romana rexional, na que o s e specialistas a doitan interesarse polos inicios da romanización o Alto Imperio, difuminando p or aquí os límites co sector cronolóxico da cultura castrexa; pero apenas polo Baixo Imperio, desentendéndose na p ráctica de boa parte do seu propio á mbito de estudo. En resumo, permítome reproducir a crítica que ao respecto xa teño formulado noutro traballo de hai uns anos: Case toda a a tención historiográfica [no estudo da Galiza romana] se reduce a un intervalo de tempo ex tremadamente breve, case asi milábel por enteiro ao século I d.C. Este sesgo cronolóxico d ébese principalmente a un severo imperativo documental: a epi grafía galaico- romana, fonte esencial para a historia das insti tucións, emerxe e achega mo itas das súas mellores aportacións neste tempo. Porén, subxace asemade unha razón máis puramente historiográfica: a inercia dn paradigma dialéctico básico na interpretación d a Antigüidade ga laica, no que a romanización tería sinte tizado o entramado so cio-político pre-romano nunha nova realidade provincial r omana. Neste senso, atopa u n meirande interese o procedemento desta transformación do que a súa ulterior evolución , relegándose así, de f eito, a atención á meirande parte do dominio romano da Gallaecia ( Fernández Calo, 2017a: 17). 3 Sen d úbida o t ema q ue máis obsesiona á historiografía actual. Por citar al gunhas sínteses das últimas décadas: Monteagudo, 1996; Brañas Abad, 2007; Garcí a Quintela & Santo s Estévez, 2008; Santos Y an guas, 2014; Freán Campo, 2017; &c. T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 51 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E Se o Alto Impe rio conecta tan ben na Ga lecia coa cultura castrexa n o seu inicio, ao seu remate non se sabe moi ben con q ue conec ta. Non me refiro ás periorizacións históricas, sobradamente c oñecidas, senón á sectorialización historiográfica , q ue non se solapa nin moito menos á anterior , e que neste caso atopa unha indefinición manifesta. Abofé, a periorización tradicional, renacen tista de feito, establecía que a Idade Anti g a daba paso á Idade Media coa caída d o Imperio Ro mano; pero hai ben tempo que os mellores estudosos d a transición entrambos os períodos se decataron d o sesgo etnocéntrico, occ identalista, desa periorización, promovendo un estudo máis comprensivo dos mesmos e construí n do, fin almente, un sector historiográfico de seu p ara a «T ardoantigüidade», que no n oso caso abraguiría o Baixo Imperio e o s dominios xermánicos (cfr . § 1.4). Con todo, a inde finición causada por este solapamento de sectores historiográficos resolveuse dun xeito moi particula r na n osa historiografía rexional. Como o currículo académico n on desenvolveu nin moito menos unha especialidade de T a rdoantigüidade, e como non se sabe moi ben se o Baixo Imperio e os reinos x ermánicos han de seren obxecto de estudo da Historia antiga ou medieval, simplemente non existe unha verdadeira h istoriografía deste período. Isto d eixa fóra do foco historiográfico, gr osso modo , t odo intervalo que resta en tre des po is do século II d.C., desdeñado p olos especialistas en Historia de Ro ma, ata o século VIII, cando a rrinca a historiografía medievalista rexional. Explícome. Xa apuntamos o e scaso interese que na n osa historiografía rexional esperta o período baixo-romano entre o s especialistas en Historia ro mana. O mesmo cabe apuntar dos especialistas e n Historia medieval para os períodos suevo e visigodo. Obvia mente, o medievalismo é un sector h istoriográfico de forte personalidade coas súas propias dinámicas e aspiracións, pero esencialmente orientado ao aproveitamento histórico das fontes diplomáticas que na Galiza e n orte d e Portugal só despegan realmente do século X en adiante. No q ue a o noso ámbito d e estudo respecta , o in terese dos medievalistas p olos p eríodos suevo e v isigodo, con independencia de q ue para moitos non sexan T ardoantigüidade senón Idade Me dia temperá, é o mesmo có dos especialistas en Historia romana polo Ba ixo Imperio Romano: un interese anecdótico, cando n on directamente n ulo. Simplemente, o e studo da nosa T ardoantigüidade, se d escontamos o xa aludido problema da cristianización —non precisamente dentro d os secto res historiográficos máis fructíferos actualmente, por outra banda—, non conta cunha verdadeira historiografía rexional de seu. Os estudos visigodos atinxen, en xeral, e nomeadamente nos temas da política e administración —o cal non resultará sorprendente—, ao conxunto do Reino (por exemplo, García Moreno, 1974a; V a lverde Castro, 2001; Díaz Martínez, 2007); e de feito se asocia ron acotío, ata hai non moito, ao máis ra ncio da historiografía nacionalista española. Foi este sesgo nacionalista o que, e n boa medida, frustrou durante m o ito tempo o interese historiográfico polo reino suevo, como teñen denunciado o s últimos traballos relevantes ao respecto (López Carre ira, 2008: 19-30; Díaz Martínez, 201 1a: 5-34). Por suposto, isto non quere dicir que o estudo rexionalizado desta é poca fose terreo deserto: podemos cita r monografías tan andadas coma a de W . Re inhart (1952) ou C. T orres (1977) arredor dos suevos, ou a máis recente de P . C. Díaz Martínez (201 1a); ou mesmo, como feliz excepción no aínda menos propicio e studo da Gallaecia visigoda, o breve pero refrescante volume de R. Barroso, J. Morín e I. M. Sánchez (2015). Emporiso, estes traballos, por máis ca relevantes, non abondan p ara agochar o lamen tábel subdesenvolve mento da nosa historiografía tardo- antiga, arrecantada ata a marxinalidade. En tales circunsta n cias de extre ma frag mentación sectorial e simple desinterese investigador para períodos enteiros, só unha disciplina se amosa quen de interrelac ionar comprensivamente os sucesivos co mpartimentos estancos e hiatos cronolóxicos q ue as inercias historiográficas teñen producido na investigación da Historia rexional da Galecia: a Arqueoloxía. Por suposto, tamén a nosa Arqueoloxía rexional se ve a fectada por notábeis 52 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA H IST ORIOGRAFÍ A : O PODER L OCAL , ENTRE A INDEFINI C IÓN E A INDIFERENZ A | §3.1 descompensacións: o seu sobreestimado interese pola cultura castrexa e o período romano contrasta, outra volta, coa desatención que adoita recibir a arqueoloxía tardo-antiga e medieval, que malia o andado xurdimento ocasional de figura s prominentes —pensemos, nomeadamente, en M. Cha moso Lamas—, só moi recentemente acusan un verdadeiro despegue de a ctuacións e proxectos espec íficos. Con todo, a natureza do traballo do arqueólogo contrasta c o d o historiador nun aspecto esencial: a simple est ra tigrafía dun xacemento obrígao a desenvolver unha a tención comprensiva con todos os seus niveis de ocupación. O historiador , pola contra, estude o te ma que estude, só terá á súa disposición lotes de n oticias dispersas; e e sta d ispersión do rexistro adoita traducirse, como vimos, na propia dispersión d a histo riografía. Emporiso, tal vantaxe da Arqueoloxía non é moito o q ue n os aporta no noso caso, pois a política e as in stitucións non forman parte do que os arqueólogos adoitan desenterrar nas súas intervencións. Mais a historiografía do ú ltimo sécu lo, a través destes estudos específicos o u, máis comunmente, de achegas colaterais en e studos de temática dispar , ten desenvolvido no tema do p oder local galaico unha e volución particular . A investigación da historia antiga da Galecia sufriu nas últimas décadas unha especialización extraordinaria, se c adra meirande c á historiografía doutros períodos. Obvia mente, a e specialización ten aspectos positivos, no que respecta ao perfeccionamento dos métodos de investigación, que atopa novas fórmulas coas que interrogar ao rexistro ou mesmo permite aumentalo exponencialmente, sobre todo no caso da investigac ión arqueolóxica. Porén, a especialización tamén c omporta consecuencias negativas, c omo o é a sectorialización: a conformación das áreas de investigación en “compartimentos estancos” que coartan a interrelación entre os d iferentes períodos. A perda de perspectiva reviste acotío unha certa gravidade. Podemos ver , por exemplo, como un arqueólogo tan influínte coma A. González Ruibal (2006-2007: 618ss.) asocia o abandono dos castros á simple conquista romana e o cambio cultural, cando entre os especialistas en Historia romana hai un andado e ben máis fundamentado consenso a prol dunha cronoloxía máis serodia e d uns factores máis complexos para este proceso, a sociado en realidade á moi posterior la tinización flaviana (cfr . § 3.4). O utro exe mplo, case cómico: C. Baliñas (1998: 283), especialista n a Idade Media ga lega, atribuíu o co rónimo d o territorium Postmar cos a que “este c ondado c ontenía en su interior las tierras allende los marcos o mojones limítrofes de los giros urbanos de Iria y Santiago”, cando está moi claro que tal corónimo é si mplemente a herdanza da igrexa sueva de Pestemar cos , asemade herdeira do pobo dos Praestamar chi . É moi lamentábel que a especialización se traduza en perda de p erspectiva, e a multidisciplinariedade na simple d iverxencia das perspectivas disciplinares. Isto acontece con excesiva frecuencia na historiografía do poder local. Bótanse en falla , en efecto, as perspectivas amplas dos investigadores de hai non tanto tempo. No terzo central do século XX podiamos atopa r a un ú nico investigador ocupándose alternativamente de todo o período na máxima actualidade historiográfica, como ilustran os estudos de C. T orres arredor da conquista romana (T o rres Rodríguez, s.d.), a provinc ia baixo-imperial ( ibid. , 1949) e o reino suevo ( ibid. , 1977). C. T orr e s publicou tamén unha monografía arredor da Galiza ro mana ( ibid. , 1982), esta xa fóra de tempo , completamente superada pola de A. T ranoy (1981) que representou unha forma moito máis refinada de historiar o período romano da Galecia, exemplo adiantado da avanzada historiografía francesa, que en certo xeito iniciou o sector historiográfico especializado na Galecia romana . Unha obra, cómpre engadir , que n inguén superou dende aquela. E xa van aló corenta anos. No c aso da investigación d o poder local, a vertente negativa da especializac ión curricular resulta especial mente evidente. Non só se estreitou a visión de c onxunto para afrontar o problema, senón que mesmo se difuminou o interese específico polo poder local, p or simple razón de que entre os diferentes eidos suxeito de especialización non chegou a xurdir ningún relacionado con este tema. Isto non supuxo meramente un estancamento, senón, a cotío, un T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 53 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E retroceso sen paliativos. Sexa onde for que poña mos o fo co, o poder local é un tema menos relevante hoxe do q ue h ai medio s éculo. Nalgúns casos, mesmo dá a sensación q ue hoxe se sabe menos deste tema do q ue d écadas atrás. Cite mos u n exemplo, que g razas a terlle adicado unha monografía ao respecto coñezo ben: o p rincipatus galaico (Fernández Calo, 2020). Esta institución, unha das máis relevantes da Galecia castrexa e romana do p eríodo peregrino, conta cunha complexa historiografía propia e por suposto a d as últimas décadas incre mentou as perspectivas, os coñecementos e tamén as controve rsias. Porén, abraia o xeito no que foi desterrada das achegas xeneralistas. Ata hai pouco, a A rqueolox ía galega asumía como unha das súas tarefas c onsubstanciais o estudo das institucións socio-políticas documentadas na cultura castrexa. O principatus estivo na b oca de todos os arqueólogos g alegos e portugueses posteriores a F . López Cuevillas, quen por razón das deficiencias da investigación epigrafista do seu tempo non chegara a darlle o recoñecemento pertinente. Podemos ilustralo cun dos meirandes expoñent e s da Ar q ueoloxía de cuño empirista que d o minou o panorama arqueolóxico g alego a p artires d a d écada de 1 970, pasando h oxe, para os seus detrac tores, por excesivamente escéptica verbo á documentación escrita e contraria á especulación social e antropolóxica tan cara aos arqueólogos do novo milenio. Neste senso , na súa popular obra divulgativa A cultura castr exa , F . Calo Lourido (1993: 179) citaba o principatus entre as institucións recoñecíbeis do entramado or ganizativo catrexo, embora só fose para salientar as incertezas q ue p ara el a rrodeaban a s súas funcións e a súa potencial precedencia pre-romana. Pois ben: noutra obra divulgativa máis recente arredor d o mesmo tema, A Ga licia castr exa de J. Rodríguez Corral (2009), arqueólogo certamente entusiasta —coma toda a súa xeración— da especulación social e antropolóxica, o principatus non aparece por ningures. O principatus é só un exemplo, pero coido que ilustra ben dabondo que a historiografía do poder local non só se rexe por un subdesenvolvemento e un estancamento p almarios, senón que mesmo ten chegado a retroceder , expulsada do interese d as a chegas máis xeneralistas. Insuficiente? V examos outro exemplo. Os estudos p arciais que xa teño p ublicado no marco do meu proxecto de d outoramento permitíronme verificar un paradoxo semellante n o outro extremo do noso inte rvalo de estudo; unha eiva xa non da historiografía galega senón d a hispano-portuguesa en xeral, sobre a que cumprirá voltar polo miúdo ao longo da presente memoria, n a que por certo non pretendo, nin moito menos, chegar a asentar unha solución definitiva satisfactoria, pois o problema reborda e moito os modestos límites galaicos q ue nos temos marcado. Permítome, iso si, presentalo canda menos, reproducindo para isto u n deses meus textos anteriores ao respecto: O poder e as i nst itucións tardo-antigas non constitúen certamente un eido novidoso de investigación histórica, pero tampouco u n usual. A h istoriografía deste tema viviu de feito a súa etapa máis dinámica hai preto dun sécu lo, a propósito d as controversias institucionalistas suscitadas pola lexislación visigoda. No qu e ao poder local respecta, esta controversia interesouse fundam en talmente p ola herdanza munic ipal romana no réxime concel lil medieval, debatida con entusiasmo por insignes h istoriadores do dereito, pero case adur miñada dende aquela na Historia xeral (Fernández Calo, 2019a: 48). O problema reborda en moito a Galecia, como apuntamos; pero aféctaa de cheo. Boa parte das n oticias do municipium h ispano tardo-antigo son de feito galaicas. E. Pérez Pujol (1896: 160) e mprego u nas con insistencia para fundamentar a p ervivencia do municipium romano no período visigodo: son parte dos teste muños tardo-antigos que C. Sánchez-Albornoz (1943: 99ss.) recusou para defender unha supo sta extinción municipal xa no Baixo Imperio; unha recusación que , malia se realizar con “máis teimosía ca razón” (Fernández Calo, 2019a: 63), resultou dende logo exitosa á hora de d esterrar o problema da discusión académica , nada menos c a ata hoxe mes mo. A —certamente mínima— atenc ión h istoriográfica recibida por u n 54 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA H IST ORIOGRAFÍ A : O PODER L OCAL , ENTRE A INDEFINI C IÓN E A INDIFERENZ A | §3.1 destes municipia g a laicos tardo-antigos, Lais , d ocumentado nada menos ca medio sécu lo despois do remate d o dominio romano na provincia, ilustra ben a problemática á q ue nos referimos. V ol va mos citar a F . López Cuevillas (1955: 190), bo representante da historiografía da primeira metade d o século XX, menos desenvolvida e especializada, pero tamén por iso con miras ben máis amplas: p ara el, o municipium Lais estaba “ or ganizado sin duda a la romana”. F . López Cuevillas non facía con isto máis ca referendar unha idea común na investigación h istórica a nterior a el (cfr . Murguía, 1866: 383-384; Pérez Pujol, 1896). Porén, hai non moito, un d os poucos, e dos mellores, hi sto riadores españois e specialistas na T ardo a ntigüidade, P . C. Díaz Martínez, achegou a máis recente revisión da entidade deste municipium : La referencia [del municipium Lais ] no necesariamente implica u na es tructura administrativa que recordase formas municipales romanas. Debemos p ensar en un consejo de notables qu situaban a su frente a u n p ersonaje significativo en el cual delegaban la representación de la ciudad (Díaz Martínez 2007: 325). Abofé, o ú nico que afasta e sta hipótese de P . C. Díaz Martín ez a rredor do funcionamento do municipium Lais do réxime municipal romano é o suposto carácter unipersoal da delegación cidadá referida. T odo o demais, como xa te ño apuntado n outros traballos, define con exactitude as características b ásicas do municipium romano (Fernández Calo, 2 017a: 42; 2018: 1 17). Evidentemente, P . C. D íaz Martínez limítase aquí a aplicar os p rincipios sub- disciplinares da súa e specialidade a unha n oticia anó mala: como a T ardoantigüidade é marco convencional d e pro ce sos d e señorializac ión ou «proto-feudalización», de retroceso das estruturas c ivís a prol de siste mas de servidume e clientelaxe; c omo o devalo das formas republicanas do Imperio Romano se atribúe tradicionalmente ao sécu lo III e a o Dominado, e como, advertidamente ou non, a extrema postura de C. Sánchez-Albornoz segue a ser a autoridade neste asunto, hai que explicar ad hoc que un municipium documentado no ano 468 non pode ser un v erdadeiro municipium romano. Porén, de nos zafa rmos das artificiosas sectorializacións cronolóxicas, comprobaremos o desatino desta alternativa. O rexistro histórico g a laico d o B a ixo Imp e rio verifica, de feito, a p lena o p eratividade do réxime municipal, a ta o punto de constatarmos outro munic ipium lite ralmente no mesmo século ca Lais , pero aínda dentro do dominio romano: Celenis (Fernández Calo, 2017a). Isto evidencia que a especialización pode chegar a ser contraproducente, causando distorsións á hora de tratar de d ar resposta a d eterminados problemas históricos que requiren de pe rspectivas amplas a nivel cronolóxico. Por suposto, non pretendo con isto desaprobar o traballo de P . C. Díaz Martínez, nin creo sequera estar a con tradicilo netamente pola excepcional prudencia da que fixo gala no texto arriba reproducido. Coido, de feito, ben máis louvábel tratar de explicar unha a nomalía, aínda sobre os preconceitos da especialidade propia, do que ignorala p or completo. Iso é ao que se ten acostumado, l a mentabelmente, to da a historiografía da Galiza ro mana con estes testemuños serodios d o municipium , parte da súa xa aludida desatención do rexistro baixo- imperial. Mais estoutro sector historiográfico a porta u n c a so análogo ao que vimos de denunciar , pero se cadra máis desatinado, ao ficar suxe ito non aos p rincipios disciplinares senón aos preconceitos persoais. O caso ao que me refiro é unha desafortunada a cción que un dos nosos especialistas máis recoñecidos en Histo ria romana, o recente mente finado G. Pereira, promoveu xa non na historiografía do poder local galaico-romana, senón no seu mesmo rexistro. En efecto, no seu contributo ao inacabado Corpus de Inscricións Romanas de Galicia , G. Pereira propuxo unha relectura por enteiro fantasiosa para unha inscrición entón —e hoxe mes mo— perdida, recusando a mención dun senator peregrino que consignaran o s editores anteriores da peza. En concreto, mudou as variábeis secuencias SENA TORIE·S, T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 55 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E SENA T ORIS· S e S ENA TORIRIES d a bi bliog rafía a n terior , por S ENA FORI ESES, engadindo po lo medio unha menc ión d e castellum que non figuraba por ningures e a imaxintativa restitución For ( o ) i ( ri ) e ( n ) ses para tan estraña secuencia proposta ( CIRG I, 13). Sería inxu sto afirmar que tan d rástica relectura, feita sen me d iar e xame ningún da desaparecida peza orixinal, se fixo en base a nada; pero a realidade dos feitos non nos permite emitir un x uízo moito máis indulxente. O único no que se fundamentou G. Pereira foi no seu preconceito persoal d e que, supostamente, aquela lápida de Padrón non podía ter mención dun sen ator indíx e na. As consecuencias de se mellante a rbitrariedade foron gravísimas: non pretendo pecar de inmodestia senón expoñer un feito historiográfico, pero logo da ed ición de G. Pereira o senator de Padrón d esapareceu da investigación h istórica ata que eu mesmo o recuperei no meu estudo das institucións pre-municipais galaicas (Fernández Calo , 2 016a). Coido que este caso ilustra ben a lamentábel precariedade sobre a q ue ten avanzado a historiografía do tema q ue nos o cupa: é a propia especialidade en Historia romana a que mellor c oñece a xeneralizada d ifusión de senados peregrinos ao longo do Imperio Romano temperán e da intitulación d os seus membros como senator es na documentación epigráfica; pero a índa así G. Pereira optou por ir en contra da evidencia da súa propia especialidade para borrar a c erteza do único destes senator es peregrinos te stemuñados na Ga lecia, q ue, a ntes d el, ninguén puxera en d úbida. Isto aconteceu cando G. Pereira foi, co mo a puntamos, un dos mellores especialistas ga legos en Historia romana da súa xeración, e podemos engadir , de feito, que dos que máis decisivamente teñen contribuído ao recoñecemento do poder local galaico-romano. Mais aínda así, tamén recusou banalmente unha das fontes máis relevantes para este tema, e n inguén, ata hai pouco, se p reocupou por revertir semellante a rbitrariedade; non pola súa contundencia ar gumental, senón só porque se aceptou dun xeito acrítico e non suscitou n ingún in terese a súa necesaria revisión . Pode habe r un exemplo máis explícito do desinterese e marxinalidade que este tema ocupa na nosa historiografía rexional ? 3.2. Matinando nas orixes: pr ecedencia pre-r omana e descohesión organizativa castr exa A Antigüidade, entendéndoa nos límites cronolóxicos que temos b a lizado (§1.4), arrinca na Galecia nun estadio avanzado da súa cultura castrexa. Mais este adiamento que, relativamente ao longo lapso cultural castrexo, teñen os fitos do 1 39 ou 137 a.C., non ha de confundir o punto de partida coa etapa máis brillante desta cultura, que arrinca precisamente nesas da tas. Aínda sendo certo que case ca lquera a specto d a cultura c astrexa é obxecto de fortes controversias, hai hoxe un completo c onsenso en situar neste mesmo fito inicial o inicio tamén dunha se rie de innovacións que definen unha fase sobranceira —a máis brillante, como apuntamos— da devandita c ultura. É só a partires deste intr e cand o se asiste ao desenvolvemento urbano e ao florecemento escultórico e o uriveiro; cando triunfan te ndencias estruturais longo tempo latentes co ma a colonización castrexa dos vales e a penetración d o comercio med iterráneo; e cando, en fin, percorrendo un chisco máis no tempo, eclosionan os indicios da romanización. Non entrarei agora nas posíbeis inte rpretacións de tan dra mática inflexión cultural, que conta cunha a mpla bibliografía e mes mo p odemos a firmar que vén experimentando u nha evolución h istoriográfica propia e singular . Mais o que me importa é sinalar que todas as mudanzas referidas teñen lugar n os prolegó menos proto-históricos da Antigüidade, tal co mo a vi mos definindo, e x a que logo a ta n característica fisonomía da cultura castrexa que emerxe delas non pode ser asociada ao substrato pre-histórico, ao punto de partida do noso obxecto de estudo, senón que forma parte das transformacións ás que d ar cabida e satisfacción nesta mesma memoria. O punto de partida é, xa que logo, a Galecia anterior a estas mudanzas: a Galecia do século II a.C. T emos entón un panorama francamente diferente, máis ou menos consensuado, que enchoupa unha visión tópi c a, primitivista, mais non por iso desatinada, da cultura castrexa. 56 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA H IST ORIOGRAFÍ A : O PODER L OCAL , ENTRE A INDEFINI C IÓN E A INDIFERENZ A | §3.2 A p resente memoria ocúpase dunhas comunidades locais que, alén das previsíbeis transformacións —as cale s, por outra banda, est udare mos polo miúdo—, perviviron estruturalmente ao longo d e toda a Antig ü idade. Aquí emerxe un dos tópoi máis exitosos e de máis longo percorrido da historiografía do poder local galaico, e o primeiro do que nos ocuparemos: a asunción de estas comunidades pre-e xistiren á propia Antigüidade, persistindo e evoluíndo ulte riormente. N ada máis polo de agora arredor disto: o xeito no que a historiografía interpreta a adaptación deste poder local castrexo ao poder local de época romana tratareino no vindeiro apartado. Centrémonos, pois, no tópico que vimos de enunciar: a precedencia castrexa do poder local galaico documentado nas sucesivas etapas da nosa Antigüidade. Case toda a historiografía asume isto con firmeza , e antó llase p rolixo, por n on dicir i mposíbel, enumerar as veces nas q ue se ten insinuado: se c adra resulte máis significativo ca recoller unha árida e nunca —por simple imposibilidade— exhaustiva listaxe de aut ore s e obras, mencionar a s diversas correntes implicadas; a cotío opostas, mesmo acremente, pero coincidentes neste asunto. O tópico ao que n os referimos, e n efecto, lévase sinalando dende as achegas máis pioneiras en arqueoloxía (López Cuevillas & Serpa Pinto, 1933-1934: 121; 286; López Cuevillas, 1953: 48); insiste nela tanto a historiografía formanista (Pereira Menaut, 1983a: 2 03) coma a celtista (García Quintela, 2007: 329, n 1; García Quintela & Santos Estéve z, 2008: 55); seguen coincindo a rqueólogos caros a unha visión «igualitarista» da cultura c astrexa (Calo Lourido, 1 993: 178-179; id., 2010: 186; Peña Santos, 2 005: 142) cos que pre firen postular visións xerárquicas e «heroicas» d a mesma (González R uib al, 2 006-2007: 3 1 6; A yán V ila, 2 01 1: 639). Eu mesmo, cunha carreira investigadora non precisamente dilatada, teño repetido este mesmo tópico en non poucas ocasións (Fernández Calo, 2015a: 25; 2018a: 46). Esta mos, e n efecto, perante unha asunción tópica, pero non por iso simplista nin moito menos inxustificada. Porén, antes das grandes innovacións que arrincan contra o remate do século II a.C., non contamos con ningunha fonte que documente estas comunidades presuntamente pre- existentes, e nin sequera con indicios materia is da súa pre-existencia. O s primeiros rexistros que documentan as comunidades lo cais castrexas non son senón os relatos d a c onquista romana; e a dispoñibilidade destas fontes figura precisamente e ntre as innovacións do século II a .C. An tes desa data, a Arqueoloxía só é q uen de constatar unha cu ltura castrexa fortemente descohesionada, cuxos castros eran economicamente autosuficientes e case nada especializados (Peña Santos, 1992; Calo Lourido, 1993: 171ss.; González Ruibal, 2006-2007: 318ss.; Currás Re fojos, 2 014: 219ss.; 412-413). O rexistro arqueolóxico non denuncia u nha xerarquía entre asentamentos que poida terse como indicio a prol da ex istencia de comunidades etno-políticas por riba do propio castro. E isto conduce naturalmente a outro tópico h istoriográfico: asúmese acotío, en e fecto, que as comunidades etno-políticas dese tempo estarían com postas por castros de forte p e rsonalidade que matiza rían o grao de xerarquización e c ohesión das estruturas sociais que existisen por riba deles 4 . A nivel po lítico, o artellamento destas comunidades sería pois tan laxo que non necesariamente tería que deixar unha pegada material rastrexábel. Abofé, o rexistro arqueolóxico indúcenos a pensar na inexistencia de centros político s e/ou cerimoniais monumentalizados, de grandes fluxos tributarios, dun ordenamento plan ificado do territorio; pero evidentemente isto non pode desbotar a mera p resenza daquilo que entra dentro do inmaterial, e así acontece coas identidades e as estruturas políticas das comunidades locais dese tempo. A carencia dun reflexo material para un poder loca l cuxa o peratividade se asume c omo premisa conduce, o utra volta, a outro tópico subsidiario: o poder local expresaríase en termos esencialmente si mbólicos (López Cuevillas & Serpa Pinto, 1933-1934: 4 O consenso é p racticamente total: cfr . López Cuevillas & Serpa Pinto, 1933-1934: 263; Silva, 1986: 2 77-278; Calo Lourido, 1993: 177; P ereira M enaut, 1 997a: 238-240; González Ruibal, 2006-2007: 187-188; 223-224; 31 1; Fernández Calo, 2015a: 22-23; 2016a: 108; & c . T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 57 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E notabilísimo senator peregrino nunha desafortunada edición epigráfica de G. Pereira ( CIRG I, 13). Esta etapa, que p odemos denominar «pr e -municipal» co mo fixen nun m eu estudo monográfico a o respecto (Fernández Ca lo, 2016a), semella especialmente proclive a ver desprezada a cuesti ón institucional. E ist o resulta paradoxal na m e dida en que a n osa investigación rexional focalizou moi axiña este problema: brilla na bibliografía o meritorísimo artigo de xenérico títu lo Estudos encol da Edade do Fe rr o no Nor oeste da Península , pero concretado co aínda hoxe suxerente subtítulo As tribus e a súa costituzón política , publicado baixo os auspicios do Seminario de Estudos Galegos, da man de F . López Cuevillas e R. de Serpa Pinto (1933-1934). Repre senta esta obra u nha a uténtica d isección do poder local pre- romano —que máis ben, repito, cumpriría etiquetar co mo «pre-municipal»— en toda a súa fondura: rexistrar as súas entidades constituíntes, identificar as súas institucións, interpretar a súa or g anización interna, pescudar os seus nexos con outras épocas… T o d o aquilo q ue se bota tanto en fa lta na h istoriografía rece nte deste tema. Este estudo, malia arrincar cunha pesimista confesión —“o que se sabe da costituzón po lítica dos anitgos pobos da Galecia é en realidade moi pouco” (López Cuevillas & Serpa Pinto, 1933-1934: 263)— e basearse nun repe rtorio de datos epigráficos e arqueolóxicos ben atrás dos coñecidos hoxe, v ai adiantarse a todos o s avances da investigació n post erio r; e non s ó d o tema en si, s enón tamén de sectores cronolóxicos transversais. Os citados pioneiros da Preh istoria galego-portuguesa asumen neste artigo que os ro manos terían deixado “subsistir as colectividades indíxenas” da Galecia logo da conquista, polo que as fontes clásicas non estarían senón a restituírnos “a facie s política da Galecia pre-romana” ( ibid . : 263; 286). Esta percepción arrinca en re alidade dos entón frescos traballos de A. Schulten (1920); pero non hai máis ca comparala co que ata o daquela defendía a h istoriografía rexiona l para decatarse do tremendo avance que supuxo. Por citarmos a un dos máis grandes, M. Mur gu ía (1866: 374-376) non fora quen máis ca de extrapolar u n estéril comparativismo céltico para ilustrar unha estampa, apenas un parágrafo, da or g anización socio-política galaica anterior á c onquista romana, sen sequera chegar a valorar a docume n tación autóctona: unha i n ercia na que xogaba, certamente , a visi ón primitivista daquela sociedade, sobre a q ue voltaremos ao nos referir á historiografía de época romana. H oxe, en e fecto, sectores da Arqueoloxía máis actual, partidarios da atribución unidireccional de todas as institucións documentadas, considerarían máis adiantado a M. Mur guía. Mais o magnífico ensaio de F . Ló pez Cuevillas e R. d e Serpa Pinto non atopou por desgraza continuidade directa: non é preciso explicar o que lle aconteceu á instituc ión baixo cuxos auspicios foi publicado, o Seminario de Estudos Galegos, moi p oucos anos despois co estourido da g uerra civil. O certo é que nin sequera F . López Cuevillas, quen non deixou de traballar e fixo avanzar extraordinariamente nos a nos seguintes a Arqueoloxía da nosa Idade do Ferro , a mpliou n ada do exposto naquel seu traballo . De sgrazadamente, non foi unha excepción. Unha das propostas máis in teresantes de F . López Cuevillas e R. de Serpa Pinto foi albiscar «maxistraturas» indíxenas en títulos institucionais constatados e pigráficamente: en concreto, senator es e magistratus . A historiografía das d écadas seguintes apenas fixo máis ca engadir o principatus , recupe rado po la investigación ep igrafista, a esta nómina de institucións indíxenas, mediando, iso si, algúns matices. O pri meiro é a lamentábel desparición do senator desta nómina dende a edición de G. Pereira da xa tratada estela de Padrón. Así, xa fose para senator es , magistratus e principes ou só para estas dúas ú ltimas institucións, houbo quen mantivo a noc ión de maxistratura indíxena (García Martínez, 1 972a: 173; Ba rreiro Fernández, 1984: 98; n13; Ortiz de Urbina, 2013a: 293; Beramendi, 2016: 26), pero outros preferiron albiscar algún tipo de delegación dos romanos (Santos Y anguas, 1985: 9-10; Alarcão, 1995: 56), ou salientar o primitivis mo o ptando p or xefaturas tribais (González García, 201 1 a: 192- 193) e mesmo realezas célticas (García Quinte la, 2002: 36). Comprobamos, pois, a 64 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA H IST ORIOGRAFÍ A : O PODER L OCAL , ENTRE A INDEFINI C IÓN E A INDIFERENZ A | §3.3 simplicidade das inte rpretacións que se adoitan facer arredor das institucións pre-municipais: hai discrepancias n o resultado, pero o enf oque é idéntico: facer u nha interpretación de conxunto, c o mo se todos e stes tít u los epigráficos fixesen referencia á mesma realidade institucional. Isto, que evidentemente é moi pedestre, lamentabelmente tamén é inexacto, pois os matices semánticos son ev identes, como teñen posto de re levo os traballos máis específicos arredor deste asunto, entre os que hei de incluírme. En efecto, tales traballos opta n —optamos— pola d isimilación: interpretar individualizadamente cada institución e a partires diso discernir o panorama global; non partir dun panorama global p reconcibido no que «calzar» , mellor ou peor , as institucións coñecidas. O primeiro destes traballos foi unha completísima revisión d e A. Rodríguez Colmenero (1996a) do entramado or ganiza tivo gala ico do período romano temperán, ao meu v er o mellor estudo dende o de F . López Cuevillas e R. de Serpa Pinto, que en esencia —e por non me meter en materia que cómpre deixar p ara máis adiante— considero atinado no q ue atinxe á interpretación individual de c ada unha das institucións pre-municipais que nel se tratan. O q ue se bota en falla neste estudo —alén dalgún testemuño pasado por alto de tales institucións— é a síntese valorativa. Nomeadamente, A. Rodríguez Colmenero atina ao suxerir a p recedencia dos principes verbo aos magistratus ; pero non chega a extraer unhas consecuencias globais disto. Si o fixo, por exemplo, P . Le Roux (2003) nun artigo algo posterior e moito menos ambicioso, pero no que chega a postular unha noción tan relevante para o poder local galaico como a transición das in stitucións é tnicas deica ás c ivís n o lapso entre os séculos I a.C. e I d.C. N a miña achega particular , finalmente, coido ter culminado este avance , ao recuperar o acento na cata logación de testemuños institucionais pre -municipais sen renunciar a u nha interpretación global. O meu traballo, que p o r suposto será materia específica doutros capítulos, propón unha secuencia cronolóxica dinámica para estas institucións, avalando a incidencia de ritmos de d esenvolvemento p olítico d iferenciados no marco intra-rexional da Galecia. 3.4. Do populus á ciuitas … e de aí a ningur es: consensos e indefinicións da Galiza ro ma na Na historiografía do poder local galaico-romano destaca un tópico de aplicación difusa pero xeral: o paso do populus á ciuitas . Esta suposta mudanza, de ineludíbeis connotacións políticas, atribúese á acción de Roma pero non á conquista, asumíndose a perv ivencia do entramado or g anizativo pre-romano, con entidades etiquetadas como populi , ata un intre relativamente avanzado do dominio imperial, en xeral a dinastía Flavia , c ando se difundiría outro tipo de réxime or ganizativo romanizado cuxas entidades resultantes se etiquetan c omo ciuitates . V examos algúns exemplos. Podemos cita r unha boa síntese deste esquema teórico con J. de Alarcão (2005a: 32): “os populi não terão sido, na sequência imediata da conquista, tran sformados em civitates , mas […] reconhecidos como entidades político-administrativas”. Esta idea, na que J. de Alarcão levaba insistindo dende a súa obra xa clásica O domínio r omano em Portugal (Alarcão, 1995), é de feito recoñecíbel noutros moitos d os seus estudos. Outra b oa síntese deste esque ma, pero moito máis concreta, atopámola na obra de E. Ortiz d e Urbina, unha das maiores expertas actuais d a o r ganización política local da p enínsula ibérica no período alto-romano. A súa reflexión parte precisamente d o problema do principatus ; e n on vou ocultar que sexa ese o motivo p olo que chegou a min, cando me d ocumentaba, hai uns anos, para confeccionar unha historiografía desta institución (Fernández Ca lo, 2020). Mais o proble ma do principatus é perfectamente análogo ao q ue nos ocupa agora. Escribía, neste senso, a citada historiadora a propósito dos principes , dos populi e das ciuitates : T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 65 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E Los Albiones y los Copori […] son mencionados por Pl inio el V iejo y formarían p arte de dos de los dieciséis populi ignobilium que se adjudica a esta división intraprovincial, en tre los que estarían desarrollando procesos organizativos c onducen tes a la formación de civitates , la expresión que emplea el naturalista latino al referirse a las veinticuatro comunidades políticas del limítrofe conventus Bracarum . [… Sus principes ] constituyen un preciso eje mplo de cómo la administración romana tuvo en cuenta la proyección d e las élites locales para el o portuno desarrollo de las transformaciones que implicaba la integración política de las poblaciones septentrionales que presentaban sistemas organizativos diversos del representado por la ci vitas (Ortiz de Urbina, 2013a: 293-294). Formulacións tan directas co ma estas son raramente for muladas na h istoriografía, que denota pola con tra, en x eral, a simple inclinación a aplicar a etiqueta populus ás e ntidades de artellamento interno non romanizado e c iuitas ás romanizadas. Así, por exemplo, M. V . García Quintela (2002) optou por enfatizar este concepto de p opulus p ara se referir ás co munidades galaicas dos primeiros intre s do dominio romano , nas q ue supostamente sería recoñecíbel un entramado organizativo céltico. Non exactamente na Galecia, pero si nun veciño ámbito hispano nor o ccidental, Mª. C. G onzález Rodríguez incorreu nunha redución teórica semellante na súa aplicación da etiqueta ciuitas : Los datos epigráficos permiten referendar la categoría de pó lis/ciuitas para la comunidad de los org eno mescos en el s. II d.C. Con ello las fuentes escritas nos indican que esta comunidad sobre la q ue no tenemos, por el momento, ninguna información arqueológica, reunía los requisitos reclamados por Roma para acceder al rango ciuitas (González Rodríguez, 2007-2008: 1042) . A a plicación dos conceptos chega aco tío a ser moito máis pedestre: L. Rodríguez Ennes (2004: 33) ten afirmado que Astor ga, Braga e Lugo serían os únicos asentamentos do noroeste hispánico “a los que cabe ap licar el concepto de ciuitas sin forzar las cosas”… Forz ar as cousas, ou a semántica romance, que non ro mana, do termo «cidade»? É de sa lientar , abofé, que este L. Rodríguez Ennes, xurista de formac ión, non é nin moito menos especialista en Historia romana; pero desgrazadamente o abuso conceptual tampouco é excepcional no noso eido curricular . Os c onceptos populus e c iuitas son en realidade polisémicos e aco tío nas nosas f on tes re sultan perfe cta mente intercambiábeis. Os matices org an izativos reais que adoitan d iferenciarse a través d e tales c onceptos son por enteiro certos e pertinentes; pero as etiquetas incorren nunha simplificación palmaria, como de feito xa teñen denunciado outros autores, e e u mesmo n outros traballos. Porén, a discusión se mántica destes conceptos é materia específica da presente memoria, polo que a atendere i só nun futuro capítu lo (§§7.1; 7.1 1 ). Limitareime, por iso, a c itar agora unha crítica que ten xurdido dentro do mesmo reduccionismo semántico que estamos a denunciar: os a rqueólogos da escola «segmentaria» teñen impugnado o esquema do paso d e populus á ciuitas b aixo dominio romano pola súa premisa de que “no es posible defender una estructura territorial basada en p opuli en época prerromana, que pueda ser reutilizada por Ro ma”, e o feito de que “ la civitas está documentada en e l Noroeste e n general desde los primeros mo mentos” (Currás Refojos & al. , 2016: 132). Mais se o concepto de ciuitas non ten uns lí mites semánticos definidos, moito menos os ten o de p opulus , caixón d e xastre no que se adoita meter todo o que non encaixa coas concepcións máis c oncretas —civís e ro manizadas— da ciuitas . Ne stas circunstancias, o que temos é u nha inconcreción c onceptual man ifesta, na que os concep tos se e mpregan sempre a través de indefinidas e cambiantes convencións semánticas, e acotío chegan a se discutiren sen xustificar a s propias nin delimitar as d os contrarios. Perfílasenos un bo exemplo, en suma, da precariedade da historiografía d o pode r loca l g alaico, mesmo nunha cuestión que lle afecta directamente. 66 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA H IST ORIOGRAFÍ A : O PODER L OCAL , ENTRE A INDEFINI C IÓN E A INDIFERENZ A | §3.4 Outro grande tema da histori og rafía do período plenamente romano da Galecia é o municipium . Témonos referido abondosamente ás institucións «peregrinas» da Galecia, aquelas emanadas de comunidades de estatu tos non privilexiados, externamente comprendidas no dereito romano p ero alleas a el a nivel in terno, onde imperaban os sistemas xurídicos locais. Isto re matou coa latinización flaviana , na que as comunidades galaicas, canda a xeneralidade da península ibérica, foron gratificadas co ius Latii . O alcance da latinización flaviana foi e segue a ser discutido, pero hai xa varias décadas que o consenso historiográfico, solidamente alicerzado por un inxente volume de datos procedente de toda a península ib é rica, apu n ta a que a gratificación foi c omunitaria e estiv o adicionalmente asociada á concesión da cidadanía ro mana ex uirtute aos particulare s que exercesen car gos municipais (Mangas Manjarés, 2001: 14-15; Andreu Pintado, 2004a; Bravo Bosch, 2009). As mudanzas que se produciron na Galecia coincidindo c on esta innovación xurídica están ben documentadas e aceptadas na historiografía; e son inxentes, multifacéticas, e rebordan en moito os lí mites do eido institucional. Malia contar con suxerencias previas (McElderly , 1918), a definición da latinización flaviana como o punto de inflexión d a romanización, en detrimento d a simple conquista, é un mérito que, no q ue atinxe á Galecia, se debe á xeración de inve stigadores das décadas de 1970-1980 (Pereira Menaut, 1 983a; Almeida, 1993; Ca lo Lourido, 1997). O máis estudado sen dúbida son as dinámicas de poboa mento. O devalo dos castros en bene ficio dos núcleos abertos — uici , uillae , «aglomerados secunda rios»— relacionouse coa latinización como consecuencia desta perspectiva 7 . Isto ten na Galecia unha notabilísima consecuen c ia estritamen te i nstitu cional: a desaparición da institución do castellum (Pereira Menaut, 1982; V illanueva Acuña, 1998a: 2 56). Mais son sobre todo os «aglomerados secundarios romanos», ver b o aos que somos debedores da completísima tese de doutoramento de F . Pérez Losada (2002), os que meirande importancia teñen neste asunto: non cabe dúbida de que moitos deles foron capita ciuitatis . O problema é id entificar as ciuitates implicadas, problema que a Arqueoloxía a fronta acotío por v ieiros moi movedizos, e noutros capítulos desta memoria teremos que contradicila en ocasións. Mais centrémonos no ei do institucional. A a tención que te n recibido por parte dos estudosos é como apuntamos moi cativa fronte a o utras cuestións relacionadas, pero non precisamente inexistente. Os historiadores, por suposto, tamén se debruzan nas instituc ións nos seus estudos. Mais esta atención é moi secundaria e case podemos engadir que se fai en termos defectivos: insístese na desaparición d as in stitucións pre-municipais —nomeadamente o castellum pero tamén os chamados cargos peregrinos —; pero moi pouco nos seus potenciais substitutos. In sístese, si, en que a latinizac ión trouxo consigo novas estruturas políticas á s comunidades locais, pero case n unca se e specifica cáles. Esta é unha cuestión á que xa me teño achegado polo miúdo nun traballo q ue p ubliquei recentemente, ligado precisamente á principal innovación organi z ativa que se asocia á latinización: o municipium . Na exposición que segue servireirme, xa que logo, do propio encadramento historiográfico q ue incluín nese traballo (Fernández Calo, 2018b: 102-103). A historiografía admite x eralmente a influencia d o ius Latii na difusión e consolidación d e novas formas políticas locais; embora a asimilación disto con algún proceso de municipalización adoita matizarse amplamente, d esbotando a inc idencia xene ralizada do municipium ou ben admitíndoa só en casos moi c oncretos, coma as cidades c on epítetos imperiais, e acotío só nas principais d elas 8 . Non só a lbiscamos e sta postura restritiva entre o s historiadores ro manistas, especialidade que na Galecia se limita en realidade ao Alto Imperio. Por exemplo, u n filólogo e specialista no latín tardío, M. C. Díaz (1976: 1 10-1 12) atribuía o 7 V id. , nesta l iña, V illanueva Acuña, 1993: 3 5ss.; Pereira Menaut, 1997a: 245; Soeiro, 1997: 2 23; C alo Lourido, 1997: 208; 2010: 186-187; Pérez L osa da, 2002; Suárez Piñeiro, 2006: 81; Fernández Calo, 2018a: 133; &c. 8 Así, T ranoy , 1981: 205; Pereira Menaut, 1982: 263-265; Le Rou x, 1996: 368; Lomas Salmonte, 1998: 184-185; González Fernández, 2001; Suárez Piñeiro, 2009: 64; F on seca Sorribas, 2012: 523; &c. T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 67 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E retraso do proceso de cristianización á “ escasa municipalización de Galicia”. Mais nin M. C. Díaz nin a p ropia historiografía romanista se preocuparon nunca por fundamenta ren esta premisa tópica a o abeiro dos datos dispoñíbeis. Adóitase así fuxir de feito da fu lcral cuestión do réxime or ganizativo que as comunidades non municipais terían a doptado logo d a latinización e n a usencia do munic ipium ; se, como se pensa, adoptaron cos Flavios algún diferente ao que tive ran antes deles. Apenas J. González Fernández (2001) ten ofrecido unha tentativa de aplicación x eral: para el, o carácter maioritaria mente rural das ciuitates do noroeste hispano suxeriría unha organización político-administrativa semellante ao das gentes alpinas, das que se documenta teren sido adscritas fiscal e institucional mente a uns poucos municipia máis ou menos colindantes en réxime de adtributio . En todas e stas interpretacións «restritivas» x oga a ineludíbel parc ialidade do rexistro, pero tamén as lecturas reduccionistas d o concepto municipium . De feito, o «pesimismo» interpretativo resultante ten motivado a subestimación do propio rexistro, como p ode ser , moi especialmente, a común matización do carácter municipal das cidades ástur -galaicas con epítetos imperiais (por exe mplo, Santos Y anguas, 1 985; Ortiz de Urbina, 2 000; Fonseca Sorribas, 2012). Pero tal subestimación afectou mesmo a algunhas evidencias claras e inequívocas de institucións municipais. Así, ap licando a un par de casos concretos da Galecia unha das conclusións globais d os est u dos de B. Galsterer -Krö ll (1979) arredor d a permanencia constitucional nas provincias «céltic as» do Imperio Romano, G. Pereira (1982) chegou a obstar mesmo o car á cter munic ipal de maxistr a turas tan paradigmaticamente municipais coma o s duumuiri de Au ( i ) obriga e da ciuitas Limicorum . Xa po las mesmas datas J. Santos (1985: 87ss.) promoveu a moderación desta postura, o que con todo se traduciu igualmente nunha valoración moi restritiva da municipalización. Este «pesimismo» h istoriográfico derivou nun moi escaso interese específico pola reunión e valoración exhaustiva do rexistro documental implicado. Existen varias achegas a o respecto, pero nunca monográficas, isto é, c entradas especificamente no te ma da munic ipalización galaica. En tre elas cómpre citarmos a de A. T rano y , que se ocuparía d este te ma, analizando exhaustivamente as fontes d ispoñíbeis, dentro dunha mon o grafía m á is a mpla da G aliz a romana. A s súa conclusión é que os municipia romanos da Astu ria et Callaecia fo ron Aquae Flauiae , Asturica Augusta , Bracara Augusta , Brigiaecum , L ancia , a c iuitas Limicorum e Lucus Augusti (T ranoy , 1981: 205). Máis recente, e tamén máis completa, embora desta volta non especificamente centrada na Asturia et Callaecia senón na mun icipalización flaviana de toda a península ibérica, é a achega de J. Andreu Pintado (2004a: 141-144; 147), quen, afondando e sistematiz a ndo a valoración do rexistro documental, ten clasificado as com unidades ástur -galaicas segundo a certeza da súa c onstitución municipal. Para el serían municipia «seguros» Aquae Flauiae , Asturica Augusta, Be r g idum Flauium , Bracara Augusta , Brigiaecum , Flauionauia , Lancia e a ciuitas Limicorum ; pero «probábeis», ademais, Lucus Augusti , Legi o VII Gemina e a ciuitas Zo e larum , considerando «dubidoso» o carácter municipal doutras o nce ciuitates pola parcialidade da documentación implicada. Este estudo destaca, se cadra máis mesmo ca pola meirande exhaustividade e precisión metodolóxica, polas súas premisas m á is «optimistas» arredor da municipalización ástur -galaica. Este era, en resumo, o estado da cuestión do municipium galaico-romano cando d ecidín abordalo no meu citado traballo (Fernández Calo, 2018b). Coido que os seus resultados amplían con dabonda so lidez a limitada visión convencional do proceso municipalizado r da Galecia. Pero iso, p or suposto, será tamén mate ria específica doutro capítulo d a presente memoria. 68 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA H IST ORIOGRAFÍ A : O PODER L OCAL , ENTRE A INDEFINI C IÓN E A INDIFERENZ A | §3.5 3.5. Historiografía do poder local tardo-antigo: ava nces dentr o dun pr olongado estancamento Se insistimos n a p recariedade da historiografía do p oder local galaico para o período romano, moito máis deberiamos de o facer para o período xermánico. Como vimos antes, tapouco agora se acusa u nha verdadeira historiografía rexional p ara a Galecia nin o conxunto da T a rdoantigüidade, senón máis ben, se acaso, cadanseu sector historiográfico para os reinos suevo e v isigodo, respec tivamente na súa totalidade. É certo que no caso do re ino suevo o suxeito de estudo coincide case con exactitude c oa Ga lecia, pero o acento que as mesmas circunstancias temáticas impoñen para estes estudos fan que se c entren máis sempre nas estruturas e statais do que nas locais. Isto, que é moi claro nas monografías que escomezaron a xurdir mediado o século pasado (Reinhart, 1952; T orres Rodríguez, 1977), mantéñeno, c on matices, as grandes referencias re centes (López Carreira, 2008; Díaz Martínez, 201 1). O mesmo acontece no período visigodo, onde mesmo se d ifumina o interese individualizado na Galecia. Polo d emais, a historiografía d este período vese empecida, como xa se apuntou, pola falta dunha especialidade e specífica no currículo académico, sendo consecuentemente escasa a re sultante produción h istoriográfica. Para a T ardoantigüidade, en efecto, a marxinalidade do tema do poder local x orde d a propia escaseza de estudos, e non estritamente da orientación destes. T entando perfilar unha síntese global e su maria da historiografía da T ardoantigüidade en relación ao poder loca l galaico, coido pertinente u nha vez máis a recorrer a un dos meus traballos previos neste asunto, que me p ermito reproducir de seguido (Fernández Calo, 2 019a: 48-50). Xa v imos que no tema das institucións locais tardo-antigas tivo u n grande protagonismo a cuestión da supervivencia municipal, p ero ta mén qu este asunto leva adu rmiñado dende hai case un século na historiografía (§3.1). Alén d isto, o estudo institucionalista máis importante co que contamos é a xa andada monografía de L. A. García Moreno (1974a) arredor da administración visigoda. Poucos avances dende entón se te ñ en producido no tema das institucións locais. No ámbito específico da Ga lecia contamos hoxe con dúas significativas monografías que en grande medida teñen sa tisfeito globalmente o rango cronolóxico da nosa T ardo a ntigüidade, a Gallaecia Gothica de R. Barroso, J. Morín e I. Sánchez (2015), e sobre todo o completísimo Reino suevo de P . C. Díaz Martínez (201 1a), que malia o seu fundamental contributo comparten indistintamente a mesma atención p rivilexiada ás estruturas estatais sobre as locais. Non se avanzou moito, en e fecto, dende a caracterización x eral que, recén rematada a segunda guerra mundial, o padre P . David (1947a) soubo debuxar do poder loca l g alaico a través do Parr oquial suevo . O seu contributo foi o de asentar uns puntos comúns para a historiografía posterior , na que chegan a converterse e n tópicos historiográficos, citados acotío por pouco máis ca compromiso, e rarísi ma vez ampliados en si mesmos ou na súa ar gumen tación. Contamos de fe ito con algún a rtigo q ue podemos redu cir á categoría de resumo actualizado do citado (Díaz y Díaz, 1 976; Díaz Martínez, 1998); pero e n xeral a súa influencia se advirte dun xe ito máis disperso e colateral, en inve stigacións de temática do máis diversa. Entre os tópo i asentados pol o padre P . David cóm pre destacar tres con implicacións directas no noso tema de estudo: 1º. — a e xistencia dunha á rea nuclear n o reino suevo, arredor dos bispados de Braga, Porto e T ui, c un artellamento eclesiástico, administrativo e xurisdicional supostamente máis desenvolvido; 2º. — a persistencia d e formas de orga n ización étnica en áreas marxinais do Reino, nomeadamente no norte e en concreto nos bisp a dos iriense e auriense; 3º. — a inte rrelación entre a evidencia literaria do Parr oquial c oa numismática, tanto no T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 69 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E referente ao numerario suevo coma ao visigodo. V examos en que consisten estes tópoi e como teñen sido recibidos na historiografía posterior . Como expuxen nun meu estudo previo a propósito, entroutras cousas, do Parr oquial suevo (Fernández Calo, 2015b: 186-187), a noción dunha área nuclear no reino suevo artella d a polos bispados de Braga, Porto e T ui procede dunha lectura literal e reduccionista do Parr oquial . En xeral, téndese a facer unha e quivalencia entre «topónimo citado», «parroquia» e «entidade política local», e isto comporta u n nidio corolario perante calquera análise aritmética do documento: o Parr oquial reporta ata 158 topónimos, dos q ue 74 deles, case a metade do total, corresponden a só aos c itados 3 bispados, de 13 que houbera e n todo Reino. Prescindido das mencións interpoladas, esa relación exacérbase: 72 de 131. Semellante densidade diferencial de e ntidades locais na área centro-occidental do Re ino é así interpretada convencionalmente como re sultado d a súa fulcralidade p olítica, onde a monarquía exercería un mellor control e mesmo tería fo mentado unha organización eclesiástica e ad mi n istrativa máis avanzada 9 . Este tópos ten producido un consenso xeral, asumido, cómpre puntualizar , dun xeito u n tanto acrítico. Os matices son mínimos, e entre eles p odemos salientar a J. López Quiroga ( op. c it. ), quen, c ontra a monocausalidade sueva, ten apuntado que nesta área centro-occidental do Reino “habría una vertebración del territorio mucho más desarrollada y c ompleja, quizás ya prerromana, tras la acción emprendida por Roma” . Porén, nos meus estudos arredor do Parr oqu ial coido te r demostrado que este tópos se debe en grande medida a u nha lectura simplista do documento, interpretando na m e sma categoría todas as entidades que este consigna, cando estas ofrecen moitos matices a partires das fórmulas d ocumentais, que para Braga, Porto e T ui denotan categorías político-administrativas diversas (Fernández Calo, 2015b). A historiografía do seguinte tópos enunciado, as «ig rexas étnicas», permítome encetala tamén a partires dun meu traballo previo, e ste arredor precisamente das institucións propias do poder local galaico na T ardoantigüidade (Fernández Calo, 2019a: 5 3-55). Este tópos parte da constatación no Parr oquial suevo dunha longa serie de igr e xas caracterizadas pola denominación a partires non d o topónimo do seu lugar de asentamento, co mo polo xeral acontece no documento, senón en función do conxunto h umano ao que representaba, derivando a sí, morfoloxicamente, dun acusativo masculino plural latino, habendo con todo algunha excepción a esta regra. T emos, xa que logo, uns rexistro s e tnonímicos que veñen sendo inte rpretados como igrexas étnicas. E na medida en que algunhas delas —unha fra nca minoría, iso si— repite etnónimos c onstatados dende a Idade do Ferro, o consenso tracexado dende o padre P . David é que se trataría d e co munidades locais d e o r ganización non civil, senón «tribal» ou «xentilicia», ou mesmo «pre-romana» 10 . Neste caso si que ten xurdido un meirande criticismo, con autores que veñen formulando q ue a or ganización socio-política destas ig rexas, p or moi ét nic a q ue fose a súa denominación, non tería por qué diferir substancialmente d a das súas homólogas de denominación tópic a (Rivas Fernández, 2003: 126; 265; Sánchez Pardo, 2014a: 461-464). No meu estudo arredor desta cuestión o meu contributo limitouse a a portar nova evidencia a prol do consenso tradicional, tentando conciliar os argume nto s positivos e negativos que circulan na historiografía previa , e afinando así unha in terpretación máis precisa e moderada para estas ig rexas (Fernández Ca lo, 2019a: 53ss.). 9 Nesta liña, David 1947a: 82ss.; Día z y Díaz, 1976: 1 15; Isla Frez, 1992: 15; Fernandes, 1 997: 92-95; Díaz Martínez, 1997: 263; 1998: 41; 201 1: 193ss.; 239; Novo Güisán, 1997-1998: 187; Lópe z Quiroga, 2004a: 48; Núñez García, 2013: 26-27; Sánchez Pardo, 2014a: 467; &c. 10 Así, Da vid, 1 947a: 81; López Alsina, 1988: 155; Isla Frez, 1992: 10ss.; Fernandes, 1997: 21; Díaz Martínez, 1997: 266; 1998: 44; &c. 70 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA H IST ORIOGRAFÍ A : O PODER L OCAL , ENTRE A INDEFINI C IÓN E A INDIFERENZ A | §3.5 O último tópos a ntes e nunciado, a corre lación n umismática do Parr oquial , é se cadra o menos debedor do padre P . David e o q ue máis avanzou autonomamente dende o seu contributo; pero sérvenos precisa mente para introducir a i mportante cuestión historiográfica da numismática tardo-antiga e da súa influencia no tema do poder local. A v oluminosa e esencial síntese historiográfica de R. Pliego Vázquez (2009a: 53ss.) líbranos da ta refa de explorar en fondura este asunto, verbo ao que me limitarei a sinalar que, antes d e P . David , a numismática tardo-antiga, sobre todo visigoda, xa con taba cun h a ce rta tr ad ición investigadora. O s grandes avances a cadados polo pioneiro F . Mateu i Llopis ( v .g. 1942) habían de consolidarse na década seguinte á publicación das súas investigacións galego- portuguesas (Reinhart, 1952-1953; Be ltrán, 1960; e sobre todo Miles, 1952). P . David puido servirse de c alquera xeito d e bos estudos arredor de numismática tardo-a ntiga, sobre todo visigoda, para atopar unha das probas máis relevantes a prol da autenticidade do Parr oquial , ao coincidir o n ome de moitas cecas co das igrexas consignadas no documento (David, 1947a: 71-74). A investigación posterior mellorou e sta correlación canda o incremento do numerario rexistrado; e, alén das preocupacións máis estrita mente ancoradas na ciencia numismática, comezou a atender problemas históricos cada vez máis c omplexos, de índole social, económica e, dentro dos nosos inte reses inmediatos, política 1 1 . Na mesma liña, historiadores sen especialidade definida no eido da numismática, entre os que h ei de incluírme, comezaron a in troduciren o n umerario tardo-antigo n as súas investigació n s p ara melloraren o recoñecemento do poder local galaico d ese período (Díaz Martínez, 2004; Fernández Calo, 2018a: 283ss.; 2019: 58ss.). É sobre todo n o c aso do numerario v isigodo onde a investigación vén centrando a s súas perspectivas arredor do poder local. A enorme proliferación de cecas locais galaicas logo da conquista leovixilidiana v én interpretándose acotío como un re flexo do laxo control estatal sobre o territorio, o reforzamento d as co mpetencias locais e da ru ralización do poder político (García Moreno, 1974b: 6 3; López Carreira, 1999: 41ss.). A moeda v isigoda a lbíscase, así, como un reflexo da autonomía competencial do poder local galaico d este tempo (Díaz Martínez, 2004; Sánchez Pardo, 2014b; Fernández Calo, 2018a: 283ss.; 2019: 63). No caso d o numerario de época sueva estas nocións xerais non gozan de tanto recoñecemento, pois a moeda, protagonizada por u nha prolífica serie braca rense, tende a interpretarse no marco estrito das competencias monárquicas (Reinhart, 1952; T rano y , 1981: 440; López Carreira, 2008: 2 7; Díaz Martínez, 201 1a : 109-1 10; Fernández Calo, 2018a: 2 17). Cómpre salientar , con to do , u nha e x cepción, p o is a propósito da s erie Latina munita foise conformando paseniño unha re levante alternativa. A in terpretación estándar desta serie é a de D. M. Metcalf ( v .g. 1 993: 362), p artidario de enxergar nela a vontade integradora da monarquía —xermánica — verbo ao corpo social maioritario —latino— no seu c ontexto de consolidación estatal. Porén, unha serie de trazos característicos destas moedas, algúns en franca contradición coa tese d e D. M. Me tcalf, t en levado a outros autores, e ntre os que hei de i nc luírme, a interpretalas como un efecto das competencias d as elites fundia rias, a dministrativas ou eclesiásticas autóctonas (García Moreno, 2006: 46-47; Ma rtín V iso, 201 1; González García & Martínez Chico, 2016; Núñez Meneses, 2018: 127), ou mesmo de municipia romanos remanentes (Grierson & Blackburn, 2006 [1986]: 79-80; Marques & Ribeiro, 1998; Ribeiro, 1998; Fernández Ca lo, 2019a: 60-61). En suma, vemos cómo o facto r local foi e merxendo na investigación histórica a propósito das series monetais da nosa T ardoantigüidade. Os tres tópoi que v imos de sintetizar , todos eles derivados, dalgún xeito, da tra nscendental obra do p adre P . David, conteñen de seu a práctica totalidade da historiografía do poder local tardo-antigo d a Ga lecia. E serán, por suposto, amplamente atendidos noutros capítulos desta 1 1 V .g. Metcalf, 1993; C abral & Metcalf, 1997; Roma V aldés, 2002; P liego Vázquez, 2009a; 2 012; Cebreiro A res, 2012; Núñez Meneses, 2018 T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 71 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E memoria. Non é moito o q ue podemos e ngadir a isto. Contamos, por exemplo, cun artigo monográfico de F . Bouza Brey (1970) arredor da or g anización interna do reino suevo, apenas unha actualización da achega do padre P . David; e mesmo neste caso só colate ralmente ocupado polo poder local. Deica o novo milenio se mella agromar u nha meirande atención historiográfica por este te ma. É esta a época n a que se in sire u n dos artigos c itados de P . C. Díaz Martínez (2004) destinado a a ctualizar a confrontación das igrexas do Parr oquial suevo e as c ecas visigodas, e a re pensar consecuentemente a permanencia d as estruturas socio- políticas locais entrambos os períodos. Case simultáneo foi un artigo monográfico de C. Candelas Colodrón (2004) a rredor d os poderes locais na cha mada é p oca das invasións bárbaras, encetado a p artires d o Cr onicón d e Hidacio de Chaves. Este artigo encadrela c on outra cuestión nidiamente vinculada ao poder local pero allea aos tópoi xurdidos con P . David, por seren tamén estraños en boa medida ao Parr oquial suevo . Refírome aos «poderes de fronteira» que as fontes cronísticas do século V e VI id entifican nos espazos li minais entre o reino suevo e o visigodo, implicándose activamente nos c onflitos bé licos do seu tempo. Estes poderes locais autónomos si que teñe n atraído unha significativa e xenuína atención historiográfica, p reocupada por os localizar e entender as d inámicas sociais que lles afec taron e os episodios históricos que, laconicamente, lle a tribúen as fontes que os testemuñan 12 . Finalmente, tamén a este comezo de milenio se adscribe, como xa v imos, un pulo sen precedentes da Arqueoloxía tardo-antiga da Galecia. Xa apuntamos ta mén que non ado ita ser moi grande o contributo dos estudos arqueolóxicos ao tema estrito das institucións locais; pero algúns deles teñen p roducido grandes avances n o recoñecemento do poboamento (Ló pez Quiroga, 2004a; Rodríguez Resino, 2003; 2 005; Sánchez Pardo, 2 008) e da s o ciedade (Sánchez Pardo, 2014b) galaica ta rdo-antiga, o que ten fondas implicacións para o poder local. Mais non podo concluír este repaso h istoriográfico sen recorrer á autocita, pois algúns dos últimos traballos arredor do poder local ta rdo-antigo da Galecia son os que teño publicado dentro do marco do mes mo proxecto de doutoramento no que se in sire a presente me moria. Na miña tese de licenc iatura e no posterior libro que p ubliquei sobre a súa base apenas acheguei unha se rie de apartados, div ididos entre os catro capítulos específicos a dicados aos reinos suevo e visigodo, cen trados no poder loca l (Fernández Calo, 2015a; 2018a). Pero teño adicado tamén cadanseu artigo monográfico á cuantificación de entidades políticas locais deste período (Fernández Calo, 2015b) e á análise d o rexistro histórico rexional dos séculos III ao V ao abe iro interpretativo d o m unicipium romano, albiscando as liña s básicas d a súa influencia e ntre as c omunidades locais, da súa evolución con respecto ao p eríodo a lto- imperial, e da súa pe rmanencia durante o dominio suév ico temperán (Fernández Calo, 2017a). Finalmente, no estudo do que tomei boa parte da síntese historiográfica que expuxen neste apartado, procurei discernir as d iferentes herdanzas culturais da Galecia tardo-antiga —pre- romana, romana, xermánica e cristiá— para enxer ga r o entramado institucional local daquel tempo e a súa evolución (Fernández Calo, 2019a). Mais todo isto , outra volta, non é senón materia específica doutros cap ítulos da p resente memoria, sobre a que voltaremos no seu momento. 12 Podemos salientar os traballos de Díaz Martínez, 201 1a: 102; 1 17-126; Po veda Ari as, 2013: 1 167-1 168; Ar iño Gil & Díaz Martínez, 2014; Barroso & al., 2015: 52ss.; &c. 72 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA H IST ORIOGRAFÍ A : O PODER L OCAL , ENTRE A INDEFINI C IÓN E A INDIFERENZ A | §3.6 3.6. Matinando na influencia posterior do poder local: algunhas certez a s, poucas solucións Así como adicamos un certo esforzo a enxer gar a s posturas historiográficas atinxentes á herdanza pre-romana do poder local, antes do in tervalo te mporal e strito obxecto da presente tese, cómpre tamén encetar unha pequena reflexión a propósito da i nfluenc ia med ieval posterior . Non n os li mitamos con isto só a satisfacer compensadamente o presente ensaio historiográfico: as fontes med ievais, en efecto, serán de dec isiva i mportancia en ulteriores capítulos desta me moria, de xe ito que a confrontación do panora ma político-administrativo que documentan co dos períodos anteriores devén unha tarefa ineludíbel. En primeiro lugar , cómpre salientarmos que esta cuestión do artellamento político local é absolutamente marxinal no medievalismo, máis preocupado p or outros aproveitamentos d e índole social e económica das fontes diplomáticas. É lamentábel sinalalo, pero, igual que acontece na Antigüidade, non conta mos con ningún estudo de v ocación global p ara o poder local galaico no Alto Medievo. Me smo unha monografía doutoral recente coma a de M. Bermúdez Be loso (2017), un dos mellores traballos deste asunto, non ten aportado máis ca reflexións terminolóxicas arredor dunha escolma limitada de denominacións esta tutarias, canda un lote de estudos de c aso extremadamente concretos. Porén, como v imos tamén nos sucesivos apartados da Antigüidade, e sta superficialidade do ta tamén dalgunhas asuncións tópicas a bibliografía do poder local medieval. Ao meu saber , a reflexión estrita a rredor deste asunto a rrinca cun estudo dos medieva listas P . Merêa e A. A. G irão (1943: 255-256), que hai case un século se debruzaron na cuestión das orixes dos territoria med ievais portugueses: a súa tese foi q ue estes procederían, n in máis nin menos, ca dos h omónimos territoria visigodos, a partires das propias ciu itates romanas. Cómpre situar a achega de P . Merêa e A. A. Girão n o seu contexto h istoriográfico; e é que a valoración dunha an tiga h erdanza ro mana n o artellamento local medieval tiña unha grande influencia no seu tempo, e especialmente en Portugal. En e fecto, un d os pais do historicismo portugués, A. He rculano (1862), destacárase en postular décadas antes unha alambicada teoría arredor das orixes do réxime concellil medieval, que el considerou proceder do municipium romano a través da inmigración mozárabe aos reinos cristiáns medievais do norte da península ibérica. Esta te se gozou de gran d e prestixio, sendo adm i tida con matices por grandes historiadores do dereito españois (Pérez Pujol, 1 896; Hinojosa, 1896), ata que C. Sánchez- Albornoz (1943) a impugnou nunha monografía a o respecto. Ao meu xuízo, foi a súa unha impugnación m á is historiográfica do que histórica: os seus argumentos, en marcados no catastrofismo que a súa xeración postul a ba para o remate da civilización c lásica (cfr ., nomeadamente, Rostovtzef f, 1957), tiveron moito d e subxectivo, de indución teórica e d e exce pcións ad h oc ; pero o certo é que desterraron da historiografía posterio r a tese da ascendencia romana do concello medieval. Nun re cente artigo, L. A. Cu rchin (2018: 229) estráñase de que a h istoriografía española teime en c onsiderar arcaizante e anacrónica a lexislación curial do Br eviario de Alarico II, de comezos do século VI, cando as mesmas referencias ao réxime municipal aparecen décadas despois nas compilacións xustinianeas e na propia lexislación visigoda posterior . A razón é ben simple: a cuestión ficou conxelada dende o estudo d e C. Sánchez-A lbornoz; quen malia ser hoxe un au tor extremadamente discutido, e a historiografía tardo-antiga e medieval actuais moito máis proclives a val ora r as continuidades d o que no pasado, n on se deu —canda menos ao meu saber— ningunha tentativa seria de revisitar a tese d a ascendencia romana e tardo-antiga d o concello medieval. O medievalismo, de fe ito, é marco dunha evolución historiográfica propia á hora de enfrontar este problema: os traballos das últimas décadas tenden a e stimar o réxime concellil como unha xenuína innovación medieval, soslaiando así o problema da súa ascendencia tardo-antiga ( v .g. V aldeón Baruque, 1991; Marques, 1993a). Comprobamos, en suma, q ue se deu unha certa retracción das formulacións de c ontinuidade institucional do pasado, nas q ue, en parte, T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 73 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E Antigüidade dende as máis diversas persp e ctivas. Citemos o que, precisamente pola súa súa relación coas opcións «rupturistas» da historiografía tradicional, pode resultar máis significativo: as ca ídas do Imperio Romano e a do reino visigodo, que foron con templados como grandes desastres fundacionais, respectivamente para o historicismo decimonónico e para os primeiros relatos n acionalistas de España e Portuga l. Mais o certo é que mediado o século XX fóronse abandonando os modelos catastrofistas que ata entón imperaran, e todos os estudos arqueolóxicos rexionais insistirán na continuidade da cultura material da Galecia n estes procesos cruciais da nosa historia (Almeida, 1993: 198-199; Arias V ilas, 1997: 287; Blanco San martín & López Ca rreira, 1998: 404; &c.). Semellante resultado n on é estraño ás tendencias xerais da Arqueoloxía como ciencia, que dende o derradeiro te rzo do século XX se fixo cada vez máis c rítica —non poucas veces en exceso— cos modelos e xplicativos migracionistas e o seu paradigma teórico histórico-cultural, a ta daquela imperantes. Sexa como for , a Arqueoloxía tardo-antiga, q ue dende co mezos de milenio e x perimentou no noso ámbito un desenvolvemento sen precedentes, insiste unha e outra vez n a permanencia das estruturas de p oboamento d a Galecia, suxeitas só a unha tra nsformación pau latina e relativamente diversa a nivel intra- rexional (López Quiroga, 2004a; Rodríguez Resino, 2005; Sánchez Pardo, 2 008). O mesmo cómpre apun tar para o medievalismo galego-portugués, que tamén sufrira a influencia de certas teses extremadamente catastrofistas (nomeadamente , C. Sánchez-Albornoz, 1966), da que que se foi ripando paseniño (Costa, 1981; Pallares Méndez & Portela Silva, 2007; López Carreira, 2008; &c.). En suma, dende a primeira metade do século XX vense constatando o conservadorismo e longa permanencia das estruturas locais da Galec ia durante toda a Antigüidade e máis aló; e dende entón a investigación non fixo senón mellorar a calidade c ontextual desta c onstatación. Sería prolixo enumerar obras e autores aos que implica esta idea xeral: se cadra resulte máis significativo confesar que non coñezo obras ac tuais q ue a discutan abe rtamente. A nosa historiografía inclínase xa que logo a valorar unha grande continuidade a longo prazo para o poder local, canda menos dentro do lapso no que exist en fontes escritas para o estudar . Como ten aproveitado a historiografía galego-portuguesa este amplísimo consenso? É moi lamentábel respostar que apenas o ten feito. Por suposto, os estudos cen trados en períodos concretos souberon aproveitar sempre a noción da pervivencia das estruturas p olíticas locais para os se u s propios cometidos. Na complexa cuesti ó n d a localización xeográfica das ciuitates galaico-romanas a documentación ta rdo-antiga e medieval sempre se ten en consideración (T ranoy , 1981), e o mesmo acontece entre as igrexa s suevas e o rexistro literario e epigráfico de época romana (Fern andes, 1997; Ala rcão, 2001). Ou tros autores, coma F . López Cuevillas (1953) ou F . Aria s V ilas (1992), mesmo extrapolaron o nome dalgunhas igrexas étnicas do Parr oquial suevo aos seus cómputos de pobos g alaicos, o cal podemos afirmar de primeiras que incorre nun clar o abuso m e todolóxico; pero de s e u infórmanos da enorme influencia, para ben e para mal, que tiv o e ten a certeza da continuidade estrutural do poder local galaico na Antigüidade. Emporiso, fican b en lonxe os autores mencionados do meirande repre sentante deste a buso metodolóxico. Re fírome, non creo q ue sorpresivamente, a A. Pena Graña (1993; 2004; 2006; &c.), propoñente d a secular permanencia, en tre a Prehistoria e a Idade Media, das estruturas políticas ( tr eba e territorium ) e económicas (castro e uilla ) da Galec ia. Mais todo o seu modelo interpretativo alicérzase case sempre sobre a xeneralización e descontextualización de informacións anecd ó ticas can d o non controvertidas, adobia da s con fracas extrapolacións comparativas. Cite mos un dos casos máis relevantes: a súa fulcra l noción da tr e ba , hipotético «territorio político celta», provén dunha isolada mención epigráfica en lusitano, T r ebopala ( AE 1994, 819), interpretada non coma un teónimo —lectu ra canónica—, senón como o presunto altar sacrificia l ( pala ) dunha tr eba (Pena Graña, 2004: 1 78ss.). Co mo xa me esforcei 80 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA H IST ORIOGRAFÍ A : O PODER L OCAL , ENTRE A INDEFINI C IÓN E A INDIFERENZ A | §3.8 en recoñece r noutro traballo (Fernández Ca lo, 2018a: 21), A. Pena Graña representa un dos poucos autores galegos que teñen aportado unha proposta p ara a interpretación a longo prazo da Antigüidade galaica, o cal resulta sen dúbida meritorio, e máis nas actuais tendencias académicas de compartimentación sectorial; pero evidentemente iso non lle dá ningún valor obxectivo aos seus postulados. O certo é q ue, por exceso ou por de fecto, as conexións estab lecidas entre os dife rentes períodos son meramente testemuñais na nosa historiografía, interesada polo c o mún e n períodos moi compartimentados, e só dun x e ito c o lateral no poder lo c al. Así, malia a continuidade percibida e asumida, os traballos orientados a explorar as súas implicacións prácticas, isto é, a evolución histórica das comunidades locais á luz da análise cruzada de informacións diacrónicas, son case inexistentes… Mais se cadra p or iso as excepcións nos resultan especialmente prometedoras. Contamos neste eido cunhas poucas a chegas de vocación global. Nun a rtigo relativamente recente, M. C. Díaz Martínez (2009) encetou unha avaliación da correspondencia existente entre as igrexas tardo-antigas da Galecia e as ci u itates documentadas en época romana. O resultado, con todo, antóllase un tanto descritivo e non chega a promover grandes novidades verbo a ou tros traballos nesta liña, que contan cunha andada tradición dentro do e ido da crítica do Parr oquial suevo , e na propia bibliografía do citado historiador (cfr . David, 1947a; Díaz y Díaz , 1976; Díaz Martínez, 1998). Na mesma liña podemos citar tamén a J. de Alarcão, a utor dunha longa serie de artigos orientados a identificar igrexas suevas, nos que as referencias a xacementos e ciuitates romanas son constantes (Alarcão, 2001; 2004; 2015). Os traballos de vocación máis localizada, n on menos excepcionais, adoitan distinguirse p or achegas máis orixinais. Neste senso, a título de capítulo, o padre A. J. da Costa (1997: 374ss.) identificou a potencial coinc idencia estrutural de once dos arcediagados bracarenses do século XII con cadansúa ecc lesia do Parr oqu ial suevo . Dun xeito moito máis superficial, a cartografía de F . López Alsina (1988) i mplicita as mes mas consecuencias v erbo á paulatina evolución d o poder l ocal no ámbito irie nse-compostelán, das igrexas tardo-antigas aos commissos alto-medievais ( v id. doc. 3.8). Fronte ao enfoque cola teral dos traballos q ue vimos de c itar , algúns outros investigadores encetaron o e studo monográfico de comunidades locais individua lizadas. Nesta liña, M. C. García Martínez (1972b) adicou un documentadísimo a rtigo a rastrexar a pegada que a c iuitas galaico-romana dos Copori deixou na xeografía ecle siástica med ieval compostelá, aportando datos da máxima relevancia para a redución da súa área de asentamento primitivo. É p ara nós moi triste constatar que este v ieiro de investigación non foi seguido por ninguén na Galiza; nin sequera polo propio M. C. García Martínez: só moitos anos despois asinou conxuntamente unha e ntrada enc iclopédica da voz Arrós , nome dun a rciprestado, igrexa sueva e, ba ixo a forma Arr o ni , pobo galaico-romano (Ga rcía Martínez & Usero, 2003). En Portugal, pola súa banda, ex iste unha a mpla tradición de estudos de caso orientados a rastrexar a evolución xurisdicional de entidades políticas locais. Neste aspecto, a investigación p ortuguesa está sen dúbida moito máis adiantada do q ue na Galiza, e serviranos de grande axuda nos nosos propósitos particulares (§9), pero tristemente fica concentrada case en exclusiva no período medieval. Aínda así, conta mos c un excepcional artigo de L. S. Lopes (1996), na liña do xa citado de M. C. García Martínez, a rredor da evolución política do val do V ouga entre os períodos romano e pleno-medieval, d a ciuitas T alabrigensis ao territorium Uauga . A súa defensa desta vía de achegamento á territorialidade loca l romana resúltanos elocuente e mesmo inspiradora: Como é sabido, a organização territorial deixada pelos romanos no actual território português resistiu de forma surpr eendente às sucessivas inv asões de povos germânicos e muçulmanos, vindo a influenciar decisivamente a configuração dos terri tórios medievais. A própria lógica que T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 81 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E presidia à definição de fronteiras não se deve ter al terado muito ao longo dos tempos. As fronteiras med ivais poderão, pois, servir de indicação sobre as f ronteiras ro manas (Lopes, 1 996: 176). L. S . Lopes defende aquí un método de aplicación g lobal que, desgrazadamente, poucos teñen p osto e n p ráctica. Entre eles atopamos a un clásico desta h istoriografía, J. de Alarcão, que nalgunha ocasión ten recorrido á territorialidade medieval para inferir os territorios de ciuitates romanas, desgrazadamente dun xeito un tanto excepcional, a penas con algunha fondura no seu estudo monográfico dos Paesur es (Alarcão, 2005a: 151-152), malia que boa parte da súa produción científica, como xa temos visto, se orientou á localización de e ntidades locais an tigas do actual Portugal. Dende unha metodoloxía un tanto máis pedestre pero non por iso menos útil, F . Méndez Fernández (2014) o freceunos recentemente unha interesante achega nesta mes ma liña: partindo precisamente dos mapas do antes citado F . López Alsina, estudou a evolución do pobo dos á rtabros ata a época medieval, p roceso no que a ciuitas orixinal tería sido desdobrada en múltiples territoria . Esta achega encadrela intimamente co meu particula r contributo nesta cuestión: xa na m iña te se d e licenciatura, e con meirande detemento nun recente artigo, propuxen confrontar os sucesivos panoramas político- administrativos reflectidos pola Descrición pliniana e o Parr oquial suevo : a miña conclusión é que o número de entidades políticas locais se te ría aproximadamente duplicado entre a redación de ambos os documentos, e xa q ue logo que unha tendenc ia de fragmentación estrutural d efiniría a evolución do p oder loca l ao longo da Antigüidade (Fernández Calo, 2015a-b). Precisamente esa miña investigación é a que inspira todo o proxecto de doutoramento do que é resultado a pr e sente memoria . Como se p ercibe, os pre cedente s de estudos comprensivos a longo prazo son poucos e isolados, pero efectivos; e a miña proposta non consiste senón en darlle unha orientación global que nunca antes fora formulada para esta tarefa. Podemos pasar a describir como exactamente. 82 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA P R O P O S T A D E E S T U D O | §4 4 PROPOST A DE ESTUDO O p resente capítulo p re tende expór e xustificar a miña proposta m etodo lóxica para resolver o te ma que formulamos e vimos de c ontextualizar a n ivel h istoriográfico e documental nos capítulos introdutorios precedentes. Propoño d esenvolver , e n concreto, a metodoloxía xeral en primeiro lugar; despois un apartado metodolóxico máis concreto e complexo, e de meirande vocación xenealóxica, que é a reconstrución estrutural; e finalmente sintetizar o guión de contidos. 4.1. Propo sta x eral Dentro da complexa realidade do poder local, cómpre definir u n principio analítico co que encetarmos o seu e studo. O poder local é, en primeiro lugar , unha abstracción que induce un concepto colectivo; pero en realidade componse de múltiples entidades independentes. Moitas posíbeis perspectivas emerxen á hora d e desglosarmos a complexa configuración de tales entidades. Podemos definilas estruturalmente, segundo a súa identidade concreta e a disposición espacial en que se definen; p ero tamén funcionalmente, segundo o complexo sistema da súa ese nc ia xurídica e as institucións emanadas das mesmas. D e nde unha perspectiva topográfica, podemos afirmar que o poder local está composto por un continente —a súa estrutura xurisdicional— e un contido —as súas institucións—; ou, dende unha perspectiva fisiolóxica, adaptar isto a unha interpretación or ganic ista do poder local, no que cada e ntidade é un ór gano —estrutura local— suxeito a un meta bolismo inte rno —relacións sociais, o r ganizac ión institucional, etcétera —, e por suposto a inte raccións complexas con outros sistemas —a ad ministración estatal, fundamentalmente—, o cal non nos in teresa agora debido á necesaria acotación temática da presente tese. Adoptarmos tales consideracións c o mo princip io a n alítico i mplica e n primeir o lugar aplicalas á catalogación de fontes históricas. Aleccionados polas e ivas da preocupación secundaria e case sempre pa rcial polo poder local na historiografía que nos precede, he i d e formular unha necesaria pretensión de exhaustividade na reunión de fontes. T a l pretensión é só iso, un obxectivo ideal máximo, probabelmente inapreixábel; pero c oido que resulta preciso e desexábel reclamar o tratamento honesto e comprensivo de todas as fontes recoñecíbeis, mes mo se as q ue p ode identificar u n único investigador distarán sempre das efectivamente existentes. Mesmo se a exhaustividade é de seu inapreixábel, a vocación de exhaustividade é unha n ecesidade imperiosa p ara supe rarmos a p arcialidade q ue d enunciamos noutras achegas. Ma is n on todas as fontes teñen o mesmo v alor . En concreto, propoño artellar esta tarefa a partires dos principios analíticos que vimos de sintetizar . A saber: 1º. — reunir todos os rex istros de entidades locais, como reflexo da estrutura do poder local; 2º. — o mesmo, cos estatutos nos que tales enti d ades aparecen definidos; 3º. — o mesmo, coas institucións a tribuíbeis con certeza ou p robabilidade a teren emanado de tales entidades. Esta reunión de fontes é unha tarefa c omplexa. V erbo ás institucións e estatutos locais, propoño identificar e clasificar os te rmos nos que son referenciados nas nosas máis diversas fontes, agrupándoos pois a nivel terminolóxico, e e ncetando a crítica, análise e contextualización para cada suxeito estatutario ou institucional c atalogado. Para as entidades locais, pola contra, propoño distinguir os diferentes rexistros nos q ue son re ferenciadas nas nosas fontes, pois a identificación d e suxeitos é neste caso máis d ifusa. Identificados por etnónimos, to póni mos ou adxectivos xentilicios, a cl a sificación documental antóllase preceptiva na medida en que non todo s os etnónimos, topónimos e adxectivos xentilicios que T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 83 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E inzan o rexistro documental da nosa A ntigüidade se refiren a entidades locais, senón a realidades estruturalmente diversas. Distinguir as fontes é nest e caso, xa que logo, un primeiro paso para discernirmos o seu contido. Non remata aquí a reunión de fonte s que p ropoñemos. En efecto, por mor do exercicio de reconstrucción estrutural que definirei de contado, imponse o estudo doutro rexistro documental: a xeografía local medieval. Mais explicarei a metodoloxía que propoño seguir ao respecto no vindeiro apartado. O conxunto destes rexistros, desenvolvidos en capítulos sucesivos, com porá a base documental, empírica, da nosa investigación. Desgrazadamente co poder local, por mor da atención secundaria que adoita recibir , pero tamén polos propio vicios subxacentes na investigación h istórica e arqueolóxica actual, os datos tenden se mpre a seren sempre traballados en func ión de modelos interpretativos preconcibidos, acotío contraditorios os uns dos ou tros, como temos comprobado polo miúdo ao avaliarmos a historiografía do noso te ma de estudo. A resolución que propoño é a c ontraria, a o meu x uízo máis natural: construír mos o modelo in terpretativo a partires dos d atos previamente reunidos e valo rados. A investigación dá, p ois, logo da reunión destes diversos rexistros documentais, o paso deica o chanzo interpretativo: confrontar os datos, contextualizalos nas dinámicas evolutivas da Galecia antiga e doutras rexións coetáneas; interpretalos, sintetizalos, darlles un senti d o histórico. Estoutro chanzo d a investigación divídese asemade en d úas partes. A primeira é a catalogación de entidades locais. Realizarei candanseu catálogo de entidades locais para a época xermán ica e ro mana, nesta orde inversa, por mor da lóxica da reconstrución estrutural que explicarei de seguido no vi ndeiro apartado. A intención é realizar un estudo individualizado para todas e cada unha das entidades locais te stemuñadas na nosa Antigüidade, co obxectivo principal de as acotar no tempo e no espazo, aplicando os dato s reunidos nos capítulos previos e enriquecéndoos, dentro do p osíbel, con informacións externas de interese. A segunda p arte é o c hanzo interpreta tivo da nosa investigación, que pretende sintetizar o resultado d isperso desta catalogación particularizada: pasar de tratar «os poderes locais », en crú, estaticamente, in dividualizadamente en cada un d eles, para analizar «o poder local» en toda a súa abstracción, en toda a súa globa lidade, na súa natureza diná mica e cambiante. Nu n ha p alabra: conxugar a verdadeira síntese interpretativa dos procesos históricos que desenvolveu o poder local ao longo da Antigüidade. T amén d esta volta será preciso dividir analiticamen te a realidade c omplexa do p oder local: encetarei, en concreto, unha análise estrutural e ou tra institucional, pois os procesos incidentes en cada esfera antollaranse moi diferentes e en certa medida independentes entre si. 4.2. Reconstrución estrutural O apartado máis complexo da miña proposta metodolóxica, o máis individualizado, o máis orixinal e de meirande vocación xenealóxica, e razón mesma do títul o desta tese, é a reconstrución estrutural. Que é o que propoño exactam e nte con isto? Na historiografía que temos encetado no capítul o anterior puido comprobar se a diversidade e subxectividade que adoita afectar ás tentativas de análise estrutural ou xeográfica, de cart og rafado, do poder loca l; tanto para a época romana como p ara a xermánica. Non hai criterios de peso que rixan a identificación ou descarte de entidades locais; as identificadas son localizadas aco tío a pa rtires de ar gu mentos banais, segundo o parecer subxectivo de cada autor , con metodoloxías idénticas e estancadas dende hai máis dun século, p ero resultados acotío dispares. É evidente que se carece d unha base firme que guíe a identificación e delimitación xeográfica do poder local. A miña proposta é construír esta base a partires de dúas fontes paradigmáticas do intervalo cronolóxico da presente tese, máis o confronto d iacrónico, fundamentalmente re trospectivo, da territorialidade local de épocas sucesivas. 84 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA P ROPOST A DE ES TUDO | §4.2 As fontes paradigmáticas das q ue dispomos para isto son a Descrición pliniana e o Parr o quial suevo , que nos aportan, respectivamente p ara o século I e VI d.C., dous cómputos estáticos, dous flashes , da xeografía do poder local. V eremos que estas dúas fontes n os aportan uns máxi mos e uns mínimos de entidades locais para cadanseu período. Ocuparémonos tamén doutras fontes q ue perfeccionan este recoñecemento d o poder local, e exporemos as razóns de desbotarmos esta potencialidade doutras malia a súa aparente analoxía coas citadas. Mais resumamos, agora: a Descrición pliniana e o Parr oqui a l suevo aportarannos un corsé no que inscribirmos toda a análise estrutural do poder local. Pasemos ao confro nto diacrónico. F o rmulemos unha premisa: a «correspondencia estrutural». Con isto pretendo recoñecer unha simple obviedade, p or máis ca soslaiada na xeneralidade do estudos d este tema: as entidades locais dun mesmo espazo xeográfico gardan unha firme relación estrutural c oas súas herdeiras e antecesoras d e épocas adxacentes. Deste xeito, identificarmos a situación político-administrativa de varios contextos diacrónicos permite documentar o proceso de e v olución estrutural das entida d es políticas locais, e identificar as relacións das mesmas ao longo de épocas diferentes. A « correspondencia estrutural» significa asemade que as entidades políticas locais documentadas nunha época se corresponden canda menos p arcialmente a outras p osteriores e anteriores. Por iso, o rexistro parcial das mes mas p ara unha de terminada é poca pode e debe de se r suplido coa in formación dispoñíbel para outras épocas adxacentes. É aquí onde actúa o método xenealóxico: partirmos d o recoñecemento do poder local medieval, mellor documentado, para guiarmos a reconstrucción das e tapas precedentes, peor documentadas, da nosa Antigüidade; discernindo paso a p aso as relac ións estruturais, xenealóxicas, que gardan as diferentes xeracións do noso poder lo c al. Gr osso modo , a reconstrucción estrutura l q ue propoño partirá dun recoñecemento global da territorialidade medieval p ara reconstruír a xeografía do pode r local de época xer mánica sobre a armazón imposta polo Parr oquial suevo , confrontando todas e cada unha das entidades documentadas nesta época coas súas h erdeiras medievais. O seguinte paso será repetir retrospectivamente o mesmo proceso: partir do confronto da te rritorialidade de época xermánica para reconstruír a xeografía do poder local ro mana, sobre a armazón imposta pola Descrición pliniana , confrontando todas e cada unha das entidades documentadas nestoutra época coas súas herdeiras tardo-antigas. 4.3. Guión de contidos T ratando de satisfacer esta proposta metodolóxica, os contidos dos vindeiros c apítulos desta memoria serán artellados como segue: 1º. — rexistro d e entidades loca is, divididos nun capítulo misceláneo de fontes diversas e outro específico centrado no Parr oquial suevo (§§5-6); 2º. — rexistro de estatutos locais (§7); 3º. — rexistro de institucións locais (§8); 4º. — prospección da xeografía local medieval (§9); 5º. — catálogos de entidades locais a ntigas, divididos n un capítulo pa ra a é poca xermánica e noutro para a romana (§§10-1 1); 6º. — síntese histórica da e volución global do poder local, divididos nun capítulo para a evolución estrutural e noutro para a institucional (§ §12-13). Nas conclusións, finalmente, ofrecerase un ensaio de síntese para to d a a tese. T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 85 M A R T Í N F E R N Á N D E Z C A L O | X E N E A L O X Í A D O P O D E R L O C A L G A L A I C O N A A N T I G Ü I D A D E 86 | U N I V E R S I D A D E D E S A N T I A G O D E C O M P O S T E L A E N T I D A D E S ( I ): M I S C E L Á N E A | §5 5 ENTIDADES (I): MISCELÁNEA O p resente capítulo pretende reunir to dos os rexistros dispoñíbeis de entidades locais nas nosas fontes antigas. Os contidos son pois misceláneos, agrupándose estas fontes segundo a súa temática, e incidindo nas entidades locais rexistradas por elas: 1º. — a descrición pliniana; 2º. — a descrición ptolemaica; 3º. — fontes epigráficas, familia documental q ue dividirei en varios a partados por mor do seu volume e diversidade; 4º. — fontes haxiográficas; 5º. — fontes cronísticas; 6º. — fontes numismáticas. O Pa rr oquia l suevo , un ha das fonte s paradigmáticas para esta tese —canda o Descrición pliniana coa que c omo se ve escomezaremos este capítulo—, polo excepcional volume de rexistros e a súa complexidade interpretativa, incluíndo a crítica cronolóxica d a súa recoñecíbel redacción diacrónica, optei por desenvolvelo individualizadamente no seu propio capítulo ( §6). Aquí ocuparémonos, p ois, de todas as fontes que docu mentan entidades locais, agás o Parr oquial suevo . 5.1. A descrición pliniana Gaio Plinio Segundo, ou Plinio “o vello” para o diferenciar d o seu sobriño ho mónimo, é o afamado au tor da Historia natural , “el más voluminoso, completo y siste mático resumen del conjunto de saberes útiles y científico s de la Antigüedad” (Bejarano, 1987: 16), que inclúe descricións corográficas e mesmo de fondo con tido a dministrativo da Galecia; para min a s mellores do seu te mpo e dende logo as máis ú tiles para o n oso p ropósito paricular . A obra, publicada na década do 70 d.C., bebeu de fontes anteriores, n as que destacan V a rrón, Agripa, vellos periplos e monumentos augusteos; pero tamén da actualidade do seu tempo, pois tendo feito ca rreira na administración ro mana cos Flavios, sospeitamos con dabonda certeza que tamén se nutriu de fontes estrita mente g obernamentais. En c oncreto, p olo seu an tedito sobriño, Plinio o novo ( Epist. , III, 5, 17), sabemos q ue chegara a ser pr ocurator en Hispania , o cal adoita asociarse á procuratura do seu te mpo no noroeste, relacionada coa administración mineira, o ca l se ría base das súas riquísimas descricións ao respecto. Porén, o que abre este dato é a posibilidade d a súa documentación in situ nas propia s instancias administrativas da Galecia do seu tempo, un indicio inexcusábel da calidade da súa información. Fundamentalmente, Plinio o cúpase d a Galecia e n dúas p asaxes inconexas da súa obra: a descrición administrativa da provincia Hispania citerior , contida no libro III da Naturalis historia , e a corografía marítima da península ibé rica, no IV . Destas dúas pasaxes, a máis relevante é a primeira, ao balizar decisivamente o s lí mites se mánticos e estruturais de todo achegamento á orga n ización local gala ico-romana; mais precisamente por isto o bríganos a adicarlle u nha avaliación en meirande fondura con implicacións para a in terpretación de todas as demais fontes do seu te mpo, pero tamén nas da outra pasaxe pliniana. Por iso, na med ida en que o que pretendo agora é achegar o contido d as fontes, coido oportuno reproducir antes a segunda pasaxe, deixando as v aloracións hermenéuticas, motivada s pola primeira, para o final. A corografía marítima de Plinio inclúe un p ar de parágrafos referentes á Ga lecia, que non estará de máis contextualizar nos contiguos referentes á Asturia e Lusitania: T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 87 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E Regio Asturum, Noega oppidum. In p aeninsula Paesici et deinde conuentus Lucensis a flumine Nauia Albiones, Cibar ci, Egi, Uarri cognomine Namarini, Adoui, Arr oni, Arr otre bae. Pr omunturium Celticum, amnes Florius, Nelo. Celtici cognomine Ner i et super T amar ci, quorum in paeninsula tr es rae Sestianae Augusto dicatae, Copori, oppidum Noeta, Ce ltici cognomine Praestamar ci, Cileni. Ex insulis nominandae Corticata et A un ios. A Cilenis conuentus Bracarum Helleni, Gr oui, ca stellum T yde, Graecorum subolis o mnia. Insulae Siccae, oppidum A bobrica. Minius amn is, IIII or e spat iosus, Leuni, Seurbi, Bracarum oppidum Augusta, quos super Callaecia. Flumen Limia, Durius amnis e maximis Hispaniae, ortus in Pelendonibus et iuxta Numantiam lapsus, dein per Ar euacos Uaccaeosque, diste rm itatis ab Asturia Uettonibus, a Lusitania [ C ] allaecis, ibi quoque T u r dulos a Bracaris ar cens . A Durio Lusitania incipit. T ur duli ueter es, Pa esuri, f lumen Uagia, oppidum T a labrica, o ppidum et flumen Aeminium, oppida Conimbriga, Collippo, Ebur obrittium (Plin., Nat. , IV , 1 1 1-1 13: ed. Ma yhof f, 1904: 354-355). Como se comproba, a corografía maríti ma de Plinio —como to das as do seu te mpo— é un caixón de xastre no q ue se mesturan refe rencias étnicas, urbanas, monumentais e topográficas do máis diverso tipo, gardando unha certa orde xeográfica, neste caso de leste a oeste e logo de norte a sur , que con todo —e cómpre insistir nisto— non sempre se ap lica. Non semella moi a venturado pensar que entre todas estas categorías referenciais se atopará, cada meno s puntualmente, o poder local. En cal? A clave p roporciónanola a descrición administrativa da provincia Hispania citerior , que conclúe cun parágrafo precisamente referente á nosa área d e estudo: Iunguntur iis [ Cantabris ] Asturum XXII populi diuisi in Augustanos et T ransmontanos, Asturica urbe magnifica. In iis sunt Gigurri, Paesici, Lancienses, Zoelae. Numerus o mnis multitudinis ad CCXL libe r orum ca pitum. Lucensis conuentus est sedecim, praeter Celticos et Lemauos ignobilium a c b arbarae appelationis, sed liber orum ferme CLXVI. Simili modo Bracarum XXIIII ciuitates, CCLXXX V capitum, ex quibus praeter ipsos Bracar os Bibali, Coelerni, Callaeci, Equaesi, Limici, Quer querni citra fastidium nom inentur (Plin., Nat., III, 28 : ed. Mayhof f, 1904: 243-244). T emos aquí, p ois, referencia expresa á c ategoría e número das entidades lo cais galaicas, amais da identificación dalgunha delas. Noutros apartados ocuparémonos d as implicacións semánticas d os termos empregados por Plinio, populus e ciuitas , e dos cómputos en cuestión (§§7.1; 7.1 1 ; 12.1). O que importa é que este texto evidencia que as co munidades galaicas, aquelas suxeitas á interacción autónoma co poder im perial romano, e xa que logo equiparábeis ao poder local, son as m e smas entidades que Plinio identifica con etnónimos. Isto ten consecuencias directas, tamén, para o baleirado de info rmación da corografía marítima: o que nela cómpre identifica r co poder local son precisamente os etnóni mos. En conxunto, só por Plinio documentariamos, po is, 24 entidades locais: Adoui , Albione s , Arr oni , Arr otr ebae , Bibali , Bracari , Callaeci , Celtici —subdivididos en neri , praestamar ci e supertamar c i — Coelerni , Cib a r ci , Cileni , C opori , Egi , Equaesi , Gr oui , Helleni , Leuni , Limici , Seurbi , Quer querni , Uarri namarini ; aos que non estará de máis engadir Gigurri , Lancienses , Paesici , Paesuri , T ur duli ueter es e Zoelae , citado s nas adxacentes descricións d a Asturia e Lusitania. Evidentemente, n ada desbota que os diversos oppida mencionados na corografía marítima, amén das capitais conventuais aludidas na descrición administrativa, teñan unha di mensión estrutural equivalente á das entidades étnicas, e de feito veremos c ómo isto se confirma acotío. Con todo, a s fontes probatorias son outras, polo que é aquí onde podemos concluír o baleirado da información pliniana como fonte documental de en tidades locais. Non quero deixar de mencionar que Plinio representa a culminación das corografías 88 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA E NTIDAD ES ( I ): MISCELÁ NE A | §5 . 1 clásicas da Galecia, e isto pode servirnos p ara introducir mos neste apartado dous autores anteriores, Estrabón e Pomponio Mela. As súas obras, moito menos exhaustivas no q ue respecta a os etnónimos rexistrados, insisten n o testemuño dos Keltikoí ou Celtici , indiferenciados para Estrabón e diferenciados polos mesmos cognomina cós plinianos por Mela; e no dos Gr o uii , mencionados só por e ste último. A principal contradición emerxe n o caso dos Ártabr oi ou Artabri , etnónimos que estes autores opoñen á forma pliniana Arr otr ebae (Str ., Geog. , III, 2, 9 ; 3, 5 ; Mela, Chor . , III, 7-10). Abofé, Estrabón e Mela non aportan moito máis ao teste muño pliniano ca algún s matices, e é por iso polo que considerei que a súa a nálise non merecía un tratamento ind ividualizado, resultando suficiente incluílos a título de apéndice neste apartado. Nomeadamente, a súa variante «ártabra» vai ser referendada por un autor posterior , Claudio Ptolomeo ; pero e l, máis exhaustivo mesmo ca Plinio, si q ue merece tal tratamento individualizado. 5.2. A descrición ptolemaica Claudio Ptolomeo, xeógrafo, astónomo, mate mático e, en fin, polímata alexandrino no século II d.C., é o autor d a GeōgraphikS Hyphēgēsis , unha universal “guía de xeografía” do seu tempo. Constitúe e sta obra u n compendio de localizac ións xeográficas con cadansúas coordenadas, arrombadas p or rexións, c orrespondéndose varias ep ígrafes ao noso ámbito galaico. Co mo é ben sabido, as coordenadas ptolemaicas son inexactas e controvertidas. Insistiuse moito en q ue “o problema é que o s graos que emprega Ptolomeo n on son os mesmos q ue manexamos agora” (Romero Masía & Pose Mesura, 1987: 97); con traballos, sobre todo da man de L. Mon teagudo (1947-1947; 1953), orientados a tra tar de explicar e corrixir as anomalías galaicas. Con todo, os erros ptolemaicos van moito alén d a simple deformación c artográfica, sobre todo nas táboas re ferentes á descrición interior —as coordenadas costeiras permiten, canda menos, recontruír o s perfís da costa galega—, a ta o punto d e que acotío localidades ben ubicadas por outras fonte s invirten na o bra de Ptolo meo a súa localización la titudinal e lonxitudinal (cfr . doc. 5.2). Seguindo neste punto a postura ao respecto de A. T ranoy (1981: 22-23), optarei n on só por re lativizar , senón d irectamente a eludir , o va lor das coordenadas ptolemaicas. Por iso, a prol da nosa limitación metodolóxica e a claridade expositiva —e a miña propia co modidade á hora d e verter as táboas ptolemaicas en Un icode—, coido que a bondará con reproducir as p asaxes que nos inte resan desta obra sen mención das coordenadas en cuestión. Analogamente á d escrición pliniana, o reporte ptolemaico con i mplicacións na nosa área de estudo divídese e n dúas pasaxes correspondentes á área costeira e á in terior . V elaquí a primeira: (Ptol., Geog. , II, 6, 1) Τῆς δὲ Τ αρρακωνηνσίας ἡ μὲν δυσμικὴ πλευρὰ καὶ παρὰ τὸν Δυτικὸν Ὠκεανὸν ἔχει οὔτως. Μετὰ τοῦ Δορίου ποταμοῦ ἐκβολὰς Κ αλλαϊκῶν Βρακάρ ῶν· Αὔου ποταμοῦ, Αὔα ρον ἄκρον, Νὴβιος ποταμοῦ ἐκβολαὶ, Μινίου ποταμοῦ ἐκβο λαὶ, αἱ πηγαὶ τοῦ ποταμοῦ. (2) Κ α λλαϊκῶν Λουκηνσίῶν· Ὀρούιον ἄκρον, οὐΐα ποταμοῦ ἐκβολαὶ, Τ αμάρα ποταμοῦ ἐκβολαὶ. [Ἀρτάβρων·] Ἀρτάβρων λιμὴν, Ν έριον ἀκρωτήριον. ( 3) Ἡ δὲ ἀρκτικὴ πλευρὰ, ἧς ὑπέρκειται Ὠκεανὸς ὁ καλούμενος Κ αντάβριος, περιγράφεται οὔτως. Μετὰ τὸ Νέριον ἀκρωτήριον ἔτερον βωμοὶ, ἄκρον, Οὔιρ πο ταμοῦ ἐκβολαὶ, τὸ ἔφεξῆς ἄκρον. (4) Κ αλλα ϊκῶν τῶν Λουκηνσίων ἐν τῷ Μεγάλῳ λ ιμένι· Φλαουίον Βριγάντιον, Λαπατία Κ ώ ρου ἄκρον τὸ καὶ Τρίλευκ ον, Μεάρου ποταμοῦ ἐκβολαί, Ναβίου ποταμοῦ ἐκβολαί, Ναβιαλαουίωνος ποταμοῦ ἐκβολαί. (5) Παισικῶν· Φλαουιοναουία, Ναίλου ποτ[αμοῦ] ἐκβολαί (ed. Müller , 1883: 143-147). A descrición interior é a seguinte: T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 89 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E documentamos un exemplo equiparábel, con mención a unha origo Bracaraugustana na propia Braga, en homenaxe a un flamen brácaro ( EE VIII, 280 = ILER , 1028 = RAP , 477). Por este tema q ue nos achega ao eido relixioso, podemos encadrelar con outro testemuño de excepción, non exactamente u nha origo : o do sodalicium Bracar orum d e Conimbriga , a todas luces unha asociación relixiosa d e Bracari afincados nesta cidade lusitana ( AE 1956, 254 = HAE , 2 695). Pola súa alusión a institucións sacerdotais, ambas as epígrafes serán tamén reproducidas e analizadas polo miúdo noutro capítulo ( §8.2). Alén disto, decidín individualizar un par de origines especiais, que pola súa excepcionalidade temática e, sobre todo , polo seu volume, evitei incluír nas demáis sínteses parciais para non enlealas. T rátase do tr opaeum T raiani d e Adamclisi, Romania ( CIL III, 14214), c on mención dun lucense entre múltiples lexionarios mortos en acto de servizo homenaxeados; e da táboa de Cherchel, Alxeria ( CIL XVI, 56), o nde a mención d o brácaro Lovesio, gravador , entra dentro do que poderiamos denominar epigrafía laboral ( v id. táboa 5.4j). Curiosamente, contamos cunha epígrafe de temática a náloga á táboa de Cherchel na propia Galecia, no mesmo limiar da romanización sobre a cultura castrexa, ao constar as origines dos escultores da estatua de guerreiro de San ta Comba de Basto: Artifices | Calubrigens|es et Abianis | f ( aciendum ) c ( urauerunt ) (Calo Lourido, 1994: nº. 73, p. 512). Finalmente, como origines «incertas» cómpre clasificar un último conxunto de te stemuños nos que non é doado comprender o alcance dos etnónimos, e a cotío nin sequera a verosimilitude de con teren verdadeiras origines ( vid. táboa 5.4k). Este conxunto é, abofé, un caixón de xastre que opto por xunguir para excusar un trata mento pormenorizado de cada documento. No mellor dos casos, a incerteza débese só á difícil lectura do etnónimo, como acontece nunha epígrafe da Pobra d e T rives con mención lexíbel tan to Lauci como Lanci e Launci ( IRG IV , 1 19). En xeral, pola contra, resulta incerto determinar a mesma presenza de origines pola frag mentariedade do texto conservado ( CIL II, 2651 = IRPLe , 302; CIL II, 271 1 = ERA , 59), o u d irectamente porque os etnónimos aparentes se antollan máis ben elementos antroponímicos ( CIL II, 2604; HEp 2004, 208). Noutros casos, si mplemente, n on está claro que fagan re ferencia a comunidades g alaicas. T al é o e xemplo de senllos epitafios de Chester e Mainz, con indistinta mención en a blativo Luco , inequívoca origo que con to do podería referenciar a o utro Lucus que non fose o galaico ( RIB , 535; CIL XIII, 6882). Un problema análogo témolo n os docu mentos con mención de Ar cobrigenses , c uxa redución g alaica é unha posibilidade a utorizada polo contexto ep igráfico e toponímico, con grande cantidade de comunidades co e lemento -briga na súa denominación; pero que semella poder asociarse mellor á Ar cobriga celtíbera documentada por outras fontes ( An t. , 4 37, 1; 438, 13). Noutro nivel atopamos a epigrafe de Boloña con posíbel mención dun Galle [ cus ]: nin a ortografía resulta sa tisfactoria, pois a forma e pigráfica latina ordinaria no período a lto-imperial sería máis ben Callaecus , nin, d e selo, estaría c lara a d imensión rexional ou local d o etnónimo ( AE 1976, 213). Ou tro par de epígrafes, de Pantón e —p resuntamente— Pobra de T rives, inclúense nesta categoría pola súa ambigüedade, pero sobre todo polo hapax que constitúe cadanseu presunto etnónimo: VEREN e A VRI, reconstruíbeis como Uer ensis ou Uer encanus e Auriensis ( IRPLu , 64; CIL II, 2 601 = IRG IV , 83). Con todo, e stas mencións resultan indistintamente interpretábais non como o rigines senón como filiacións: Uer eni filius e Auri ou Ari filius . Por último, te mos unha ep ígrafe de Padrón, hoxe desaparecida, na que G. Pereira ( CIRG I, 13) p romoveu a lectura duns For o irienses que, en realidade, son só produto dunha reconstrución espuria. Dado que este documento será obxecto dunha análise máis detallada, a propósito dunha súa re ferencia institucional —removida pola edición de G. Pereira—, remito ao apartado correspondente para ampliar os ar gu mentos que me teñen levado a recusar a edición deste mestre da historiografía romanista galega ( §8.23). Si me permito desenvolver aquí a crítica do achado atinxente aos Alb iones , que citamos antes entre os de conservación fragmen taria, pois o documento en cuestión non ten outras 96 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA E NTIDAD ES ( I ): MISCELÁ NE A | §5 . 4 implicacións alén da origo que nos conviden a analizalo pormenorizadamente noutro momento ( CIL II, 271 1 = ERA , 59). O problema é semellante ao da lápida de Padrón: tendo desaparecido, a especulación sobre as edicións anteriores levou a F . Diego Santos (1959; 1985) a discutir o luga r de achado e, sobre to do, a bascular nas súas dúas edicións do texto entre a opción civil q ue consta no meu rexistro, Al ( bio ) ex Ɔ ( castello ) Er coriobri , e unha alternativa onomástica, Alex [ i f ] r ( atri ) Cori|obri ; cada unha das cales con seus respectivos partidarios (a primeira, T ranoy , 1981: 373; a segunda, Mangas & Olano , 1995: 346). Só uns datos: a semántica tópica da partícula -bris favorece a opción dun topónimo a blativo Coriobri sobre a dunha filia c ión e n x enitivo Coriobri ; o paralelismo onomástico d o d efunto Nigrinianus Nigrini atopa boa acollida entre os Albiones da lectura tradicional, entre os que está docum e ntado o antropónimo Nicer (cfr . ERA , 14); e sobre todo o insólito signo semellante a un 7 que E. Hübner p lasmara na súa edición da epígrafe ( vid. doc. 5.4) casa dende logo c unha tra n scrición deficiente d u n Ɔ, pero non a topa a mínima acollid a na corrección de F . Diego Santos. Coido, pois, que poucas dúbidas pode haber de que a lectura máis plausíbel é a orixinal, non a corrección; e como tal figura no meu rexistro. 5.5. Epigrafía (iii): outr os testemuños Baixo un a partado misceláneo é como re solvín satisfacer outros c onxuntos e pigráficos que non poden ser c lasificados nas categorías anteriores. T ratare i, pois, de seguido, estoutras categorías: 1ª. — entidades locais mencionadas en termini te rritoriais; 2ª. — outras entidades, probabelmente de dimensión sub-local, mencionadas e n termini e outras mencións de carácter público; 3ª. — analogamente á anterior , mencións ástures probabelmente xentilicias; 4ª. — divindades locais de epíteto étnico; 5ª. — outra miscelánea: documentos simpleme nte fragmentarios e d e incerta int erpretaci ón. É n o n oroeste h ispano, e n on tanto n a Galecia stricto sensu , onde podemos incardinar o repertorio de entidades loca is testemuñadas como parte i mplicada en termini ou fitos de demarcación territorial. Sintetizando a nosa prospección nos anexos ( vid. táboa 5 .5a), verifícase que a ú nica entidade galaica que podemos c onsiderar sen reservas unha ciuitas que aparece nesta familia d ocumental é a dos Coelerni . Alén disto, e n ámbitos veciños da Asturia e Lusitania este rexistro é moito máis amplo e achega testemuños para os Arabrigenses , Astur e s , Aruoni , Bedunienses o u Bid unienses , Coilarni , Igaeditani , Interannienses , Ir eucoutiori , Lancienses e Lancienses oppidani , Luggones , Paiisur es , Paisicaici e S ear eae . Evidentemente, e malia que a miña prospección se dirixiu á s entidades locais, este repertorio contén potencial mente outras sub-lo c ais e supra-locais, com o poderemos v e r no estudo detallado de cada caso ( §1 1). De ste rexistro podemos salientar algunhas constatacións: a grande a usencia galaica, a tendencia asturicense a documentar termini pratorum de unidades militares imperiais, e a lusitana a docu mentar term ini augustales . Con todo , un dos testemuños lusitanos, o de Nespereira (Encarnação & Pinho, 2001) destaca por carecer de toda implicación imperial visíbel, documentando de fe ito, a todas lu ces, unha demarcación autónoma entre c iuitates peregrinas, como v eremos a propósito do concilium mencionado nesta inscrición ( vid. §8.4). Precisamente este terminus require d un comentario adicional, pois J. de Alarcão, a título de p ost scriptum d un seu traballo, ten dado noticia dunha in terpretación que a afasta do xénero terminal: T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 97 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E Numa conferência proferida em Arouca, em 25.06.200 5 , o Prof. Armando Coelho, sem ter proposto le itura d a inscrição de Pindelo [Nespereira], sustentou que se trata de um texto condenatório de heresia e que P A IISUR( i ) é leitura er rónea. Aguardaremos que o P rof. Ar mando Coelho publique a sua interpretação (Alarcão, 2005: 168). Ignoro se pola miña impericia ou por n on ter sido tal c onferencia publicada, non dei atopado e se tr aballo no que supostamente se impugnaría a interpretación estándar aqu í promovida para a inscrición rupestre de Nespereira. Mais ignorando todo argume n to discrepante contra a súa consideración como v erdadeiro terminus romano, a resolución que tomarei nesta tese será a de manter tal inte rpretación estándar , con todas as precaucións que se queiran facer . Continuando co noso exercicio de reun ión documental, na Galecia stric to sensu conta mos cun conxunto análogo d e referencias te rminais, c uxos etnónimos n on se mellan con todo ciuitates , ao se ubicaren nunhas zonas —a s bisbarras ao sur de Braga e a v eiga de Chaves— onde por fontes máis claras se re coñecen outras entidades locais diferentes ( vid. táboa 5.5b). É por iso que a historiografía vén interpretando estes rex istros, ao meu ver atinadamente, como entidades all ea s, s ubord inadas, a o poder local. Quen máis se preocupou por r eunilas e analizalas, A. R o dríguez Colmenero (1996a: 154-155) insisti u e n consi d eralas unidades xentilicias. Ao meu xuízo, resulta ben máis doado consideralas referentes a castella o u máis concretamente castellani , como de feito denotou A . C. F . da Silva (1980: 86) nun artigo monográfico ao respecto, centrado no suroeste d o conuentus bracarense, nada máis xurdir a hipótese do c astellum . Se inclúo este conxunto no presente apartado é porque sempre poderá ficar a dúbida de os e tnónimos implicados referenciaren verdadeiras entidades locais, e sobre todo porque no meu catálogo ro mano serán referidas extensamente como parte da xeografía sub-local das súas respectivas ciuitates (§1 1). Perfectamente aná loga a estes testemuños, pero x a noutro contexto social e xeográfico diferente, con temáticas ep igráficas dispares, atopamos unha serie d e etnónimos ao longo do ámbito ástur identificábeis c on unidades xentilicias máis do que verdadeiras ciuitates por mor das súas particulare s sufixacións, a inclusión da mención gens ou a súa simple a tribución a áreas nas que se teste muñan outras ciuitates a partires d e datos máis consistentes ( vid. táboa 5.5c). H ei de recoñecer que a prospección deste rexistro foi po la miña banda máis superficial có anterior , e se o inclúo é só porque pode motivar a lgunhas discusións pertinentes arredor d a identificación de ciuitates ástures. Deliberadamente, desestimei o grupo máis prolífico deste conxunto epigráfico, o c ántabro, nomeadamente vadiniense, documentado con certa profusión na actual Asturias pero que xa nos leva a moi lonxe dos límites razoábeis d a nosa área de estudo. O cuarto conxunto ante s enunciado é a pequena nómina de divindades locais nomeadas expresamente a partires do e tnónimo d a s súas comunidades ( vid. táboa 5.5 d), sendo o exemplo máis c laro o flaviense, con advocación á Concordia e á T utela municipais ( AFb , 76; 84; v id. d o. 5.5). Fóra da Galecia stricto sensu , os Paesici documentan a súa T utela local a través dunha abreviatura un tanto excesiva como para n on matizar a certeza do teste muño (García Linares & Santos Y anguas, 1989). Adóitanse incluír na nómina de divindades dunha comunidade ástur , os Brigiaecini , a s matr es Brigaecis que obran nun altar de Peñalba de Castro ( CIL II, 6338); pero a d istancia é moi grande de máis como para pensar que a súa relación coa c omunidade en cuestión sexa algo máis ca meramente léxica. Xa na Galecia, pero como hapax , d ocumentariamos os deuses Lapitearum , que podería n facer ou non referencia a u nha comunidade local ( CIL II, 2 395b). E finalmente, e por razóns principalmente historiográficas, houben de incluír no rexistro a fu saiola epígrafa de Covas, Ferrol, na que supostamente figuraría un voto ao deus Rebe cunha advocación relacionada co topónimo T rasancos e o consecuente etnónimo * T rasanci . Dos editores, todos coinciden no 98 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA E NTIDAD ES ( I ): MISCELÁ NE A | §5 . 5 carácter étnico desta divindade; e se por suposto o seu d escubridor A. Pena Graña (2005) a asocia directamente á comunidade local d entro da súa tendencia a extrapolar a territorialidade medieval á Prehistoria, F . V illar e B. Mª. Prósper (2001), logo dun d etallado estudo lingüístico baixo a asunción d este mesmo carácte r é tnico, non especifican moi ben a qué categoría da xeografía etno-política da rexión o adscriben. Ao meu xuízo, a mención, a lén da súa excepcional flexión a todas luces indíxena, non se d iferencia de calquera outra advocación tópica d a teonimia galaico-lu sitana, de xe ito que a comunidade humana da que tomou nome houbo de ser se acaso un castellum , non unha ciuitas . Sexa como for , a propia veracidade da inscrición é obxecto de forte controversia (cfr . Bascuas, 201 1 : 12; Armada & al. , 2015: 94). T emos, finalmente, unha serie de mencións epigráficas, apenas pequenas secuenc ias de letras, que simplemente n on p odemos clasificar nas an teriores categorías por falta d e datos. Entre estas se atopan as isoladas mencións de T AMAG de Condeixa-a-V elha, encadrelábel cos T a magani (Alarcão & Étienne, 1976: nº. 413); ARQVERN en sillar de San Miguel de V ilameá, Bande, que fai o propio cos Quar querni (Rivas Fernández, 1979); e G [-]OVIO da citânia de Briteiros, que v én interpretándose por Gr ouio (Cardozo, 1972: nº. 192), e da que malia nada desbotar e sta lec tura, semella máis ca p robábel que referencie só u n a ntropónimo, dentro dos estándares dos letreiros d omésticos tan comúns neste castro. Dificilmente podemos substraer deste conxunto de referencias fragmentarias a inscrición rupestre de Rodelas, na freguesía de Penela da Be ira, Penedono, con mención [- - -]ROS | BANIESVM (Carvalho, 1989: 7 8). A epígrafe, achada nunha b isbarra a sur d o Douro, lembraría probabelmente a un inmigrante baniense, ciuitas a sentada a norte deste río (cfr . §1 1.16); embora o seu carácter rupestre a arreda da e pigrafía mig ratoria máis típica, que ado ita vencellarse a lápidas funerarias. Un estudo re cente ampliou o rango de opcións, ao suxerir que tamén podería “corresponder a uma gentilitas cujo nome coincidira com o de um populus ” (Alarcão & al. , 2013: 104). Non podo deixar de mencionar neste apartado misceláneo unha inscrición rupestre de Llamas, na Cabreira, máis completa cás anteriores pero non menos enigmática, encadrelábel cos Seurri : Flaci | inter ciso | Seur o ru ( m ) || ITC | Susicus (Gómez Moreno, 1925: 95 = Matías Rodríguez, 2008: 40, nº. 2). T odas estas inscricións, por suposto, serán recupe radas cando toque e studarmos as entidades locais á s que, real ou pretendidamente, fan referencia; pero non tentare i nin moito menos achegarlles nin agora nin entón ningunha solución concr e ta. 5.6. Fontes haxiográficas As nosas fontes cristiás tardo-antigas, polo xeral, re fírense a comunidades urbanas, ben testemuñadas por o utros xéneros documentais, xa que o seu p rincipal volume de información ten que ver co episcopado. Este é un d os rexistros máis profusos da nosa documentación, p ero decidín estudalo como in stitución nun apartado específico: a el deixo a análise, tamén, dos bispados documentados, que de seu reportan en tidades políticas, p ara evita r na medida do posíbel un trata mento disperso e xa que logo confuso do problema (§8.9). Abonde agora con resumir que estas fontes —xeralmen te actas conciliares, pero ta mén puntualmente noticias cronísticas e epistolares— documentan unha longa nómina de igrexas e piscopais na Galecia ao longo d o intervalo cronolóxico obxecto da presente tese: Astor ga, Braga, Bretoña, Celeni s , Dume, Chaves, Iria, León, Lu go, Meinedo, Ourense, Porto e T ui. A elas poderíanse engadir as luso-suevas Co imbra, Idanha, La mego e V iseu, que estudarem o s tamén con insistencia p ola súa relación no Pa rr o quial suevo ; e dende logo os «bispados enigmáticos» —e/ou incertos— Ber ecensis , Beteka , Laberricensis , Laniobris e uillula Aquis . Unha d as igrexas mencionadas, Celenis , é significativamente documentada polo seu título constitucional municipium nas actas do concilio romano de T oled o ; e precisamente por iso xa te mos mencionado esta fonte a propósito das origines romanas, p ero tamén voltare mos a estudala en meirande fondura máis T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 99 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E adiante, a propósito do esta tuto constitucional reflectido ( Conc . T ol. I, praef. ; vid. §§5.4; 13.4). Alén disto, a propósito non da xerarquía eclesiástica, senón da comunidade cristiá, plebs Christiana , ad ico un apartado específico cos seus rexistros, sendo un deles tra tado tamén entre os etnónimos das crónicas ( vid . §§5.7; 7.9). Como vemos, as fontes pa leo-cristiás resultan dun grande interese pero, a o rebordaren os límites do simple rexistro de entidades locais, cómpre tratalas mellor noutros lugares desta memoria. Se individualicei este apartado, en troques, é para ava liar u nha serie de testemuños de natureza máis ben haxiográfica, a cotío desmerecidos cando non por enteiro ignorados pola historiografía, con referencias de interese para certas comunidades locais, algunha delas descoñecida por documentación complementaria. Non é ese o noso primeiro caso. Á ben coñecida ciuitas Bracara re fírese a passio Uictoris Bracar ensis , a acta martirial deste santo coñecido como São Ví ctor o catecúmeno: (1) Passio sancti Uictoris martyris Christi, qui es passus in pr ouincia Gallecia, in ciu itate Bracara die III Idus Apriles. Uictorinus. (2) U ictorinus qui pr o detestatine idoli —deum, sicut a gentibus uocabatur—, quum statuam ipsius exornatam, quam f lumine ciuitatis ipsius, n omen Alistes, multitudo g entilium deducebat, omni fece sor dium o bruisset, conpr eensus est et d uctus est ad pr esidem. Christianum se confitens deco llatus est post tormenta et, quia catecuminus erat, tali in Christo sanguinis babtismate cor onatur . (3) Per gratiam eiusdem Domini nostr i Iesu Christi, qui est super omnia Deus gloriosus in secula seculorum. Amen (ed. Riesco Chueca, 1995: 282). Non é moito o v alor desta fonte para o tema do poder local, sendo Braga unha comunidade perfectamente testemuñada p or outras fontes. O seu interese redúcese, p ois, á historia do cristianismo galaico e mesmo á administración imperial na Galecia ba ixo-romana, coa súa mención dun anónimo praeses , razón de que a estudara en detalle, canda outras noticias análogas, no meu ensaio arredor da or ganizac ión po lítico-administrativa galaica n a Antigüidade, que me permitirei seguir agora en esencia na miña e xposición (Fernández Calo, 2018a: 165-166). Con todo, precisamente por aludir a estas influencias cristiás e imperiais sobre unha ciuitas , é de grande importancia para a propia historia local de Braga. E destaca tamén por supór unha fonte moi temperá dese río Alistes , Este, un dos ríos de Bra ga, que podemos tomar con algún valor delimitativo, ao estar a sociado tan claramente no texto ao espazo d a ciuitas bracarense. V erbo á h istoricidade desta fonte, recollida no chamado Pasionario hispánico , conxunto de tradicións cristiás hispanas do Alto Medievo (Riesco Chueca, 1995), foi sobre todo o padre P . David (1947a: 206; 2 22) quen a considerou un simple desdobramento bracarense do martirio de San Víctor de Cesarea. Con todo, a simple analoxía onomástica non semella unha ra zón de peso p ara recusar unha fonte que, no seu laconismo, en ningún aspecto ofrece sospeita, sen n ada nos feitos descritos que faga pensar en Cesarea no c anto de Braga (Costa, 1997: 520). T endeuse a datar este martirio na persecución de Diocleciano ( ES , XV , 271-272; Riesco Chueca, 1995: 283, n1), pero a fonte non proporciona argume nto ningún para a súa incardinación cronolóxica; e dende logo tampouco para adscribila a unha persecución xeral da Igrexa: o único que se refire é o prendemento de São Víctor polo seu rexe itamento a unha procesión pagá, non po la inquirición activa das autoridade romanas. N este senso, o martirio de São Víctor catecúmeno antóllase un episodio adscribíbel máis á c oerción ideolóxica estrutural que o Imperio Romano-Pagán exercía sobre a poboación c ristiá, d o que a u nha exacerbac ión p untual desta c oma unha p ersecución xera l, e xa que logo pode ser plausibelmente atribuída a antes da persecució n de Diocleciano. A segunda fonte romano-cristiá que querería deixar atendida neste apartado é a Passio Mar ce lli , que relata o martirio de San Marcelo o centurión, o corrido en Tánxe r no o utono do 298. A fonte foi c onservada por diversas e contraditorias variantes, que o p adre H. D elehaye 100 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA E NTIDAD ES ( I ): MISCELÁ NE A | §5 . 6 (1923) compendiou en dúas recensións q ue denominou M e N. O p roceso contra Ma rcelo dividiuse en dúas partes: o seu prendemento e interrogatorio dirixido polo praeses Fortunato, e o seu xuízo e martirio culminado polo uicarius Agricolano, e é esencialmente na localización dos feitos referentes a cada unha destas partes n as que discrepan as v ersións aludidas. A recensión M sitúa todo o proceso e n Tá nxer , n amentres que a N iníciao en León. Fronte a esta contradición, o padre B. Gaif fier (1943) postulou que a tra dición leonesa tería sido resultado de interpolacións interesadas no documento a partires do século X 14 . Con todo, parte da historiografía, entre a que hei de incluír me, man tivo a premisa da ex tracción leonesa de Ma rcelo ou a simple incerteza ao respecto 15 . Pola miña banda, limiteime a a r gumenta r varios indicios que apoiarían a verosi militude da tradición leonesa (Fernández Calo, 2017b: 128): 1º. — ambas as recensións c oinciden en separar por máis de dous meses as dúas partes do proceso penal contra Marcelo, o q ue resulta máis coherente cun d esenvolvemento primario do proceso en León do que co seu desenvol v emento completo en Tá nxer; 2º. — a expresión T ingi inducto Mar ce llo , coincidente en ambas as recensións como inicio da segunda parte do proceso perante o uicarius Fortunato, o ponse a un d esenvolvemento primario do proceso na mesma cidade; 3º. — a legio VII Gemina , acantoada en León, foi n o Baixo I mperio a lexión adscrita á dioecesis Hispaniarum á que tamén pertencía Tánx er , po lo que un centurión martirizado nesta cidade evocaría per se o seu vencellamento á devandita lexión. Mais se agora me importa determe nesta fonte é porque alude a un par de co munidades locais do noso interese: por suposto, León, p ero ta mén a unha hipotética ciuitas Ast ( i ) ensis . Procurando condensar a información obxecto do noso interese, poderiamos partir do seguinte texto base: Apud legionem septimam g eminam, intr oducto domno Mar cello ex ciuitate [ Astensium ] , Fortunatus d ixit: Qu id tibi uisum est ut contra disciplinam mil itar em te discinger es et balteum tuum et spatam et u item pr oicer es? […] T emeri tatem tuam d issimular e non possum et ideo perferam hoc ad sacras a ur es dominorum nostr orum Diocletiani et Maximiani inuictissimorum Augustorum, et Constantini et Licini nobilissimorum Caesarum. Ipse tamen transmitteris ad auditorum domini Au r elii Agricolani praefecti praetorii pr osequente Caecilio Arua milite. Fausto et Gallo consulibus I II kalendas nouembris apud T ingi inducto Mar cello ex ciuitate [ Astensium ] ex officio dictum est: Ast at Mar c ellus, quem Fortunatus praeses ad potestatem tuam transmisit: offertur magnitudini tuae ( ed. Musurillo, 1972: 254; 256). Como se co mproba, descríbesenos aquí sumariamente o trasfondo de San Marcelo nas súas dúas comparecencias ( Mar c. , 1 e 3). A recensión M d escríbeo ex c enturionibus ; a N, ex ciuitate Aste nsium ou Astasianis (Musurillo, 1972: 250-256). A variabilidade desta segunda motivou a súa c orrección crítica ( ibid. : 2 54, n14). Acudindo só ás formas compendiadas x a polo padre M. Risco ( ES , XXXIV , 1784: 341), atopamos Astaianis , Astraianis , Astrasianis , Astisinianis . J. Carcopino (1940: 412-413, n4) propugnou unha corrección crítica conc iliadora ex centurionibus a ntesignanis , “ dos centurións de infantaría lixeira”. A corrección Astensium , pola contra, evocaría o xentilicio dunha ciuitas coñeci da: a turdetana Hasta r egia , mencionada no mesmo caso x enitivo plural, coa forma Hastensium , no Br once de Lascuta d o 189 a.C. ( CIL II, 5041). Cumprirá admitir a lgunha destas matizac ións, ou realmente a Passio Mar celli 14 Cfr . Fàbre ga Grau, 1953: 2 21; Musurillo, 1972: xxxviii; Sotoma yor y Muro, 1979: 61; W itschel, 2009: 486; Freire Camaniel, 2013: 51-52; &c. 15 Así, Díaz y Día z, 1967: 438-448; Blázquez Martínez, 1967: 34-35; Jones & al., 1971: 370; B ravo C astañeda, 1990: 154; Sanz Huesma, 2007a: 75-76; W itschel, 2009: 486-487 Fernández Calo, 2017b: 127-131; &c. T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 101 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E documentará unha comunidade d o n oroeste? Por suposto, a Passio Mar ce lli non é único elemento que obra nesta sospeita, pois se así fora, non habería motivo sequera para atender aquí esta fonte. En re alidade, a referencia en cuestión forma parte dos indicios que nos levan a suxerir unha posíbel ciuitas Ast ( i ) ensis no conuentus asturicense; pero e stes serán tratados no estudo individualizado que lle ad icarei no noso catálogo de entidades romanas (§1 1.10). Abonde polo de agora con ter efectuado a crítica e reprodución da fonte en cuestión. Ao meu saber , o único rexistro haxi o gráfico do período suevo con mención dunha entidade local galaica nin sequera é galaico n in identifica a entidade en cuestión. T rátase dunha referencia c olateral ao reinado de Miro do divulgadísimo libro de milagres de San Martiño escrito por Gregorio de T o urs: e rat e nim eo tempor e Mir o Rex in ciuitate illa in qua decessor eius basilicam Sancti Martini aedificauerat (Greg., V irt. , IV , 7: ed. Krusch, 1885: 201). Esta é, por certo, a única referenc ia histórica da sedes r egia sueva, e c ontra o tópico da súa identificación con Braga , o texto non auto riza unha solución unívoca (Fernández Calo, 2018a: 243-244). A relación con Braga da ciuitas aludida por Gregorio é asumida acotío dun xeito un tanto automático (V an Dam, 1993: 213, n28; D íaz Martínez, 201 1a: 133), pero non pode facerse real mente máis que a tra vés da identificación previa da basilica de San Martiño con Dumio, que era un mosteiro sub-urbano e xa que logo non moi c laramente asociábel a Braga como ciuitas , termo de senso netamente urbano na T a rdoantigüidade (cfr . §7.1). Do panorama urbano g alaico-suevo, só Ourense cumpre o requisito dunha basilica tardo-antiga advocada a San Martiño, e non faltan as voces a prol destoutra solución para o texto do tu ronense (T orre s Rodríguez, 1977: 248; Soares, 1998: 7 0; Lópe z Ca rreira, 1 999: 27; Díaz y Díaz & Oro T rigo, 2002: 385; Carrero Santamaría, 2002: 1 1; &c.). Na florecente litera tura berciá de época visigoda multiplícanse as noticias, q ue malia seren polo común moi pouco concretas, chegan a proporcionaren unha visi ó n dabondo rica dalgunhas bisbarras dos confíns orientais da Galecia, e sobre todo, obviamente, do Bierzo desa época. O corpus va leriano c ontén un p ar de referencias á principal cidade da zona, Astor ga: unha delas de in teresantísmo contido deli mitativo e a outra co mo origo do bispo Isidoro (V a l., Or d. , 2; 21). No retiro d o monxe Bonelo, temero so dunha súa visión do Al én , San V alerio evócanos outra coñecida cidade ástur: Hic [ Bonellus ] er go per exit ad Legionem c iuitatem r etrusitque se iterum ad corpora sanctorum martyrium, et usque hodie ibidem perseuerat (V al., D.B.M. , 6 : ed. Díaz y Díaz, 2006: 216). Na V ita Fructuosi , obra atribuída apocrifamente ao a nterior , temos noticia d as dúas vellas capitais da Galecia, Bra ga e Lugo. Esta últi ma, a propósito da frustrada peregrinaxe que San Fructuoso tentou encetar na súa m o cidade: Cumque desiderium per egrinacionis uigente inter fragorum classe nauigera concedisset eieccione qualiter in Franciam transmeauerat indeque orientem ducente domino p enetrar et, a pr opiis famulis pr odictos a Dogiliano duce Lucense multi compr ehensi sunt Francorum, adhuc in terra r esidui negocia perpetrantes (V al., Fruct. , 7: ed. García Moreno, 1974b: 44). A outra noticia vén en relación da súa última obra de vellez, sendo xa bispo: Inter dum [ Fructuosus ] inter Bracar ensem urbem et Dumiensem cenobium in cacumine modici montis praecipuum aedificauit monasterium ubi suum sanctum humatum est c o rpus (V al., Fruct., 19: ed. ES , XV , app. iv , pp. 463 = Díaz y Díaz, 1974: 1 1 4). Interesante teste muño, pois, da orixe do mausoléu de Montélios (cfr . Díaz y Díaz, 1 974: 14; Fea r , 201 1: 142, n82), unha das principais mostras de arquitectura pre-románica da 102 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA E NTIDAD ES ( I ): MISCELÁ NE A | §5 . 6 Galecia; pero cuxo interese para nós se reduce á información delimitativa que podemos sacar desa acotación inter Bracar ensem u rbem et Dumiensem cenobium . A noticia de Lugo, pola contra, é sen dúbida das máis relevan tes n o que atinxe ás estruturas políticas da Galecia visigoda, a o documentar a todas luce s o goberno provincial, co seu dux asentado en Lugo e as súas aparentes competenc ias a lfandegueiras na c osta… Nada que ver , con desgraza para nós, co poder loca l, agás do asento na entidade local luguesa destas importantes estruturas do Estado te rritorial. Polo demais, ante s do affair e ducal, a V ita Fructuosi recolle a tradición da fundación dun mosteiro na costa galaica: Atque postmodum ex alia parte Gallaeciae in ora maris construxit monasterium Peonense [ in For ensem portum ] (V al., Fruct. , 7 : ed. ES , XV , app. iv , p. 453 = Díaz y Díaz, 1974: 88). Ese For e nsis portus a parece só na versión alcobacense da haxiografía, pero semella botar luz sobre unha área particularmente e scura na nosa xeografía tardo-a ntiga: o golfo ártabro. En efecto, o insólito do to pónimo fai sospeitar aos editores unha corrupción de F [ a ] r en sem , plausíbel referencia á to rre de Hércu les (Díaz y Díaz, 1974: 49-50; Fear , 201 1: 129, n 30). Emerxería, xa que logo, a re ferencia xurisdicional dunha en tidade descoñecida por todas as demais fontes do seu tempo. As demais noticias do rico corpus hax iográfico b ercián lévannos ao corazón do Bie rzo, tendo acotío implicacións ben máis significativas para nós. O testemuño do Ber gidensis territorium e d o castrum Petr ensis , canda outras referencias de asentamentos, most e iros e praedia sub-locais, mesmo de contido netamente delimita tivo —no que en tra a an tes a ludida noticia da Asturiensis urbe —, figuran sen dúbida entre as informacións máis relevantes da nosa T ar d oantigüidade no que atinxe ao poder local. Aproveito para reproducir aquí un dos textos sobre os que cumprirá voltar acotío, excepcional por incardinar unha propiedade fundiaria sobre unha referencia xurisdicional: Christiani […] ab huius cladis me eripientes periculo, et in supramemor a to Petr ense castr o, pr edio que nuncupatur Ebr onan to, ad a ulam sanctorum u sque per duxerunt (V al., Or d. , 7: ed. Díaz y Díaz, 2006: 254). Hai outras noticias (V al., Fruct. , 6 ; Or d. , 2; 19; 21), pero decidín tratalas con meirande detemento n outro apartado, alén dos das respectivas entidades que testemuñan ( §§10.71-72; 10.100), por incluíren tamén información d e índole estatutaria que reborda o mero rexistro d e comunidades que pretende constituír o presente capítulo ( vid. §7.13). 5.7. Rexistr os cronísticos As fontes de x énero histórico e cronístico, se por tal entendemos aquelas consagradas ao rexistro d e acontecementos, son escasas para a Galecia antiga, e merxendo só con algunha profusión na T ardoantigüidade, e sobre todo para o século V que aparece practicamente copado polo Cr onicón de Hidacio d e Chaves. Estas fontes volven repetir e tnónimos e outras entidades afíns que noutros rexistros asociamos ao poder local, dun xeito un tanto disperso. V elaquí unha clasificación ad hoc , que tentarei sintetizar ao longo deste apartado: 1º. — fontes da conquista romana; 2º. — noticias dispersas de xénero (pseud o -)histórico; 3º. — o Cr onicón de Hidacio de Chaves; 4º. — as crónicas visigo d as. T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 103 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E Escomezando p olo principio, as fontes de época romana apenas nos proporcionan ningunha información do poder loca l galaico. As noticias máis comúns adoitan aludir a etnónimos xenéricos tales c omo Callaeci , Lusitani , Hispani , ou mesmo barbari , e malia que sobre todo para o p rimeiro se ten insistido no seu carácter o rixinalmente específico, referente a unha suposta ciuitas epón ima, a meirande parte das fontes —de época imperial plena— o aplican indubidosamente no seu senso rexional (Fernández Calo, 2018a: 49ss.). Isto é , non hai nin unha soa re ferencia das fontes da conquista ro mana que referencie esa suposta ciuitas de Callaeci epónimos; e embora isto cumprirá analizalo polo miúdo noutro lugar ( §1 1.24), coido que o q ue p odemos adiantar agora é unha avaliación un tanto decepcionante para o noso propósito: polo común, as fontes da conquista ro mana da Galecia refírense á conquista «dos galaicos» en xenérico —e acotío en moito máis xenérico: a Lusitania, a Hispania ulterior , etcétera—, non a os múltiples e pisodios, atinxindo a comunidades locais u nha por unha, nos que tal proceso consistiu realmente. As excepcións son e scasas. O único etnónimo local documentado dun xeito firme e inequívoco nas fontes da conquista romana é o dos Brakár oi , mencionados a propósito da guerra de Bruto ( App., Iber . , 73). T odas as demais noticias son moito máis episódicas, limitándose a mencionaren determinadas prazas, evidentemente castros, obxec to das campañas romanas: te mos así T a lábriga (App., Iber . , 73), Cinginnia (Max., Fact. , VI, 4 , 1), Cale (Serv ., Aen. , VIII, 728), Brigántion (Cas., Hist. , XXXVII, 53); nin sequera todas elas ubicábeis c on segu ridade n os lindeiro s estritos do que xa en época romana se habería de chamar Galec ia. A d úbida que e merxe é e vidente: e stas prazas menciónanse porque foron en si mesmas suxeitos de confrontación, ou só p orque se materializaron sobre elas as operacións militares encetadas polos romanos contra as súas respectivas comunidades? Na medida en que na Galecia pre-romana resulta difícil admitir a c entralización constitucional que implica a primeira opción, e que, como temos visto, mesmo en época romana os etnónimos seguen designando ás comunidades locais, coido que todo a punta á segunda opción. Ou sexa: a gás pola noticia dos Brakár oi , as fontes da conquista resúltannos inútiles para o rexistro de entidades locais, xa sexa por defecto na c oncreción nos etnónimos rexionais, ou por e xceso, nos topónimos concretos. As n oticias h istóricas ou pseudo-históricas das fontes c lásicas antóllanse ben máis relevantes n este sentido, con teste muño expreso dunha certa cantidade d e e tnónimos, algún dos cales doc u mentados exclusivamente nest e tipo d e fonte. Boa parte destas noticias inscribese nunha suposta tradición clásica arredo r d o anterg o poboamento grego da Galecia, vencellada ao heroe aqueo T eucro e xa q ue logo aos nóstoi do ciclo troiano. Xa temos reproducido unha pasaxe pliniana implicada nesta tradición, a propósito dos Gr ouii e Helleni (Plin., IV , 1 12; vid. §5.1); pero ese non é o único rexistro ao respecto: 1º. — Estrabón ( Geog. , III, 4, 3) referencia as póleis Héllēnes e Amphílochoi ; 2º. — Xustino ( Epit. , XLIV , 3, 3) fai o propio coa portio Callaeciae dos Amphiloci ; 3º. — Silio Itálico ( Pun. , I, 235; III, 366-367) limíta se a menc ionar como g regos aos Grauii . A segunda destas tradicións cl á sicas con interese para nós é a céltig a. Contida exclusivamente na obra de Estrabón ( Geog. , III, 3 , 5), repórtasenos neste caso a chegada n un intre inconcreto dos anteditos Ce ltici , canda os T ur duli , nunha expedición c omún dende a zona d o Guad iana na que terían h abitado previamente. Esta tra dición ten a todas luces unha meirande ver osimilitude c á anteri o r , embora s e p reste a interpretacións e sobre todo a atribucións cronolóxicas do máis variado; pero polo que a nós importa, supón un referendo complementario a o rexistro duns p obos — Celtici e T ur duli — perfectamente c onstatados p or outras fontes. 104 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA E NTIDAD ES ( I ): MISCELÁ NE A | §5 . 7 Despois d estes rexistros, vencellados á propia conquista romana da Galecia e á súa descrición etnográfica primitiva, non contamos con m áis fontes de xénero histórico e cronístico ata o século V , cando emerxe o principal representante deste xénero en todo o intervalo cronolóxico da presente tese: Hidacio de Chaves co seu Cr onicón . A devandita obra, como o seu nome indica, é xa adscribíbel sen reservas ao xénero cronístico, e malia a súa pretensión inicialmente universal, arrincando cunha v isión de fondo do m andato constantinopolitano de T e o dosio e da súa d inastía, dende o establecemento bárbaro na Galecia adquire un enfoque fortemente rexionalista, contendo os pormenores do sécu lo V galaico: o que puido ser un defecto de formulación, representa para nós o seu principal interese. Non son moitas tampouco as noticias atinxentes a etnónimos e/ou xentilicios que poidamos considerar re ferentes a poderes locais. Có mpre desbotar do cómpu to, obviamente, as constantes re ferencias hidacianas d e pobos bárbaros: suevos, vándalos, alanos, visigodos, hérulos, etcétera, que obviamente nada teñen que ver co poder local galaico. As únicas noticias d esta sorte incumben aos Aunonenses e aos Aur e genses , e só cunha certa riqueza de detalles nos primeiros ( v id. táboa 5.7a). Mais Hidacio volve evocar a tendenc ia que viramos nas fontes da c onquista romana, de consignar máis acotío o lugar dos feitos cós contendentes implicados. Porén, desta volta, tendo transcorrido todo o d ominio romano e facendo común re ferencia a algúns dos principais núcleos u rbanos, podemos so speitar que os topónimos implicados si que se corresponderon a senllas e ntidades políticas locais. Rexistramos así, na Galecia e na súa contorna inmediata, a plena implicación nos avatares do século V de Aquae Flauiae , Asturica , Celenis , Conimbrica , Couiaca , Lais , Legio , Lucus , Palentia , Portum Cale e Ulixippona ( vid. táboa 5.7b). Rematado o Cr o nicón de H idacio, a seguinte e derradeira serie cronística con interese p ara nós atopámola nas crónicas visigodas, que cobren apenas catro décadas no tránsito do século V ao VI. Lamentabelmente, para o reino suevo-católico non conservamos ningunha crónica autóctona, e malia q ue algunha externa á península ibérica, coma as obras de Gregorio de T ours, conteñen noticias de máximo interese referentes á Galecia, ao meu saber non existen referencias de c omunidades lo cais máis c a nas crónicas visigodas. E por se fose pouco, estas fontes teñen aínda outro grao de li mitación: a súa referencia e n exclusiva a áreas liminare s entre o reino suevo e o visigodo, incumbindo a comunidades locais independentes; pois c ando os feitos atinxen aos grandes estados da época, n on se nos cita máis cós suevos ou a Galecia, sen apenas se concretaren lugares e comunidades locais co mo vimos de ver tan profusamente en Hidacio. As crónicas visigodas ás que me refiro son o Cr onicón d e Xoán de Bíclaro e as Historias de Isidoro de Sevilla; esta última obra apenas nada máis ca u nha recensión da anterior . As comunidades que constatan son case sempre de rexistro etnonímico, e acotío non resulta doado d iscernir se re almente se u bicaron na contorna da Galecia ou moito máis lonxe, ou se foron entidades loca is ou supra-locais: Astur es , Ar egenses , Ru ( n ) cones , Sappi , son todo o repertorio de etnónimos rexistrados por esta vía. Aínda máis excepcionalmente, contamos con referencias toponímicas: Ar egia , evidentemente correspondente aos anteditos Ar egenses , e Sabaria ( vid. táboa 5.7c). Xa fóra do período visigodo, pero referente a el, non quixera d eixar sen mencionar a famosa referencia da Crónica Albeldense ao goberno de V itiza en T ui: Uittizza r ( e ) g ( nauit ) a n ( nis ) X. Iste in uita patris in T udense hurbe Gallicie r esedit. Ibique Fafilanem ducem Pelagii patr em, quem Egica r ex illuc dir exerat, quadam occasione uxoris fuste in capite per cussit, unde post a d mortem peruenit. Et d um idem Uittizza r egnum patris accepit, Pelagium filium Fafilanis, qui postea Sarracenis cum Astur es r euellauit, ob causam patris quam pr ediximus, ab hur b e r egia expulit ( Alb. , XIV , 33: ed. Gil & a l. , 1986: 171). T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 105 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E A lis taxe [do Parr oquial ] comeza por Braga, cont inúa polas igrexas de P orto, Lamego, Coimbra, V iseu, Dume e Idanha; e remata por Lugo, Ourense, Astor ga, Iria, T ui e Bretoña. A orde de mención reproduce con exactitude, xa que logo, a xerarq u ía eclesiástica dos synodi [demarcacións metropo litanas da Igrexa galaica do p eríodo suevo-católico]: Braga, synodus de Braga, Lugo, synodus de Lugo. […] T al estru tura relacional correspóndese exactamente coa reproducida no segundo con cilio de Braga, cuxas actas asinou de primeiro o metropolitano bracarense, seguíndolle todos o s seus sufragáneos, e só entón, baixo a fórmula ex synodo Lucensi , o metropolitano lucense e os seus senllos sufragáneos (Fernández Calo, 2016b: 131). A estrutura do Pa rr o quial suevo denota, xa que logo, a súa ín tima relación co contexto or ganizativo da Ig rexa galaica do período suevo-católico. Só nun c ontexto no que Braga e Lugo actuaban como cabezas metropolitanas da Galecia cobra pleno sentido semellante orde de mención episcopal; e isto lévanos in exorabelmente ás décadas inmediatas que seguen á data post quem d o 572. Grazas ás actas conc iliares visigodas, e nomeadamente ás subscricións episcopais, sabe mos que e sta bi partición rematarí a por ser revertida coa unificación da dignidade metropolitana galaica a prol da sé bracarense. Con todo, a asinatura de Partardo de Braga en nome de N itixio de Lugo, e n c alidade de metropolitano galaico, no concilio III d e T oledo do 589, “podería constituír u n indicio da supervivencia dos synodi nos primeiros anos do dominio visigodo da Gallaecia ” (Fernández Calo, 2018a: 282). En suma, non semellando razoábel para a cronoloxía do Parr oquial o peche c ategórico propugnado p olo padre P . David nas balizas do 572 e o 582, o que temos é unha sólida d ata post quem , o 5 72, e unha ante quem non tan clara, o 589. Coido que pode a firmarse con rotundidade que o Parr o quial suevo foi redactado nalgún intre d as tres últimas décadas do século VI, o que lle a porta, c on todo , u n contexto moi incerto. T al datación, “tardo-suévica o u primixeniamente visigótica” (Fernández Calo , 2018a: 251), leva potencialmente o Parr oquial a contextos tan dispares coma o auxe da dinastía suevo-católica, como quería P . David, a súa crise, ou as consecuencias inmediatas d a conquista leovixildiana. Esta in d efinición, de evidente inte rese para a historia do goberno e das estruturas estatais da Galecia tardo-antiga, e que cumprirá que alguén explore en fu turas investigacións fronte á asunción, d oada pero incerta, do seu con texto suévico, non ten con todo unhas i mplicacións decisivas para nós. T ardo-suévicas ou primixeniamente visigóticas, as igrexas consignadas no Parr oquial correspóndense, como amosaremos, a entidades políticas existentes no período suevo-católico e con continuidade logo da conquista leovixildiana. A inequívoca datación tardo-antiga do Parr oquial a sentada dende o estudo do p adre P . David, que vimos de admitir apenas con matices pun tuais, levándonos con fundamento ás tres últimas décadas do s éculo VI, non agocha o feito de ter si do este documento, como sospeitaran o s seus pri meiros recusadores, modificado e interpolado con posterioridade. De feito, probabelmente debemos a conservación do texto, e dende logo a forma coa que se nos presenta na actualidade, ás controversias metro politanas e diocesanas que cambalearon a Igrexa galaica no Pleno Med ievo e, sobre todo no século XII, conduciro n á súa radical reformulación; sen dúbida a de meirande enver gadura da súa historia particular , incluíndo a implantación da reforma gregoriana e a primitiva orixe da nova Igrexa nacional portuguesa. Na an tedita controversia eclesiástica pleno-medieval, o Parr oqu ial fo i obxec to dun u so interesado polas diversas partes en conflito, que promoveu a súa ape lación e falsificación, mais en definitiva a súa conservación, como unha das fontes máis relevantes da An tigüidade galaica e dende logo da presente tese. De todas as partes i mplicadas, semella ter sido sobre todo a igrexa de Lugo a iniciadora do p roceso. Esta igrexa fora despoxada, noutra in sólita deliberación medieval, de boa parte da súa xurisdición episcopal polas ig rexas de Oviedo e León, a prol de obter unha e fémera p otestade sobre as sés vacantes de Braga e Ourense. Cando no sécu lo XI estas sés foron restaurada s, a ig rexa de Lugo, en c onsonancia c oas 1 12 | U NIV ERSIDADE D E S ANTIAGO DE C OMPOSTELA E NTIDAD ES ( II ): O P A RROQUIA L SUEVO | §6.1 disposicións o rixinais —ou apócrifas— de Afonso II, reclamou a d evolución dos distritos propios detentados polos bispos veciños (López Sangil & V idán T orreira, 201 1 : nºs. 8; 29; vid. §9.4). Semella que foi neste contexto no que o bispo lucense D. V istruario tería apelado por primeira v ez ao repertorio diocesano do Parr oquial para reclamar a s igrexas lucenses nel consignadas (López Alsina, 2013: 108ss.). O s c abidos catedralicios galego-portugueses, así como o s tamén afectados de León e Oviedo, i mplicáronse a partires de entón n unha espiral de reprodución e interpolación do texto orixinario para motivaren u nha resolución favorábel do conflito diocesano aos intereses particulares de cadansúa igrexa. Isto significa que o texto do Parr oquial , tal e como se c onserva hoxe n as c ompilacións diplomáticas das propias institucións implicadas nesta controversia, se atopa amplamente contaminado polas falsificacións —tanto interpolacións como omisións— do século X II. Afortunadamente, a confrontación exhaustiva das variantes permitiu ao p adre P . David (1947a) expur ga r as interpolacións e restituír o texto primitivo, sen dúbida vindeiro cando non idéntico ao que coñeceu D. V istruario a ntes das modificacións impulsadas por el e o s seus coepíscopos e sucesores. Podemos servirnos con confianza, xa que logo, da súa edición do texto para os nosos propósitos particulares; pero antes disto coido oportuno atendermos sucintamente ás interpolacións que recusaremos, ao agocharen non só a historia particular da nosa fonte, senón, sobre todo, te ren servido nalgúns propósitos historiográficos, máis ou menos lícitos, no que r espec ta ao recoñecemento da é poca sueva, e q ue có mpre aquí identificar para a súa discusión ulterior . 6.2. As interpolacións condais Dos engadidos apócrifos do Parr oquial , sen dúbida os máis relevantes son os q ue denominarei «interpolacións condais », que desglosaron u nha menc ión xenuína, a Adiacentia lucense, en once condados e a súa identificación e mesmo descrición particular . A antedita relevancia da interpolación condal non se limita á biografía e specífica do documento, senón que atinxe sobre todo á súa —a o meu ver— deficiente interpretación historiográfica. Se cadra con de masiado categorismo se ten recusado a veracidade desta mención, nomeadamente n o que atinxe ao suposto carácter anacrónico da institución condal en época sueva, sen que teña mediado unha a valiación rigorosa d a complexidade do problema (Novo Güisán, 1997-1998: 191; Rivas Fernández, 2003: 129; Sánchez Pardo, 2014a: 457; vid. tamén Ba liñas Pérez, 1992: 494). Nisto, pola contra, o p adre P . David a mosábase menos categórico, limitándose a sinalar que a mención condal está presente na metade das versións manuscritas do Parr oqu ial ; matizando, lonxe de toda recusación absoluta da mesma, meramente o seu significado: Il est à peine b esoin de rappeler qu ’au VI e siècle le nom de comté n ’est pas attribué à de simp les cantons; en sait peu on rien des comtes suèves, mais c ’étaient en tout cas des personnages d ’une autre enverg ure que des seingeurs de petits districts (David, 1947a : 52). Ao meu v er , o problema n on radica en recoñecermos o carácter interpolado ou xenuíno da mención, senón en de terminarmos ata qué punto e sta se atopa interpolada . O texto é simple: Luco ciuitas cum Adiacentia sua quam tenent comites u ndecim , a o que puntual mente segue a identificación, v ariábel c omo veremos, dos seus condados. A mención da Adiacentia resulta dificilmente apócrifa, ao figurar en todos os manuscritos do Parr oquial agás un (David, 1947a: 3 8, nVIII.1). A Adiacentia semella, xa que logo, a todas luces xenuína, e sendo a súa mención única no Parr oquial , referenciaría u n territorio, probabelmente supra -local, da contorna inmediata de Lugo, que abranguiría varios distritos locais e mesmo igrexas rurais, pero cuxa identificación particularizada se tería omitido n a redacción orixinal do documento por ficar cuberta coa mención simple, e daquela unívoca, da Adiacentia . Neste senso, o Parr o quial d enotaría así u nha verdadeira circunscrición supra-local su év ica, a cuxa T ESE D E D OUTORA MENT O | 1 13 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E valoración, embora afastada agora do noso interese inmediato, me teño achegado polo miúdo dende a miña te se d e licenc iatura (Fernández Calo, 2015a: 1 19; 2018: 254-255). Co mo teño insistido nestas achegas, o contexto histórico do reino suevo-católico redunda en que, contra o categorismo no que tanto se ten insistido, a figura d o comes resulta factíbel á cabeza desta Adiacentia ou d os distritos locais nos que se d ividía, pois tanto os francos (Perroy , 1967; Heather , 2007: 441; W ood, 2014: 61-64) coma os visigodos (V alverde Castro, 2001: 81; Sánchez-Arcilla Bernal, 2005: 14; Díaz Martínez, 2 007: 447; 201 1a: 250) fund amentaban xa daquela neles o seu g oberno e a dministración local. Cómpre, xa que logo, recusarmos o ar gumento do anac ronismo como empezo da mención condal d o Parr oquial : do mes mo xeito cá Adiacentia , debúxase factíbel o carácter xenuíno da súa tenza por comites . Deste xeito, non é senón nos di stritos dos tales comites onde radica a verdadeira interpolación condal, como suxire a súa propia variabilidade. Presente só n a metade das compilacións do Parr oquial , nin sequera coinciden as que desglosan o cómputo de condados, para a que existen dúas versións, que den o minarei A e B. A interpolaci ó n condal A li mítase ao simple enunciado d e entidades, sendo a máis común e a reproducida na edición d o padre P . David (1947a: 38): Montenigr o , Parraga , Latra , Azumara , Segios , T ria u ada , Pogonti , Saluaterra , Mon ter o so , Doria , Deza e Colea . Atopamos aquí unha serie de topónimos clara mente recoñecíbeis hoxe, coma T riabá e Azúmara; e algún deles, caso de Montenegro, Parga, La dra, Monterroso, Dorra e Deza, identificado efectivamente como territorium alto-medieval ( vid. §§9 .3-4). Xa o mesmo P . David (1947a : 52) denotou a inequ ívoca cronoloxía pleno-me die val dun topónimo coma Sal va terra; e podería suxerir tamén o c arácter falsario do c ómputo a mención d e Parg a e Ladra nunha mesma listaxe, cando todo o re sto da documentación medieval arredor destes corónimos, como vere mos, impoñen a súa substitución sucesiva n a nomenclatu ra d un mesmo territorium chairego (cfr . §9.5). A ubicación destes territoria , ou canda menos dos recoñecíbeis, limítase á terra chá, incluíndo áreas tradicionalmente mindonienses, e a o extremo sudoccidental da diocese. Probabelmente esta interpolación se limite, xa que logo, á tentativa lucense de amortizar a o seu favor a mención da Adiacentia en contra da igrexa de Mo ndoñedo, o q ue suxeriría, coido, a súa serodia cronoloxía, a o rebordar o ámbito d os distritos detentados p or León e Oviedo, cerne e orixe da controversia diocesana. Moito máis ampla e complexa é a interpolación condal B . No canto de se limitar ao enunciado de distritos, ou a desglosar u nhas bisbarras concretas, estoutra versión constitúe unha descrición global, unha verdadeira corografía, de todo o bispado. A inte rpolación condal B conservouse n o T ombo v ello da catedral de Lugo, e ten xerado unha certa proliferación de edicións modernas, das q ue, a prol dunha visión global do problema, me permito reproducir agora a última delas, con identificación de parágrafos: ( Praef. ) Concessimus et iam Ecclesie Lucensi Sancte Marie —sicut potuimus per ueritatem exquier er e a b a ntiquis— XIm Comitatos, simul L emos, Cauar cos et Ca ir o ga. Quos comitatos XI pr opriis nom inibus designauimus, Nitigio Eiusdem Ciuitatis Episcopo, concedente etiam Ar ciepiscopatum Communi Concilio T otius Pr ouintie Galletie Eidem Ecclesie Lucensi. Comitatus uer o tali tenor e sortiuntur . (1) Primus Comitatus Flamosis: o ritur ubi intrat Flumen Neira in Mineo. Deducitur ad Montem Pando. Pr oceditque ad Pennam Maior em et inde ad Cubarium Montem, uaditque in dir ectum ad Cirum Montem, uertitur ad Montem Lapium, pr ocedens in dir ectum ad Pe tram Curuam et inde ad V illar e Ualentum, deducitur que per Petrauzo de Uiascones r ecta linea per illo Monte Ranemiri in d ir ecta ad Uillam Planam, exiens in d ir ectum ad Funtanum Uermenosum, ingr editur qu e in Cinulezo, pr ocedens ad Reçemir Uillam, p r og r ediens ad i lla Mamola de Monte Bar one, per cacumen montis intrat in Elebr one ubi intra t in Mineo. (2) Secundus uer o Comitatus Superata deducitur: oritur ubi ingr edi tur Flumen Rouera in Mineo, p r oceden s Uil lam de Francos per mediam, uadens a d Portum Semesugarias dictum, et inde ad locum dictum Aquacadit in dir ectum, exiens ad Pe tram 1 14 | U NIV ERSIDADE D E S ANTIAGO DE C OMPOSTELA E NTIDAD ES ( II ): O P A RROQUIA L SUEVO | §6.2 Maior em, extenditur que ad Pauli per illam antiquam uer edam exiens ad Benati Uillam, ueniens ad Petram Curuam et in de per montium cacumina per illos iam pr efatos terminos Primi Comitatus usque ad Campum Fur co dictum. Ipse etiam Comitatus ex alia parte incipitur in Balestur , pr ocedens in dir ectum ad Fontem Minei Fluminis, pr otendens ad uerticem Montis Lua, exiens l inea r ecta ad Flumen dictum Euue et ind e ad Pennam Par dam, et uertitur ad Montem Palumbarium; deinde ad Pennam Fu ratam, pr o cedens ad Fontem Frigidam Montis T im o ni. (3) T er cius Comitatus dicitur Nauiensis. Oritur in Campo Fur co. Extenditur ad Petr osum Montem et inde Campum Fr olani diuertens a d Campum de Lamas et ad Montem Altum, p r ocedens ad Montem Foio Lupale ad Frigidam Fontem Montis T imoni. Inde ad Aperturas pr o uehytur ad Montem de Yb ias, uenitur uertens se ad Portellam de Anquar es, ueniens ad Petram Cauallar , finitur q ue in Paturnelo. (4) Quartus Comitatus Sarriensis d icitur . Leuat se in Pennam Ma ior em et p er git ad Pando et u enit ad Montem Neir onem. Pr oduc itur ad Meicerani et inde ad Zebrarium Montem et du citur in ad Paturnello et inde ad Pennam Cauallar e; uad itque a d Burnue Fontem, descenditque per flumen illud —et ita diuisio est per Pontem de Uilla Franca et quicquid est citra uersus Ualle Car c eris: totum est Lucensis Ecclesie diocesis usquequo intrat in Sile— et uenit ad Aquilar e Pennam, ascenditque ad i lla Lastra et inde ad Capri lias, p r oced ens exinde ad Genestosum Montem et co nc ludens Cair oga finitur . (5) Qu intus Comitatus Paramensis nuncupatur . Incipitur ubi intrat Sarria in Neira et uenit ad Aquilar e Pennam et extenditur ad Castrum Petr osum et uenit ad Mon tem Masidi et pr ocedit in d ir ecttum ad Fr oilani et uenit ad Mor osum Montem et inde ad Montem Acutum et extenditur ad Cair ogam in dir ectum. Et d e alia parte leua t se in Sa lbat u r et uenit ad Castrum de Zauaga et uenit ad Petr osum Montem super Eruilie Lama. Deinde ad U aimorto, per gens ad Fenolie Castrum. Deinde ad Coctum et ind e in dir ectum ad Pennam Acutam, concludens Castrum Quitar u sque in Flumine Sile Portu Palumbari. (6) Sextus Comitatus dicitur Palar ensis. Oritur u bi ing r editur Flumen Ar gundi in Saliceta et uadit re cta linea per ipso flumine usque in Mineo et d ilabitur per Mineo Flumine usque in Sile. Et de alia parte ad illa An ta Fixa super Castr o quod dicitur Belsar et inde ad illa Lagena et uenit ad Montem de Mera transiens Ferrarie Flum en, uen it ad Castrum Nesperarie et u enit a Ei r oso Montem et pr otendiur ad Montem Nauego, ad Castrum ueniens Arburisulie, concludens per Flum ine Buuale usque in Mineo finitur . (7) Septi m us Comitatu s Decensis nucupatur . Originem sumit a Monte Summio et deducitur ad Arnego Flumine, in dir ectum pr ofluens in Ulia Riuulo, uadens ad illa Pontem de Ulia super Asnoi o so et inde in dir ectum ad Monte Aucto, et exinde per illa serra usque in Mont e de Cusanca et hoc modo concludit Monte de Deçon, e t inde ad Portellam de Caurias, usque in Summio concludens. (8) Octauus Comitatus Durriensis dicitur . Leuat se in Monte Summo et uadit per ipsos termino s qu i sunt inter Comitatos Decensis et Durriensis usque in Flumine Ulia. Et d e alia parte leuat se in Monte A ucto et uenit ad Portellam de Linar es et pertransit ad Mamola de Gutilanes et deducitur ad illa Aspera super Cartelli et inde a d Couello, et r ecta linea ad Castr o T emondi transiens super Monte Caluo, ueniens ad illas Cruces qui stan t inter U liola et Durria et peruenit in dir ectum ad Castrum Lutoso, et inde ad i llo Castr o de Rio de Lua, et inde uerti tur ad illas Cruces ubi determinantur Durria et Uliola, exiens in dir ectum ad Lar darios Castrum, deueniens ad Castrum Martiniani et inde ad Gutilani usque ad Baratr oi, ueniens a d Mon te Porrino usque Leporario super Uliola, in dir ectum uadens ad Aqua Ulie ubi finitur . (9) Nonus Comitatus dicitur Uliensis. Incipitur ad Monte de Spineo et uenit ad Maura Morta usque ad Paramio, finitur in ip so flumine. (10) Decimus Comitatus Nallar ensis d icitur Oritu r ubi ingr editur Latra in Mineo et, u eniens ad Serra de Sancta Cruce, pertransit in d ir ectum ad Maragane ueniens ad Coruiti, pertransiens ad Castellum Aranga uenit ad Mandeu inter Ambas Aquas et Mera, et inde ad Primo Monte, erigens se in dir ectum uad it ad terminos d e Montanos et D urmiana donec, ueniens a d illa Ponte de Ipso, fini tur . (1 1 ) Undecimus Comi tatus Montenegrinus d icitur . Incipitur ubi intrat latra in Mineo et uenit a d i lla Serra de Sancta Cruce et diuidit in ter se ad Monte de Serra et u enit per illa Serra de Ceruicello diuidens inter Lamacengos et Ortiga ria finitur q ue in litor e maris. Ex alia parte incipitur ad illa Ponte Balesta ri, uadit in dir ectum donec intrat Raigosa in Mineo et uen it ad Monte Ezebral; p ertransiens ad Nepulario Montem in dir ecto, fini tur a d Flumen Euue. Ibi intr omititur in mar e (ed. López Sangil & V idán T orreira, 201 1 : nº. 6, pp. 42-46). T ESE D E D OUTORA MENT O | 1 15 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E Co g allo desta mesma edición, J. L. López Sangil e M. V idán T orreira (201 1: 42) te ñen ao meu ver malinterpretado o carácter xenuíno do Parr oquial cunha insólita confianza arredor deste engadido, chegando a afirmaren que malia “poseer alguna interpolación que no afecta a la limitación de las comarcas [,] e n conjunto se c onsidera un documento fidedigno”. Dificilmente se pode aceptar esta premisa nun texto no que resulta recoñecíbel non só a mesma xeografía civil de época p leno-medieval, senón a ta fitos topográficos que daquela soarían familiares (López Alsina, 2013: 1 13 ). Mais a difícil permanencia desta xeografía entre os períodos tardo-antigo e pleno-medieval xúnguese a o utra serie de problemas. Neste senso, o texto denota entre a s igrexas externas á Adiacentia a voz Lemos ( int. condal b, praef. ), no canto de Seuios ( Par . , V II, 3), forma correcta d o topónimo co mo ten atinadamente restituído o padre P . David (1947: 38, nVIII.3) ao aparecer na meirande parte das versións manuscritas, fronte ao carácter isolado de Lemos . Porén, sospeitosamente, a Interpolación condal B , malia aportar u nha descrición e xhaustiva da diocese, elude a te rra de Lemos, coma se esta, canda Cabarcos e Quiroga, ficase cuberta no cómputo orixinal de igrexas externas á Adiacentia . Máis elementos de sospeita e merxen de que a co rrespondencia non se reduce á identificación das entidades, senón nalgún caso aos seus propios fitos xeográficos, coma no caso do monte Lapío que delimitou o couto alto- medieval d e Lugo (cfr . §9.4) e aquí fai o propio co veciño condado de Chamoso ( int. condal b, 1). A correspondencia non é só eventualmente xurisdicional e coronímica, senón estritamente terminolóxica. Neste senso, a mención dun vilar ( ib id. ) constitúe unha noticia interesante p ero probabelmente anacrónica: existiría n xa vilares, desdobramentos de uillae no seu senso medieval, en época sueva? Na mesma liña, na crítica do Parr oquial suevo resultou fulcral a presenza dun topónimo Francos na diocese de Idanha ( Pa r . , VII, 3), que ineludibelmente evoca unha realidade xurídica pleno-medieval, e que o padre P . David (1947a ) houbo d e explicar exhaustivamente, amparándose n a súa natureza étnica, para a dmitilo como mención x enuína. Nesta interpolación non temos só o utro topónimo Francos ( int. condal b, 2), senón unha V ilafranca, a todas luces correspondente á do Bierzo ao d elimitar a bibarra de V alcarce ( ibid. , 4). Encadrelando precisamente con este motivo de sospeita, a mesma bisbarra atribúese ao condado de Sarria ( ibid. ), aínda cando ficaría fisicamente separada del p olo veciño condado de Navia e a terra de Quiroga obviada no texto. Prefiguraría a xeografía c ivil sueva a fragmentación d as entidades político-administrativas en enclaves xurisdicionais propia dos períodos feudal e moderno? En realidade esta insólita atribución, canda a adscrición ao condado de Montenegro da costa setentrional mindoniense ( ibid. , 1 1), coma se en época sueva constituíse xa o amplo e efémero condado que segundo semella foi en época a lto-medieval, apunta expresamente ao interese falsario d o texto: atribuírlle a Lugo un territorio diocesano o máis a mplo posíbel, mesmo se os lin deiros resultantes se opoñen á coherencia e i mplican o solapamento das supostas xurisdicións condais resultantes. Apenas para os condados de Chamoso e do Deza se albiscan u ns lindeiros coherentes, por certo q ue os mesmos, g r o sso modo , cós que houberon de teren en época pleno-medieval (cfr . §9.4). T odo s estes motivos redundan no carácter a pócrifo da Interpolación condal B . Coido que , tendo sid o o Pa rr o quial amplamen te inter p olado no sé c ulo XII, repro d ucindo esta interpolación un cómputo e nomenclatura de condados atribuíbeis a esa época, e presentando os motivo s de sospeita que se veñen de indicar , cumprirá admitir , tamén, indubidosamente, a súa redacción no contexto das controversias eclesiásticas do mesmo sé c ulo. Á marxe do noso xuízo nega tivo, importa agora sintetizarmos o seu c ontido, para unha avaliación conclusiva das interpolacións lucenses. Neste senso, as entidades transmitidas pola Interpolación c ondal B son Flamosis , Superata , Nauiensis , Sarriensis , Paramensis , Palar ensis , Decensis , Durriensis , Uliensis , Nallar ensis e Montenegrinus . Difire da Interpolación c ondal A , pois, no seu desglosamento global da diocese, exceptuando, como xa 1 16 | U NIV ERSIDADE D E S ANTIAGO DE C OMPOSTELA E NTIDAD ES ( II ): O P A RROQUIA L SUEVO | §6.2 apuntamos, o seu e xtremo meridional. Ambas as variantes desglosan, xa que logo, dun xeito contraditorio a Adiacentia lucense, atribuíndolle non só condados diferentes, senón unha demarcación, en c onxunto, completamente dispar . T eñen en c omún, en troques, o cómputo total de condados. En efecto, o reportado na Interpolación condal A , aparentemente 12, cómpre corrixilo a 1 1 pola súa mención de Segios , que se corresponde á igrexa Seuios do texto xenuíno ( Par . , V III, 3) e ten que ser así omitida do cómputo da Adiacentia (David, 1947a: 52; Novo Güisán, 1997-1998: 191). Ambas as variantes reportan indistintamente, xa que logo, once condados dentro da Adiacentia lucense, dotando de significado á expresión Adiacentia quam tenent comites undecim . Isto podería dar pé a considerar o carácter xenuíno da expresión completa, a o ser repetida en d úas interpolacións independentes. Mais esta sospeita anícase polo feito de reproducir o mesmo có mputo, tamén, a permuta ovetense d o período alto-medieval, no que tamén once distritos eclesiásticos lucenses foron atribuídos a Oviedo ( v id. §9.4). Coido que esta coincidencia pode apoiar definitivamente a lectura do proceso de interpolación pleno- medieval do Parr oquial fe ita por F . López Alsina (2013: 1 12), no que o obxectivo d e Lugo apuntaba precisamente aos distritos eclesiásticos d etentados por o utras sés no seu mesmo espazo diocesano. Mais a c oincidencia apunta tamén, sobre todo, ao carácter interpolado d o numeral undecim , xa que o artellamento l o cal d a contorna de Lugo h o ubo de m uda r amplamente entre o século VI e o IX no que presuntamente se tería efectuado a permuta oventense, e non digamos o século XII no que se verteron as in terpolacións. Coido que isto, e só isto, denota o carácter interpolado da mención undecim , fa lsificación que tentaría asociar o mesmo te rritorio exacto d a permuta o vetense co dominio tradicional d e Lugo dende a é poca dos suevos. Só despois, segundo avanzou a mesma con troversia eclesiástica no século XII, novas interpolacións tentarían asociar os mesmos once condados con outras entidades, segundo o s in tereses de cada mo mento e d e cada causa en conflito, na liña do proceso de interpolación acumulativo preconizado por F . López Alsina. Se cadra o undec im foi o núcleo, precisamente, da interpolación primitiva d o texto en tempo do b ispo D. V istruario, que só despois se identificaría sucesivamente con dúas listaxes de distritos diferentes. Mais tal recusación d a historicidade do undecim non recusa a tota lidade da expresión. Xa vimos que a mención Adiacentia semella dende logo xenu ína, pero coido que este mesmo xuízo p ode se r estendido á subseguinte q uam tenent comites . Ao meu ver , unha primeira interpolación que a todas luces tentou atribuír once distritos eclesiásticos en posesión de Oviedo ao Lugo do tempo dos suevos, non podería ter empregado o te rmo comites p ara designar os seus te nentes, senón a lgún de carácter eclesiástico, coma abbae se soubese reproducir a denominación primitiva desta dignidade e clesiástica ou ar chipr e sbyter es se reproducise a efectivamente v ixente no seu tempo. Esta sospeita exacérbase no caso de atendermos aos distritos efectivamente consignados nas interpolacións subseguintes. No que atinxe á versión A, non existe documentación, e coido que resultaría d ifícil hoxe soster que T riabá ou Azúmara tivesen sido condados nalgún intre do Pleno Me dievo. Na B, pola c ontra, a correspondencia si é común con verdadeiros condados, c oma no c aso do Deza ou Chamoso; e sempre asociábel a senllos distritos eclesiásticos, no Alto Medievo equivalentes, polo xe ral, a distritos civís ao car go de cadanseu comes (c fr . §9.4). Porén, podemos citar o caso de Sarria, para a que non semella doado postularlle unha c onstitución condal antes do Baixo Medievo. A Sarria alto-medieval conforma unha das bisbarras con máis ampla e máis an tiga documentación, que aporta corónimos b en diferentes para a súa xurisdición civil, como son Astorica ou Monseiro entre a s primeiras, antes de ficar dividida e ntre varios coutos monásticos. A Sarria alto-medieval só aparece na nomenclatura eclesiástica, precisamente entre os distritos obxecto da permuta ovetense. En suma, non semella posíbel atribuír a mención comites aos in tereses concretos nin da hipotética interpolación orixinal nin das súas versións A e B posteriores. Determínase, pois, T ESE D E D OUTORA MENT O | 1 17 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E que a restitución óptima do texto lucense xenuíno é a expresión completa, recusando só eng adido undecim : Luco ciuitas cum Adiacentia sua quam tenent comites . 6.3. As interpolacións irienses A outra grande inte rpolación do Parr oquial é a iriense, presente c on matice s en tres das súas versións compiladas (David, 1947: 42, nX I.8). Consignan estas, a o remate do texto xenuíno e x a que logo a c ontinuación da ig rexa Pestemar cos , outras sete igrexas: Copor os , Celticos , Br egantinos , Prutenos , Pru cio s , Besa n cos , T rasancos , Lapaciencos e Arr os . Evidentemente, estas igrexas non poden formar parte do texto xenuíno do Pa rr oquia l ao ficaren eludidas na meirande parte das súas compilacións, o que significa que foron obxecto dun engadido que non transcendeu máis do que a unha pónla da tra dición manuscrita . Unha primeira sospeita, ló xica e obv ia, sería atribuír esta int erpola ción, coma as demais, a o contexto d a con troversia eclesiástica do século XII; mais a facilidade c oa que e sta sospeita se nos debuxa n on supera a dificultade desta cronoloxía para a lista xe concreta que temos e ntre mans: a interpolación irie nse debuxa, en efecto, unha territorialidade contraditoria coa cartografía medieval. Non temos máis ca evocarmos o Documento d e T ructino , do século IX ( HISC II, app. ii) , e a Bula de Pascual II , do XII ( ibid. , app. xxv i), para nos d ecatar de que as demarcacións a ludidas, n on p odendo ser asociadas d e ningún xe ito á c ontroversia diocesana pleno-medieval, d istan tamén d e reproduc iren a territorialidade do máis Alto Medievo iriense, con distritos moito máis fracc ionados (cfr . §9.3). Suxeriu se esta interpolación ter sido produto da consolidación compostelá do sécu lo X e a c onfirmación do seu dominio ecle siástico deica o n orte da diocese (Díaz Martínez 1998 ; Carbajal Sobral, 1999: 225); mais esta hipótese opónse tamén ao Cr o nicón iriense , desta mesma época, cando aparecen consignados no norte da diocese Br e gantinos , Farum , Nemitos , Prucios , Bizcaos , T ra sancos , Lauazengos e Air os , e posibelmente Selagiam e Scutarios ( Chr on. ir . , 1; cfr . §9.3). Malia as citadas listaxes consignaren parte da nómina de igrexas da Interpolación iriense , todas elas engaden moitas máis, e a discrepancia implica unha evidente diacronía. Concretamente, como ten suxerido J. C. Sánchez Pardo nun recente traballo, que a Interpolación iriense é moito máis antiga: En nuestra opinión, estas interpolaciones de Iria son aun más antiguas. De hecho, habría que datarlas en algún momento posterior a la redacción del P arroquial, en torno al 572, y anterior a mitad del siglo IX. En efecto, en la segunda mitad del siglo IX existían ya circu nscripciones eclesiásticas mucho más fragmentadas que las que indican estas interpolaciones, co mo se puede apreciar en el llamado Documento de T ructino. Así, por ejemplo, en esta época el espacio de Bregantinos se fragmentaba ya entre Nemitos, Far o y Bregantinos. Como hipótesis más plausible creemos que el añadido de estas ecc lesiae a la lista del Parroquial se p uede datar entre los siglos VII y VIII, p oco tiempo después de que se crearan en la zona n orte d e la actual provincia de Coruña, para actualizar el listado de Iria o quizá para d efinir y delimitar su espacio con la sede de Britonia, que había consolidado su carácter territorial (Sánchez Pardo, 2 014a: 457-458). J. C. Sánchez Pardo sitúanos así perante dúas posibilidades tan suxerentes coma ineludíbeis: unha datación v isigótica ou ben unha alto-medieval anterior a o T ructino . A alusión b ritoniense a pórtanos do mesmo xeito un contexto claro e necesario: as particulares características da organización desta igrexa en época visigoda, canda a súa meirande integración nos estándares or ganiz ativos da Igrexa ga laica e hispana, poderían ter motivado unha redefinición da súa xurisdición episcopal con Iria . Mais non recolle J. C. Sánchez Pardo outros posíbeis contextos oportunos para unha reformulación tardo-antiga dos lindeiros irienses. Un deles estaría aínda en relación con Bretoña: se mella esta igrexa te rse asentado eventualmente, en época visigoda, na cidade, non moi ben localizada, de Lan iobris ( vid. §10.99). Esta innovación, estritamente local ou non, puido ter motivado de calquera xeito 1 18 | U NIV ERSIDADE D E S ANTIAGO DE C OMPOSTELA E NTIDAD ES ( II ): O P A RROQUIA L SUEVO | §6.3 unha revisión dos lindeiros britonienses. Outra opción, ao meu ver , atópase na precaria cristianización do extremo noroccidental galaico tardo-antigo, cuxa delimitación diocesana non puido ser anterior á implantación eclesiástica primitiva. V erbo á indefinición dos lindeiros britano-irienses, non estará de máis lembra r que un distrito tan afast a do d o presumíbel fulcro britoniense coma S eaia, foi obxecto das controversias eclesiásticas d o século XII entre Co mpostela e Mondoñedo (cfr . Isla Frez, 1992: 62), na que se cadra cumpra situar a recuperación e verquido do an tigo rexistro que representa a Interpolación iriense . Así en tenderemos que nunha interpolación divulgada só no século XII se re produza unha te rritorialidade tan dife rente á da súa época, e tanto máis arcaica á da máis antiga documentación iriense dis p oñíbel. A elusión dos corónimos do Far o e Nendos, presentes na máis antiga documentación a lto-medieval, semella suxerir , en efecto, a súa integración, n o tempo no que foi consignada a Interpolación iriense , entre as igrexas veciñas. A mención dunha igrexa de Copor os , pola súa banda, que nos leva re lativamente lonxe desta área setentrional, é a única, c anda a Bula de Pascual II, de comezos do século XII; e xuntas só poden ser interpretadas como unha pervivencia moi anterior na xeografía c ivil iriense e compostelá, ao se corresponderen a o antigo pobo dos Copori . E por ú ltimo, o c orónimo Prutenos é un hapax da d ocumentación latina galaica, embora coido, co mo amosarei axiña, que pode ser lingüisticamente identificada con Pruzos. En suma, antes do século IX a o que antecede a Interpolación iriense , unicamente se debuxan como posíbeis contextos da re visión dos lindeiros diocesanos fixados no sécu lo VI polo Parr oquial suevo no norte da Galecia a culminac ión d o proceso de asimilación da ig rexa britoniense ao modelo or ganizativo romano, por unha b anda, e a súa b asculación coa igrexa de Laniobris , pola outra. Cabe ría pensar , mesmo, nun contexto da cristianización primitiva desta área p eriférica e d e implantación e clesiástica incerta e n época sueva. Sexa como for , malia a variabilidade de opcións —e variabilidade tamén na verosimilitude de cada unha—, todas elas semellan ind istintamente encamiñar a interpolación, com o ten suxerido J. C. Sánchez Pardo, deica plena época visigoda. Se cadra esta sospeita estea meramente motiva da polo descoñecemento das dinámicas ínter-ecl e siais do século VIII galaico; mais a o abeiro dos datos dos que hoxe dispomos só podemos suxerir o c ontexto visigodo como marco do verquido desta interpolación n a tradición manuscrita irien se, o que conforma, xa que logo, unha solución hipotética pero a única obxectiva a este problema. Porén, co mo ta mén t en denotado J. C. Sánchez Par do (2014a: 458, n4), na propia Interpolación iriense dáse unha evidente dicotomía entre as igrexas meridionais — Copor os , Celticos , Br egantinos , Prutenos —, d e denominación arcaizante e xurisdicións aparentemente amplas, e a s setentrionais — Prucios , Besanc o s , T rasancos , Lapaciencos e Arr o s —, correspondentes con exactitude ás súas homólogas a lto- e p leno-medievais. Coido que nesta dicotomía pode enxer g arse precisamente o emprego da Interpolación iriense no contexto da controversia eclesiástica do sécu lo XII. Cando dende a igrexa de Lugo se apelou ao Parr o quial suevo par a a restitución da súa diocese o rixinaria, e segundo a hipótese preconizada por F . López Alsina (2013) escomezou o p roceso multipartito —e a cumulativo— de falsificación, a igrexa de Compostela houbo de apelar non só á versión local do Parr o quial , que incluiría ata a mención de Prutenos , senón tamén a varias igrexas tradicionalmente britano-mindonienses, engadindo á súa reclamación lícita a falsaria dos catro distritos eclesiásticos pleno-medievais de Prucio s , Besancos , T rasancos , Lapaciencos e Arr os , precisamente os mesmos que Iria tería reclamado de M o ndoñedo en tempo de Xelmírez (cfr . David, 1947a: 48; Lópe z Alsina, 2013: 1 1 2-1 13). O mes mo F . López Alsina (2013: 1 13) ten suxerido que se cadra Arrós se podería substraer desta interpolación por , supostamente, non figurar en documentación medieval posterior ao século IX; pero isto é erróneo: Arrós aparece citada entre as d ependencias irienses recoñecidas polo papado na Bula de Pascual II ( HISC II, app. xxvi). Non hai razón, xa que logo, para facer excepción ningunha con esta entidade. T ESE D E D OUTORA MENT O | 1 19 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E A consideración dunha redacción diacrónica non só para a Interpolación iriense verbo ao Parr oqu ial xenuíno, senón entre as dúas partes constituíntes da tal inte rpolación, permite contextualizar a mención de Prutenos , única e non asimilábel, a priori , a ningunha bisbarra da contorna d o golfo ártabro c oma as re stantes. Co ido, n este senso, que Prutenos non pode se r máis cá denominació n primitiva d e Pruzos, se mpre que se admita unha proparoxitonía etimolóxica: *Prūtenos > Prúteos > Pruzos . Simplemente, a ortografía do corónimo resultaría n o século XII —coma hoxe— tan afastada da nomenclatura xeográfica, que os responsábeis da nova interpolación incluíron a mención Prucio s na súa tentativa de reclamación de todo o extremo se tentrional g alaico. A diferenza advertida entre as dúas metades da interpolación, curiosamente, foi a que consagrou a división diocesana do século XII, logo da mediación rexia e pontificia: os corónimos de aspecto arcaizante Copor os , Celticos , Br egantinos e Prutenos foron o utor gados a Iria ; pero Bezoucos, T rasancos, Labacengos e Arrós, a Mondoñedo. En troques, Pruzos, obxecto tamén d a segunda interpolación, ficou para Iria , como se xa entón se soubera ver a súa relación co Prutenos d a interpolación orixinal. Isto pode ser máis ca unha mera casualidade. Sexa como for , a Interpolación iriense , que cobre unha á rea eludida no tex to xenuíno do Parr oqu ial , deno ta unha redacc ión diacrónica na que unha parte pode asociarse á controversia eclesiástica do século XII e a outra é a todas luces anterior ao século IX, resultando factíbel para ela u nha datación visigoda. Dado que o noso interese radic a non tanto na a nálise do Parr oqu ial coma no recoñecemento a travé s del da territorialidade tardo-antiga d a Galecia, a Interpolación iriense , malia a súa redacción diacrónica , será atendida de primeira man neste estudo. Por esta razón, consignarei a súa primeira metade, a de redacción máis antiga, plausibelmente visigótica, na reprodución que axiña encetarei do Parr oquial . 6.4. Outras interpolacións Non podo deixar de tratar as demais interpolacións do Parr oquial , para o que resolvín este apartado misceláneo. En tre elas te mos unhas moito menos complexas pero ta mén máis sistemáticas, os «totais» do Parr oqu ial , polos que podemos c omezar agora. Consisten estes «totais» nunha recap itulación que en para c ada bispado cifra o número de igrexas consignadas baixo a fórmula sunt haec . Xa o padre P . David (1947a: 33, nI.30) fixo unha curta pero pertinente síntese deste problema, ao que podemos recorrir agor a : Ces chif fres, donnant le total des paroisses de chaque article […] manquent dans A et B. Corrects d ans un certain nombre d e cas, dans d’autres i ls résultent d’erreurs; par ex emple, le total est de IV pour Idanha parce que Municipio , coup é en Mone Cipio , a compté pour deux; il est de XI pour Astor ga parce que Petra speranti a été aussi compté pour d eux. Le chiffre VII pour Coïmbre n’est exact q ue si Insula Antunane représentent d eux paroisses, ce qui est fort douteux. Pour Braga, H done un total de XXVIII (David, 1947a: 33, nI.30). Para o estudoso francés, estes engadidos “ne paraissent p as primitifs” (David, supra cit. ), polo que podemos limitarnos agora a suxerir tamén o seu carácter interpolado, obxecto de compilacións posteriores do Parr oquial e non da súa redacción orixinal, nas que se cadra xogou a influencia da apelación p leno-medieval de D. V istruario, que te ría uniformizado o núcleo básico do texto no que repousaron as interpolacións posteriores. Dado este ca rácter interpolado, a súa variabilidade e, xeralmente , a súa insubstancialidade, e ludireinas na edición base do Parr oqu ial que reproducirei axiña, embora cumprirá referencialas nalgunha ocasión. Outra interpolación sen g randes problemas é a de Ca liabria , igrexa veseense á que se lle concretou insolitamente quae apud Gotos postea sedes fuit ( Par . , V , 9). Ev identemente, nalgún intre posterior á redacc ión do Parr o quial , g losouse e sta aclaración arredor dunha igrexa que, ao noso saber antes do 633, chegou a ser episc opal ( vid. §8.9). 120 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA E NTIDAD ES ( II ): O P A RROQUIA L SUEVO | §6.4 Pola súa banda, o documento 10 do Liber Fidei , unha soa das múltiples v ersións que recompilan o Parr oquial , engade Aliste á mención Brigantia , e Ua llariza a T ur eco ( Par . , I, 21; 23; David, 1947a: 32, nI.21; 33, nI.23). O carácter illado desta interpolación invita simplemente a eludila, pois tivo a todas luces que ser verquida no contexto da controversia eclesiástica do século XII, cando a sé bracarense disputou varios distritos eclesiásticos ás sés veciñas. A apelación a Aliste e V ilariça neste caso dirixiríase a fundamentar a p otestade bracarense sobre unhas b isbarras trasmon tanas nas que non debía de existir unha atribución xurisdicional clara nin consensuada, sobre todo dende a separación de Portugal. Condicionada pola excepcionalidade deste conte x to político máis do q ue por ning ú n exame de documentación antiga, Braga só d aría referendado a súa potestade sobre V ilariça, namentres Aliste ficaría para Za mora. Cómpre engadir que V ilariça se mella atribuírse ao Porto no Parr o quial suevo (I, 21; cfr . 1 0.26), de xeito que esta inte rpolación puido tentar discutir tamén algunha preten sión portucalense, se a houber: sexa c omo for , non semella que a esta última rebordase a terra de Aliouirio d ende a súa restitución no Alto Medievo (cfr . §9.6). Ao meu xuízo, unha a nomalía da tradición manuscrita do Parr oquial podería agochar outra interpolación p ara o enunciado tudense, embora non teña sido ao meu saber advertida pola crítica. Fronte ao conxunto de ecclesiae in uicino tudenses, tres mencións, Mar c iliana , T ur onio e Celesantes ( Par . , XII, 8-10) constan só nunha pequena parte das versións das versións manu scritas, sendo omitidas po lo resto (David, 1947a: 43, nXII.8-10), o que suxeriría teren sido adicionadas por unha liña de transmisió n d ocumental non xenuína. Non teño, con todo, unha explicación para isto, polo que nada máis podo ca emitir a mera sospeita. Por último, a sé britoniense, obxecto dunha variabilidade da que non nos ocuparemos aínda, presenta tamén unha posíbel interpolación: o engad ido et que in Asturiis sunt . A expresión, certa ou falsaria, xenuína o u interpolada, non pode resultar , independentemente do xuízo particular que se lle outorgue, de ningún x eito indiferente, ao supór a primeira mención , presunta, a un topónimo que, restituído á súa fo rma nominativa, resultaría *Asturiae , Asturias. Isto aporta un ce rto resabio anacrónico, pois a presenza d este corónimo alto-medieval pode resultar controvertida para a época sueva, ao supór un hapax na documentación daquel tempo. A súa propia redacción, engadida a cum monasterio Maximi malia d enotar u n suxeito e líptico ecclesias que e ncadrelaría mellor con ecclesias que sunt intr o Britones , podería apoiar o xuízo da interpolación. Para F . López Alsina (2013: 1 1 1), este “ elemento te rritorial adju dicado a un obispado q ue en el siglo VI tendría carácter personal” denotaría o seu carácter interpolado. Para o devandito medievalista, tal interpolación, promovida por Lugo, dirixiríase a favorecer as reclamacións mindonienses sobre O viedo, e con isto moderar as vixentes sobre o propio territorio diocesano lucense. Porén, ningún destes empezo s supoñen ao meu ve r recusacións absolutas do carácter xenuíno da expresión, senón simplemente sospeitas lexíti mas. Que non se conserven máis mencións tardo-antigas d as Asturiae non comport a necesariamente que daquela se descoñecese o corónimo, que mesmo p odería ser unha tra nscrición medieval errónea dun orixinal Asturia . Unha mala redacción, pola súa banda, non p ode terse n un documento de carácter meramente técnico, e se cadra verquido orixinalmente por cregos taquíg rafos logo dunhas de liberacións conciliares e corrompido no p roceso de transmisión textual, como un ar gumen to decisivo. E finalmente, o carácter persoal e non territorial da Bretoña tardo-sueva, premisa que, como teño insistido noutros traballos, pode ser de seu m a tizada (Fernández Calo, 2018a: 246), tampouco e n caso de se admitir sen reservas d esbotaría necesariamente o carácter xenuíno da mención. Neste senso, dado que o Parr oquial , como delimitación eclesiástica, se reduce á consignación de dependencias a cada sé episcopal galaica, é posíbel que algunhas igrexas do Reino, pero baixo a influencia da súa Igrexa, fosen consignadas nel ( ibid. : 253). Así co mo a igrexa de Pesicos , no actual c entro-oeste de Asturias, é atribuída a Astor ga, o Parr oqui a l semella obviar b oa parte do que fo ra a Asturia transmontana en época T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 121 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E En troques, opoñéndose nas fórmulas o termo pagus a uicinum , intúese tamén a súa senlla oposición semántica. Se, efectivamente, pagus pode facer referencia a un tipo concreto de núcleo habitacional, o certo é que xa dende a Antigüi d ade designara tamén un tipo de distrito territorial; e será esta acepción a que triunfe nos reinos bárbaros e na Idade Media. N este senso, o propio Sitz im Leben do Parr oquial verifica a súa acepción político-administrativa. V arios indicios apoian esta lectura. Xa algúns autores teñen observado que os pagi , conforme ás súas identificac ións h ipotéticas, amosarían unhas localizacións máis excéntricas verbo á s cidades episcopais c orrespondentes do que as en tidades n omeadas b aixo a e pígrafe ecclesiae que in uicino sunt (Díaz Martínez, 201 1a: 238; Sánchez Pardo, 2014a: 455), sospeita que imos fundamentar a mplamente n os nosos estudos particula rizados de cada u n deles ( §10). A localización das igrexas in uicino dentro da xurisdición local d as súas cidades, fronte ás xurisdicións externas dos pagi , explicaría, certamente, esta circunstancia. Un segundo indicio a tópase nas cecas galaico-visigodas, verbo ás que xa nas miñas primeiras pesquisas coidei albiscar a súa incidencia desproporcionadamente diferencial entre o que no Parr oquial foron pagi ecclesiae e ecclesiae in uicino (Fernández Calo, 2015a: 163; 2015b: 188-189). Só por descoñecemento, estiveron ausentes destas miñas pri meiras a chegas algúns d os e xemplos particulares que citarei agora, e que n on fan senón reforzar aquela impresión orixinal. Remitindo a outro apartado o rexistro e estudo específico d as cecas galaico-visigodas (§5.8 ), cómpre sinalar q ue estas, identificadas pola mención do seu topónimo n o s numismas visigodos, nomeadamente en tre a c onquista le ov ixildiana e os mediados do século VII, semellan corresponderse acotío a e ntidades políticas locais c oa capacidade de emitiren moeda n u n momento dado da súa historia. A súa excepcional correspondencia cos topóni mos do Parr oquial é u n ha rea lidade ampl a mente admitida e constantemente repetida; e p olo que agora i mporta un total d e trece delas atopan unha correspondencia e xacta e inequívoca cos topónimos das listaxes correspondentes ás tres sé s galaicas que conteñen a s fórmulas obxecto deste apartado: Bracara , Portocale e T ude , por unha banda, e Aliobrio , Ber gancia , Cepis , Labr encio , Laetera , Palantucio , P ale ntiaca , Pannonias , T urico e Ualle aritia , pola o utra. Agás as tres primeiras, as cidades episcopais, todas as de mais son pagi ecclesiae . Con todo, n on pode haber moita dúbida d e que outras catro igrexas se c orrespondan a outras tantas cecas con variantes significativas n os seus topónimos: Equesis con EWESIS, Mandolas con NANDOLAS, T ur onio c on TORNIO, e — na variante manuscrita máis afín— A donesse con ADONIS. Nestoutro g rupo xa só atopamos un pagus incontrovertíbel, Mandol as ; e aparecen pola contra as ecclesiae in uicino A donesse e T ur on io . Cómpre puntualizar que Eque sis non pertence a ningunha destas categorías, senón ao das ecclesiae ad portum , fórmula da que nos ocuparemos no vindeiro apartado. Finalmente, a estas corres p ondencias p oderíanse engadir algunhas m áis, a título xa claramente especulativo. Así, T oriuiana tense querido asociar á ecclesia in uicino portucalense de T or ebria , mais a súa raíz p ode estar presente tamén no pagus bracarense de T ur eco , e mesmo n a t a mén bracarense ecclesia a d Portum d e T au uis , e a súa desinencia -uiana evócanos dende logo máis o pagus tudense de Ouinia do que calquera das anteriores. A T oriuiana cómpre engadir , entre as relacións d ifíciles entre cecas gala ico-visigodas e igrexas do Parr oquial , Laur e e Lauruclo que teñen sido asociadas ao pagus portucalense de Labr enc io , e Uallegia ao tamén pagus , e tamén portucalense, d o Ua lle aritia . Mesmo nestas posibilidades especulativas, en fin, a relación se inclina a prol dos pagi. Eludindo para Braga as expresións ad Portum e ad S altum e as entidades menc ionadas a continuación da primeira, de cuxa análise será obxecto o vindeiro apartado, o Parr oquial consigna u n tota l de 33 ecclesiae in uicino e 25 pagi ecclesiae . Se ambas as entidades, uicinum e pagus , fixeran referencia a u nha mes ma realidade estrutu ral, cumpriría c onstatar un desenvolvemento equivalente de c ecas visigodas entre ela s no período q ue segue á c onquista leovixildiana da Galecia, ou mesmo nun número máis e levado de cecas e ntre as ecclesiae in 128 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA E NTIDAD ES ( II ): O P A RROQUIA L SUEVO | §6.9 uicino en razón do seu superior número. Porén, p odemos comprobar co mo a relac ión favorece esmagadoramente o p agus como marco de aparición destas cecas: en tre as correspondencias veraces, temos 1 1 pagi fronte só 2 ecclesiae in uicino . Nestas circunstancias, cumpriría preguntarse o por qué 33 ecclesiae in uicino de época sueva remataron por desenvolveren só 2 cecas verificadas, fronte aos 25 pagi q ue desenvolveron 12 ( vid. táboa 6.9). A resposta radica na propia análise tex tual do Pa rr o quial . Se o uicinum de Braga, Porto e T ui é a xurisdición loca l destas c idades, como suxire a súa semántica ordinaria, comprenderase que os seus asentamentos constituíntes, mencionados como asento de igrexas rurais no Parr oquial , non desenvolvesen nunca cecas visigodas porque non tiveron unha entidade xurídica c ompatíbel con esta c ompetencia política . Os pagi , pola contra, distritos rurais influenciados p olas cidades ep iscopais, dende logo baixo a súa xurisdición eclesiástica, pero independentes delas a nivel civil, canda menos n o que á xurisdición local respecta, tiveron unha entidade xurídica compatíbel con esta competencia e o rexistro n umismático evidencia que a mate rializaron acotío. As excepcións, canda menos no rexistro ao noso dispór , son anecdóticas e dificilmente poden supór un ar gu mento contrario á hipótese aquí desenvolvida. De fe ito, a d istancia cronolóxica q ue separa o Parr oquial suevo do rexistro numismático galaico-visigodo, que abrangueu uns setenta anos ata a reforma monetaria de mediados do século VII, podería xulgarse o tempo su ficiente para que se tiv ese alterado substancialmente o entramado do poder local da Galecia, sobre todo se temos en conta que resta unha conquista de por medio. Pero nin sequera ese semella ter sido o c aso: a estrutura do poder local galaico rastrexábel no Parr oquial suevo persiste teimudamente no numerario visigodo posterior . A s excepcións poden ser d ebidas ás mudanzas que, no tránsito deses setenta anos, puntual ou acumulativamente , puidesen terse dado nas demarcacións locais o u nas relacións xurídicas entre as comunidades existentes; de xeito que , seguindo a terminoloxía do Parr o quial , os pagi p uidesen converterse en ecclesiae in uicino , e as ecc lesiae in uicino e n pagi . Sexa como for , a proporcionalidade diferencial na e misi ó n monetaria entre pagi e ecclesiae in uicino constitúe un indicio externo, material e in equívoco, da diverxencia xurídica entrambas as denominacións; e, canda ela, da pertinencia da interpretación aquí desenvolvida das mesmas en canto a expresión textuais. Recapitulemos: as fórmulas in uicino e item pagi conteñen unha semántica político- administrativa, opoñendo a territorialidade sub-local do primeiro caso á local do segundo. Esta hipótese permite co mprender a evidente contraposición textual d e ambas as expresións; amais de corrixir a sobrerrepresentación de entidades que o Par ochiale reflicte aparentemente para as sés de Braga, Porto e T ui. O noso interese inmediato remata con explicarmos o significado de stas fórmulas e as súas implicacións no recoñecemento d a xeografía civil e ecle siástica tardo-sueva. Mais obviamente con isto desatendemos a motivación última destas fórmulas: por que Braga, Porto e T ui non se limitan a consignaren dependencias exte rnas, senón q ue a súa xurisdición local é desglosada entre a sé ca tedralicia e as igrexas ru rais da súa contor n a inmediata? Non se mella verosímil que estas ig rexas non existisen do mes mo xeito n a contorna das demais sés galaicas, de xeito que cumpriría buscar outra razón . Neste senso, x a o padre P . David (1947a: 69-70) albiscaba na analoxía da or ganización interna destas sés a súa común derivación dun mes mo contexto or ganiza tivo previo, c onxecturando o feito de se ren resultado da tripartición dunha primitiva e meirande diocese b racarense. A razón deste desenvolvemento eclesiástico diferencial sería, para el, a meirande influencia, nestas tre s sés, do apostolado de Martiño dumiense ( ibid . : 80). Máis recentemente, J. C. Sánchez Pardo (2014a: 467) ten afirmado q ue o Parr oquial reflictiría que “e l o bispo de T ude era, sin duda , e l más poderoso de la actual Galicia , y uno de los tres [junto c on Braga y Oporto] más importantes del Reino Suevo, como refleja su capacidad de dominio e introducción en las estructuras de organización lo cal de su diócesis”. T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 129 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E Non creo que, tendo matizado as implicacións semánticas e históricas das fórmulas in uicino e item pagi , a suposta pree minencia tudense poida seguir semellando tan evidente; pero sobre todo esta lectura sitú anos perante unha interesante contradición coa anterior: non a tradición or ganizativa previa, senón a capacidade contemporánea para org an izar conforme a unhas novas dinámicas a súa diocese, explicaría a analoxía reflectida polo Parr oqu ial para de Braga, Porto e T ui. Porén, nun text o coma o Parr oquial suevo , cuxa conservación só foi p osíbel grazas á mesma controversia eclesiástica que no século XI o contaminou de engadidos e falsificacións, emerxe tamén unha lectura ben máis p rosaica: e se a dicotomía en cuestión estivo orixinalmente presente en todas a s sés e só se mantivo polos azares da c onservación do texto nas tres nas q ue consta hoxe? N este senso, non esta rá de máis lembrar que a fórmula ecclesiae quae in uicino sunt figura en parte da tradición manu scrita britoniense, embora sen identificación de tales ecclesiae . Isto, que se ten por interpolación, substituíndo a o rixinal ecclesiae quae sunt intr o Britones , non tería en realidade por que respostar a unha substitución, se se ten presente que estoutra fórmula é a todas luces o co mpendio dun número indeterminado de igrexas, non citadas, que puideron figurar no texto orixinal. 6.10. As mencións bracar enses ad Portum e ad Saltum A sé d e Braga presenta a índa unha segunda singularidade for mularia: as mencións ad Portum e ad Saltum ( Par . , I, 9; 18), indistintamente anómalas pola súa sintaxe en acusativo e a c omún presenza da preposición latina ad , privativa dos encabezados episcopais no resto do documento. Ata as m iñas achegas previas (Fernández Calo, 2015a; 2015b), que c omo xa avancei reproducirei aqu í, a interpretación desas mencións anómalas opuxera dúas solucións diferentes: 1ª. — o seu simple cómputo como igrexas de Ad portum e Ad saltum (Fernandes, 1997: 56; 62; Carbajal Sobral, 1999: 230; 231; Alarcão, 2001: 32; 35); 2ª. — a súa consideración de co mplementos dos topónimos a nteriores, resultando u nhas igrexas de Ciliolis ad Portum e Equesis ad Saltum (Ferrando y Arnau, 1893: 20). De calquera xeito, a anómala presenza da preposición a d , sexa en posición inicial ou intermedia, a fasta e stas menc ións d o re sto dos topónimos do Parr oquial . Có mpre valorarmos, xa que logo, a posibilidade de que n on c onstitúan igrexas locais, senón fórmulas técnicas ao mesmo nivel c ás r ecén tratadas que in u icino s un t e item pagi . En e fecto, n in a súa enumeración na edición reproducida n in os totais glosados nalgunhas versións do Parr oquial poden terse c omo elementos de xuízo decisivos para a interpretación d estes dous enunciados, pois c omo xa expuxemos a súa relación co texto xenuíno do documento resulta desbotábel. De feito, malia o aparente total d e igrexas bracarenses, 30, é o total glosado máis co mún, a versión H computa sunt haec XXVIII (David, 1947a: 32, nI.30), o que ao meu v er suxire que o mesmísimo amanuense valorou tamén o carácter formulario destas dúas m en cións. Neste senso, a lectura das fórmulas ad portum e a d saltum deviría en “ [ eccle siae que se atopan] deica o portus ” e “ deica o saltus ”, respectivamente; conformando portus e salt us , asemade, referencias corográficas precisas, que c oncretarían a localización xeográfica das ecclesiae citadas a continuación das mesmas. Neste senso, p ortus ben podería referirse á propia sé episcopal veciña do Porto; os portos de mar da bispado de Braga; ou un porto de montaña, p osibilidade que encadrelaría coa ubicación concreta que se lle ten p roposto en canto a ecclesia (Fernandes, 1997: 56 ; Alarcão, 2001: 32). Na medida en que entendemos que ad p ortum sexa unha fórmula ao mesmo nivel ca ecclesiae q ue in uicino sunt , cumpriría substraer d a xurisdición local bracarense ás entidades mencionadas despois da mesma: Agilio , Carandonis , T a uuis , Ciliot ao , Cetanio , 130 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA E NTIDAD ES ( II ): O P A RROQUIA L SUEVO | §6.10 Oculis , Cer ecis , Petr oneto e Euuesis ( Par . , I, 9-17) non se ría ecc lesiae in uicino , senón entidades locais de dereito propio co ma os pagi , embo ra de incerto rango estatutario. O certo é que, no seu momento, comprobaremos que estas ig rexas adoitan estar ben máis lonxe de Braga cás ecclesiae in uicino (§10). V erbo á mención a d saltum , tamén se propuxo que saltus denotase unha localidade concreta actual, Salto, ho mónima (Fernandes, 1997: 6 2; Alarcão, 2001: 35); mais a derivación galego-portuguesa canónica deste étimo latino daría “ souto”, non “salto” , polo que a n on ser que coid e mos unha excepcional antigüidade p a ra esta diptongación, c ó mpre d e sbotar a correspondencia fornecida. Neste senso, c oido que interpretarmos o termo na súa estrita semántica latina invita non a pescudar esta forma toponímica, solución probabelmente fútil pola súa e norme frecuencia, senón concibirmos que a expresión fixo referencia a un grande territorio tido por sa lvaxe, non cultivado e pouco h umanizado, senso latino de saltus , en época sueva. O sentido da expresión casaría, abofé, coa inequívoca ubicación trasmontana, e x a que logo nunha rexión fronteiriza e probabelmente subdesenvolvida en relación co fulcro occidental da diocese bracarense, de canda menos as ecclesiae de doada redución xeográfica das que a seguen no texto, nomeadamente Pannonias , Lae tera e Ber gancia (cfr . §§10.1 1-13). No caso da mención ad saltum a exc lusión verbo ao á mbito local de Braga se ría, c onforme á hipótese in terpretativa exposta no anterior apartado, unívoca, pois a fórmula antecede inmedi atament e a item pagi , que se cadra cumpriría ler de maneira conxunta. En suma, entendermos as expresións ad Portum e ad S altum como fórmulas técnicas e non como ecclesiae explica a súa singula ridade formal, e obriga a a finarmos o có mputo de entidades locais d ependentes da sé de Bra ga. Coido que a fórmula ad Portum podería, de seu, excluír a antecedente in u icino , p olo que as súas entidades te rían que computarse como alleas á xurisdición local de Braga. A outra fór mula, que se cadra cumpra ler ad Saltum item pagi , computaría dende logo pagi , e xa que logo entidades alleas por definición da xurisdición local de Braga. Restaría por e xplicar a motiva ción de q ue a exp resión ite m pagi non estea presente nas dúas fó rmulas se indistintamente consignaron unhas en tidades xuridicamente análogas. Recoñezo non te r resposta, como non sexa a so speita d e que as ecclesiae ad portum puideron ter un rango estatutario diferente aos pagi , mais completamente descoñecido. T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 131 M A R T Í N F E R N Á N D E Z C A L O | X E N E A L O X Í A D O P O D E R L O C A L G A L A I C O N A A N T I G Ü I D A D E 132 | U N I V E R S I D A D E D E S A N T I A G O D E C O M P O S T E L A E S T A T U T O S | §7 7 EST A TUTOS No presente capítulo propoño realizar o estudo individualizado de todos os rexistros de denominacións constitucionais a plicadas ás comunidades locais. A vocación é de exhaustividade, pero ev identemente é moi probábel que me teña pasado por alto algún testemuño, sobre todo na medida en que a atención a uns título s e a desestimación doutros pode resultar ata certo punto arbitraria . Parte das denominacións constitucionais que imos estudar van ser aplicadas acotío a alleas ao poder local, e se a s inclúo é porque canda menos ocasionalmente van facer referencia a el. Por exemplo, o te rmo g rego pólis (§7.10) fai referencia en case todos os seus rexistros a n úcleos habitacionais non coincidentes con senllas entidades locais; perfectamente a nálogo a outros termos latinos, coma oppidum ou urbs , q ue decidín non incluír . Se incluín pólis , é non só porque a súa semántica ordinaria se pode asociar á comunidade local, senón porque conta con a lgúns rexistros excepcionais que a referencian estritamente. Mais este é só u n exemplo e poderíase a mpliar case a todos os demais. A relación de títulos, en definitiva, terá que ser xustificada en cada caso. Sen máis, podemos pasar a enunciar estes títu los, que desenolverei en cadanseu apartado: ciuitas , diocesis , éthnos , for um , gens , locus , mu n icipium , pagus , plebs , pólis , p o pulus , r es publica , territorium . 7.1. Ciuitas A voz ciuitas abrangue todo o marco cronolóxico da presente tese como denominación de comunidades locais, experimentando con todo unha certa deriva semántica, como veremos. No período alto-romano destaca o testemuño p liniano. De ica a d écada do 70 d.C., pero en base a unhas fontes que podemos recuar doadamente ata a dinastía Xulio-Claudia, Pl inio o vello descríbenos na súa Historia n atural , a través de dúas pasaxes complementarias, o entramado organizativ o da Asturia et Callaecia (Pl in., Nat. , III, 28) e o da xeneralidade da súa provincia, a Hispania citerior ( ibid. , 18). V erbo á primeira pasaxe, que é a que xa te mos reproducido noutro capítu lo con outro p ropósito (§5.1), importa a gora simplemente sinalar que nela só as comunidades do conuentus iuridicus bracarense reciben a denominación de ciuitates , namentres que as d o lucense e asturicense a de populus . Na segunda, pola contra , todas as comunidades da provincia reciben o primeiro título: Ciuitates pr ouincia ipsa praeter contr ibutas aliis CCXCIII continet, oppida CLXXVIIII, in iis colonias XII, oppida ciuium Romanorum XIII, Latinorum ueterum XVIII, foederatorum unum, stipendiaria CXXXV (Plin. , Nat. , III, 18: ed. Mayhof f, 1904: 238-239). Seguindo a necesaria síntese de P . H. A. Houten (2017) arredor da historiografía alemá do século XIX para esta pasaxe, as pri meiras lecturas redundaran en d iscernir as 293 ciuitates contributae dos 179 oppida (Marquardt, 1 851: 83); pero xa D. Detlefsen (1873: 6 04) p ropuxo entender a inclusión dos oppida no cómputo de ciu itates , do que resultarían 1 1 4 ciuitates sen oppi dum , para a s que cuñou o concepto ländliche Civitas , “ ciu itas rural”. Por simple razón aritmética, a v ella solución de D. Detle fsen resulta indefectibelmente a a tinada (cfr . Fernández Calo, 2 015b: 179-180; Houten, 2017: 682-683; vid. táboa 7.1), pois o número de populi , ciuitates e o ppida que o propio Plinio computa n o seu desglosamento sub-provincial, por conu entus , su ma 293 (Plin., Nat. , III, 23-28): o mesmo n úmero exacto có cómputo provincial de ciuitates (III, 18). Malia os traballos de D. D etlefsen non teren atopado n ingún impacto na historiografía hispano-portuguesa no se u momento, a idea de ciuitates rurais foise desenvolvendo paralelamente dende a década de 1980, sendo hoxe a presunción da súa grande incidencia, sobre to do no noroeste hispánico, u nha c onvicción xeral ( v .g. Pere ira Menau t, 1982; Ortiz d e T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 133 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E Urbina, 2000; Pérez Losada, 2002 ; &c.). Por Plinio recoñecemos p recisamente o número destas ciuitates na Galecia alto-romana e a súa perfecta equivalencia ao concepto populus (cfr . §7.1 1). Podemos enxerg ar p ois a existencia de 40 c iuitates na Galecia do século I d.C., ou 62 se lle sumamos o conuentus asturicense. Isto implica que o p oder ro mano as recoñecía c omo tales, p ero non di nada d a súa org a nización interna, p ara o que xogan o utras fontes (cfr . §§13.1-2). Alén do testemuño pliniano, que malia a súa transcendental importancia reproduce só, como e xpuxemos, unha visión externa do entramado or g anizativo galaico, a v oz ciuitas é a todas luces t a mén a principal auto-design a ción c o munitaria da Galecia alto-romana e n diferentes contextos. Rexistramos, neste senso, algúns miliarios con re ferencia expresa á ciuitas que tería sufragado a s calzadas, e mbora case todas as pistas nos le van á mesma, a dos límicos. En Sarreaus a topamos dous exemplos, dos que só dun deles, miliario de Antonino Pío, se conserva a mención civil completa: [ I ] mp ( eratori ) Caes ( ari ) diui H [ ad ]| riani f ( ilio ) diui T raian ( i ) | [ P ] arthici nep ( oti ) diui | Neruae pr onep ( oti ) | [ T ( ito ) Aelio Hadriano | Antonino Aug ( usto ) Pio | pont ( ifici ) max ( imo ) trib ( unicia ) pot ( estate ) | IIII co ( n ) s ( uli ) III p ( atri ) p ( atriae ) | [ c ] iuitas Limicorum ( CIL II, 2517 = IRG IV , 10 = AFb , 595). No segundo a mención aos límicos é só unha simple, embora evidente, reconstrución: [ Imp ( eratori ) Caes ( ari ) diui T r a |iani Pa rthici f ( ilio ) | diui Neru ] ae nep ( oti ) | T raiano Hadria | no Aug ( usto ) pont (ifici) | max ( imo ) trib ( unicia ) pot ( estate ) XV I | co ( n ) s ( u li ) III p ( atri ) p ( atri a e ) ciuitas | [ Limicorum ] ( CIL II , 2516 = IRG IV , 9 = AFb , 596). T amé n nun moi d eteriorado miliario d e Ca racalla achado n a Barxiña, Celanova ( CIL II, 4876 = 6235 = IRG IV , 44 = AFa , 413 = AFb , 567 = CAIR , 636), se quixo ver unha mención da ciuitas L imicorum , pero tamén a Cauca ou a mesmo a un decr e to decurionum (cfr . §8.18). A razón desta variabilidade de lecturas é a pésima c onservación da base do miliario, que dende logo impide emitir un xuízo concluínte do contido das últimas ringleiras do campo epigráfico en cuestión. O último documento obxecto d este pequeno rexistro via rio de ciuitates é un miliario de Antonino Pío, achado en Chaves, con outra m e nción civil non completamente conservada: [ I ] mp ( eratori ) T [ ito Aelio | Hadriano Ant ] on ( ino Aug ( usto )] pont ( ifici ) max ( imo ) | tr ( ibunicia ) pot ( estate ) II co ( n ) s ( uli ) | p ( atri ) p ( atriae ) | ciui ( tas ) [ A qu iflauiensium ] ( AFb , 590 = RAP , 560). Despois deste rexistro viario de ciuitates , cómpre aducirmos o re lixioso, ben significativo, e q ue nos volve levar a Sarreaus e á ciuitas L imicorum . T emos aquí, nun altar votivo, excepcional pola súa riqueza iconográfica —canda menos en re lación aos estándares galaicos —, a referencia a unha divindade «civil», as matr es ciuitatis : Matri ( bus ) ciuita ( tis ) [ pr ( o )] | Amace Aui |[ te ] | T aciu|s et T a [ pila ] || T apila | T a ciu [ s ] | u ( otum ) s ( oluerunt ) l ( ibentes ) [ m ( erito )] ( IRG IV , 1 = AE 1976, 295). O testemuño dunha divindade indíxena d e proxección estritamente local difire da común atribución das divindades locais d a Galecia a meros castros o u a incertos fito s topográ ficos. O que nos importa agora, de calquera x eito, é a mención d a ciuitas , que se p ode pór en relación con outro altar ástur , achado en T inéu, Asturias, e xa que lo go inmediatamen te colindante co conuentus lucense, coa menc ión TVTELA E C que se te n lido como tute lae ciuitatis (García 134 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA E ST A TUT OS | §7.1 Linares & Santos Y anguas, 1989). A xeito de contextualización e xterna, precisamente o á mbito asturicense a porta un significativo rexistro «xurisdicional» de ciu itates , en fitos que serviron d e delimitación entre comunidades lo cais veciñas. Menciónanse nesta liña a s ciuitates Beduniensium e Luggonum (Cortés Bárcena, 2013: nºs. 18ss.). No á mbito estrito da Galecia non contamos con inscricións semellantes, que se li mitan se acaso a demarcacións entre castros, non entre c iuitates . Isto non contrasta só co ámbito ástur s e nón ta mén co lusitano, onde son nu merosos os termini augustales conservados, nos que, con todo, fronte aos exemplos ástures, non se menciona o título ciuitas senón o simple etnónimo das comunidades implicadas ( vid. §5.5). T amén no conuentus asturicense, pero xa na actual Galiza e implicando a unha comunidade organizada á ga laica ( v id. §13.1), te mos a mención dunha comunidade local como ciuitas na tabula Lougeiorum , u n pacto de hospitalidade e ntre tal ciuitas , os Louge i , e un padroeiro romano, o p resumíbel gobernador provincial Asinio Galo (Dopico Caínzos, 2013: 87). O texto é o seguinte: Ex gente Asturum conuentus Arae | August ( a ) e | ciui tas Lougeiorum hospitium fecit cum | C ( aio ) Asinio Gallo liber eis poster eisque eius | eumque liber os poster osque eius sibi libe | r eis poster eisque suis patr onum cooptarunt | isque eos in fidem clientelamque suam suo | rumque r ecepit ( AE 1984, 553 = HEp 1, 1989, 458) . A mención ciuitas é moi clara; non así tanto a historicidade do documento, cuestión que decidín tratar noutro capítulo (§8.12). T amén o Edicto do Bierzo , que coma a tabula Lougeiorum implica a dúas comunidades da actual Galiza, o s Gigurri e os Lougei , e aínda a outra máis or ganizada á maneira galaica, a berciá dos Susarri , refírese á primeira mencionada como ciu itas ( AE 1999, 915). A principal denominación empregada, tamén para os Gigurri , é en troques gens , polo que có mpre ampliar esta problemática no apartado adicado a estoutro título (§7.5). Porén, o test e muño ep igráfico máis si gn ificativo da autodenominación ciuitas polas comunidades galaicas é sen dúbida o Padrão dos povos d e Chaves, documento q ue xa temos reproducido noutro c apítulo (§5.3), e que volve interesarnos pola súa fórmula ciuitates X , alusiva a teren dez delas, canda a leg io VII Gemina , sufragado unha obra pública ( CIL II, 2477). O conxunto dos te stemuños manexados evidencia que o título ciuitas foi d e lonxe a principal denominación constitucional recibida polas comunidades locais da Galecia a lto- romana e a s súas rexións veciñas. O título coexistiu, mes mo n os p ropios documentos nos que se constata, con outros coma gens o u populus , pero dende logo o seu rexistro deixa moi atrás toda denominación alternativa ( vid. §§7.5; 7.1 1). O título c iuitas e nfatizaría, fronte a g ens , a dimensión civil da comunidade, tendo desprazado a todas luces aos demais sobre todo a ra íz da latinización xurídica. Se quixesemos asumir literalmente a definic ión d e c iuitas de Isidoro de Sevilla, poderiamos pensar que esta s e mántica da ciuitas chegou ata o mesmo solpor da nos a T ardo a ntigüidade: Ciuitas est hominum multitudo societatis uinculo adunata, dicta a ciuibus, id est, ab ipsis incolis urbus, pr o eo quod plurimorum consciscat, et contineat uitas. Nam urbs ipsa moenia sunt, ciuitas autem non saxa, sed habitator es u ocantur (Isid., Etym. , X V , 2, 1: ed. Ar évalo, 1850: 536). Con todo, Isidoro de Sevilla está a reproducir unha definición c lásica da ciu itas , mes mo paralelizábel á de Cicerón ( Re p. I, 25-26; v id. §7.1 1), que pouco ten que ver coa semántica T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 135 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E que este termo acadara no seu tempo, e que coñecemos ben grazas á d ispoñibilidade doutras fontes. Mais a insistencia isidoriana na natureza urbana d a ciuitas leva máis aló mesmo o clasicismo das propias ciuitates galaicas do período alto-romano, maioritariamente rurais; conectando, en troques, coa dimensión estritamente urbana que a ciu itas vai adquirir na T ardoantigüidade, precedente da semántica romance de «cidade». Esta deriva semántica se mella terse producido x a no Baixo Imperio. A mención da ciu itas Brigantia polo noso Paulo Orosio, iso si, aínda pode aludir tanto á d imensión política c oma á habitacional do termo: Hispania uniuersa terrarum situ trigona est. […] Secundus angulus ci r cium intendit; ubi Brigantia Ga llaeciae ciuitas sita altissimam pharum et inter pauca memorandi operis ad speculam Britanniae erigit ( Hist. , I, 69-71: ed. Romero Masía & Pose Mesura, 1988: 14 2 ). Esta referencia semella a todas luces de ca rácter topográfico, p ero dentro da p olisemia do termo non é posíbel emitir u n x uízo unívoco, se urbano ou xurisdicional, da a cepción aludida por Orosio. En troques, a culminación da deriva semántica é xa evidente na obra de Hidacio de Chaves, o seu contemporáneo. En e fecto, como expuxen no meu estudo do municip ium baixo-romano d a Ga lecia, para o bispo-cronista li miao “o título ciuitas […] ten xa un senso físico achegado ao actual romance, empregándose fundamentalmente para designar importantes núcleos urbanos” (Fernández Calo, 2017a: 39; cfr . Hyd., Chr on. , 31 [25]; 49 [41]; 73 [65]; 89 [79]; 174 [167]; 186 [179]; 188 [181]; 206 [201]; 215 [210 ]; 2 41 [237]; 2 44 [238]). Emporiso, cómpre recoñecer , como tamén fixen daquela (Fernández Calo , 2017a: 39, n90), que a patria de Hidacio, a Lemica ciuitas que non semella pode r reducirse máis do que a un asentamento secundario, precisamente a mellor testemuñada pola documentación epigráfica alto-romana que vimos de manexar , recibe tamén este título na súa obra (Hyd., Chr on. , 1). Ma is isto é só unha excepción e p ode ter que ver coa longa tradición do uso do título entre os límicos, ou b en co si mple or gullo de Hidacio e n relación á súa patria local. Sexa como for , para o bispo-cronista, o título ciuitas semella máis restrinxido mes mo c a municipium , que a plica a un asentamento secundario, Lais (H yd., Chr on. , 253 [247]; vid. §7.7). Isto forma parte dunha tendencia terminolóxica tardo-antiga que levou a identificar a ciuitas co b ispo, c onducindo a q ue o ter mo se convertese en sinónimo de cidade e piscopal (García Moreno, 1998: 1349; W ard-Perkins, 1998: 402-403; Liebeschuetz, 2007: 229; Heather , 2007: 456; Salvatierra Cuenca, 2015: 255; Fernández Calo, 2018a: 301; &c.). Por exemplo, n o Parr o quial suevo , entre as escasas deno minacións co munitarias q ue aparecen entre as sede s e as ecclesiae , comprobamos que Lugo é citada como c iuitas e que o asento de certas igrexas rurais bracarenses, portucalenses e tudense fanno como p agi (cfr . §7.8). Esta tendencia continuará no período visigodo, cando a dicotomía se fa ga entre a ciuitas u rbana e os territoria rurais (Merêa & Girão, 1943: 2 55; Ubric Rabaneda, 2003: 7 9-80; Fernández Calo, 2018: 299-300; cfr . §7.13). O título ciuitas tamén designa e n Gregorio de T ours ( V irt. , IV , 7) a sedes r egia non especificada do rei suevo Miro, identificábel con Ourense o u Braga —a través do mosteiro de Dumio— pola alusión nela d unha baselica adicada a San Ma rtiño (cfr . §5. 6 ). Mención á parte merece León , que malia non ser bispado a esas alturas —mais téndoo sido n o pasado ( vid. §8.9)—, é mencionado como ciuitas na obra de V alerio do Bierzo ( D.B.M. , 6; vid. §5.6): o u tro xeito d e d istinguir un centro urba n o de importancia , con independencia do rango episcopal. É na T ardoantigüidade, en fin, cando ciuitas pasa a ser sinónimo de urbs ; cando se consagra a semántica romance da nosa “cidade”. Conxugando a in formación manexada n este apartado, podemos concluír que a voz ciuitas designou a principal denominación das comunidades locais galaicas no período alto-romano, convivindo con o utras fronte ás que representou a é nfase da dimensión civ il que, sobre todo 136 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA E ST A TUT OS | §7.1 despois da súa latinización xurídica, a s c aracterizou. No período baixo-romano, en troques, o título vai restrinxirse ás princ ipais cidades galaicas, nunha tendencia que abranguirá toda a T ardo a ntigüidade, identificándose coa ciu itas episcopal. 7.2. Diocesis Na nosa T ardoantigüidade contamos con algunhas poucas, pero ben significativas, referencias a dioeceses , ou na súa forma vulgar , xa xeneralizada, dioceses . Non vou entrar agora n a etimoloxía grega do termo, que orixinariamente, contra a súa semántica tardo-antiga, aludía ao g oberno doméstico; nin n a súa relevante acepción administrativa baixo-imperial, cando as dioeceses designaron os g randes ámbitos de actuación dos vicarios d os prefectos do Pretorio, pois o bviamente n ada teñen que ver co poder local (cfr . Fernández Calo, 2018a: 174). A diocesis que nos interesa agora, pola contra, non ten q ue ver nin sequera co senso actual do termo diocese, senón cunha súa acepción estritamente local. Coido oportuno es c omezar a nosa exposició n a partires do Discurso de T eo domir o , preámbulo p resuntamente apócrifo do Parr oquial suevo , por conxugar os termos diocesis e par ochia : Cupio, sanctissimi patr es, ut pr ouida utilitate decernatis in p r ouin cia r egni nostri, quia in tota Galleciae r egione spaciosae satis di oceses a paucis episcopis tenentur , i ta u t aliquantae ecclesiae per singulos annos uix possint a suo episcopo u isitari. Insuper tantae p r ouinciae unus tantumodo metr opolitanus episcopus praeest ut de extr emis quibusque p arr o chiis longum sit singulis annis ad concilium conuenir e ( Par . , praef. : ed. David, 1947a: 30). Esta é, por certo, a única referencia a «parroquias» no Parr oquial suevo , e malia teren sido estas a similadas decote ás «proto-parroquias» evocadas na listaxe eclesiástica, en realidade tales circunscricións non son n este tex to as parr o chiae en cuestión, senón as dioceses citadas antes. En efecto, na T ardoantigü idade par o chia era equivalente á mode rna diocese (cfr . Almeida, 1993: 194; López Alsina, 1999: 263-264; Fernández Ca lo, 2 018: 316, n7), namentres que as dioceses designaban unha re alidade territorial diferente: as subdivisións dun bispado. A equivalencia par ochia -bispado é dabondo c lara no texto que vimos de rep roducir , no que expresam e nte se fai proceder aos bispos con v ocados ao concilio p rovincial d e cadansúa par o chia . Podemos confrontar esta dimensión «episcopal» da par ochia ta rdo-antiga, por e xemplo, co c oncilio visigodo de Mérida, en cuxas a ctas se evoca a transferencia das vellas sés luso-suevas á provincia eclesiástica lusitana, cum su is episcopis eorumque par ochiis ( Conc. Emer . , 8). No Discurso de T eodomir o resulta menos clara a semántica da diocesis . Só se concreta que “dabondas” delas “ eran tidas p or poucos b ispos” ( satis dioceses a paucis episcopis tenentur ). Poderiamos pensar que a diocesis sueva evocada no texto equivalía á diocese actual, ao facelas posesión de bispos, pero coido que resulta dabondo cla ro que a disconform ida de dos seus cualificativos — “ dabondas” ( satis ) fronte a “poucos ” ( p aucis )— de seu su x ire a discrepancia entre o número de dioceses e de b ispos, e q ue as primeiras e ran máis numerosas. O Discurso suxírenos, xa que logo, que a diocesis sueva difería da diocese moderna, sendo as subdivisións territoriais dun bispado, e e quivalendo, e n concreto, ás propias igrexas rurais citadas a continuación no mesmo documento, o Parr oqu ial suevo . Contamos cunha proba canonolóxica moi relevante na que fundamentarmos esta lectura, pois xa un canon suevo-católico, da mesma época pretendida p olo Discurso de T eodomir o , se refire á dimensión local da diocesis : Placuit ut nullus ep iscoporum, quum per suas dioeceses ambulant, praeter honor em cath edrae suae id est d uos solidos aliquid a liud per ecclesia s tollat, n eque tertiam partem ex quasumque T ESE D E D OUT OR A M ENT O | 137 M AR TÍN F ERNÁN DEZ C ALO | X EN E AL O XÍA DO PODER LO CAL GALAI CO NA A NTIG Ü IDAD E A relación destas incidencias tardo-antigas do termo gens coas c omunidades loca is é nula , e ilustra a g rande polisemia d o termo, e s ob re todo a d rástica deriva semántica que experimentou ao longo da T ardoantigüidade. O testemuño de g entes locais limítase esencialmente ao Edicto do Bierzo e á tabula Zoelarum , onde semella enfa tizar a dimensión étnica das comunidades locais. Por iso, coa la tinización xurídica e consecuente afianzamento das estruturas civís das c omunidades ástures nas que se documenta, a a cepción e tno-política local do termo caería en desuso. 7.6. Locus Documentamos no noso ámbito de estudo o termo locus d ende o período das migracións bárbaras. Hidac io de Chaves aporta neste contexto tres referencias do mesmo ubicadas n a Galecia, todas da segunda metade do século V d .C.: 1ª. — o enclave do Porto: Rechiarius ad locum, qui Portumcale appellatur , pr ofugus r egi Theuderico captiuus adducitur (H yd., Chr on. , 175 [168 ]: ed. Mommsen, 1894: 29); 2ª. — a c osta lucense, a través do plural pouco clasicista loca ( vs . loci ): Eruli maritima conuentus Lucensis loca nonnulla crudelissime inuadunt ad Baeticam pertendentes (Hyd., Chr o n. , 194 [189]: ed. Mommsen, 1894: 31); 3ª. — sen un contexto xeográfico claro p ero relac ionado coa anterior noticia, engádese o locus dos Aur egenses : Re ch imundus uicina sibi pariter Aur egensium loca et Lucensis conuentus maritima populatur (Hyd., Chr on. , 202 [197]: ed. Mommsen, 1894: 32). Arredor destes A ur egenses , non estará de máis sinalar que o século an terior constatamos os seus probábeis sucesores Ar egenses e o seu loc i senior Aspidi o , canda a to ma dos seus montes por Leovixildo tras a súa derrota m ilitar fronte aos visigodos ( Ioh., Chr on. , Iust. VIII, 2 ; vid. §§7.7; 8.14). A lexislac ión visigoda empregará o termo co mo concreción territorial de loci prior es e loci senior es , c un senso semellante ao de oligarquía local ( Iud. , VIII, 5, 6; IX, 1, 9 ; vid. §8.14). Concordando coa dimensión (semi-)urbana d o Porto, contamos tamén cunha referencia a Lugo como locus no preámbulo do Parr oquial suevo ( vi d . §8. 5 para a cita completa). A título xenérico —non estritamente na Galecia— c onstatamos o locus c omo referencia ao ámbito de actuac ión, en p lural (abl. locis ), de certos cregos adicados a n egocios mercantís, práctica que o concilio d e Elvira tratou de abo lir ( Conc. Ilib. , 19; vid. §8.19 para a reprodución completa d o texto). Nas actas do concilio romano de T oledo faise unha aparente asociación do locus ao asento de castelli aut u icus au t uillae ( Conc. T ol. I, 5); p ero tamén á diocesis , no senso local do termo ( ibid. , 20; cfr . §7.2). Nesta liña, na lexislación visigoda a topamos referencias que fan equivaler o locus e o territorium : Pr esbyteri, diacones, seu caetera, r eligiositas uniuersa, uel iudices uniuersi per diuersa loca uel territoria constituti, pr out unusquisque conuentus iudaeorum ad se pertiner e cognouerit, secundum totius institutionis nostrae decr eta eos distinger e, uel coer cer e non differ ent ( Iud. , XII, 3, 26: ed. Zeumer , 1902: 453-454). E do mesmo xeito, a canonoloxía d o mesmo período fai equ ivaler locus a ciuitas , embora probabelmente i mplicitando o carácter urbano desta fronte a o rural daquel, como ilustra un canon a prol da oración pola prole rexia: Conuenit, ut tam per omnes ciuitates uel loca […] pr o eo [ r ege ] uel pr o cunctis eius filiis uel filiabus aut pr o his q ui iam matrimoniali sunt iuri coniuncti, adhuc qui sunt coniungendi, seu 144 | U NI VERS I D ADE DE S A NT IAG O DE C OMPOS TELA [Document text truncated for crawler view.]