Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas : o caso galego

CRECEMENTO E DINÁMICA TERRITORIAL DOS SERVIZOS A EMPRESAS INTENSIVOS EN COÑECEMENTO E O SEU PAPEL NO SISTEMA DE INNOVACIÓN NAS ECONOMÍAS PERIFÉRICAS. O CASO GALEGO Manuel González López Santiago de Compostela, 2007 FACULTADE DE CIENCIAS ECONÓMICAS E EMPRESARIAIS Departamento de Economía Aplicada AGRADECEMENTOS A aprendizaxe e a obra científica só poden ser concibidas dende unha óptica colectiva onde o autor ou autora aporta un pequeno gran de area que, ao sumo e se acaso, identifica a súa obra. Neste senso o documento que aquí se presenta é tamén unha obra colectiva, resultado do traballo desenvolvido nos últimos anos fundamentalmente no seo do grupo ICEDE (Innovación, Cambio Estrutural e Desenvolvemento Económico) do departamento de Economía Aplicada da Universidade de Santiago de Compostela. Quero agradecer en primeiro lugar ao profesor Xavier Vence non só o apoio prestado na súa función de director de tese, senón os seus sempre reflexivos e atinados comentarios sobre os múltiples aspectos que conforman a realidade económica. Tamén quero facer especial mención aos compañeiros do grupo de investigación Carmela Sánchez, Óscar Rodil e Alexandre Trigo por ter abusado en innumerábeis ocasións do seu apoio desinteresado. Un especial agradecemento tamén ao profesor e compañeiro de departamento Gonzalo Rodríguez con quen tiven a oportunidade de colaborar en diversas ocasións ao longo dos últimos anos. A aprendizaxe é do mesmo xeito un proceso, unha cuestión de tempo, de vivencias e coñecementos acumulados. É por iso polo que a pequena aportación desta tese débolla tamén ao aprendido ao longo dos últimos anos durante as visitas de investigación realizadas a diversos centros europeos. O primeiro, o departamento PREST da Universidade de Manchester, onde entre 1998 e 1999 realicei estudos de posgrao e puiden afondar na importancia da innovación no desenvolvemento económico e familiarizarme coa perspectiva evolucionista da economía. Os consellos do profesor Stan Metcalfe foran daquela enormemente valiosos. O segundo, o instituto IKE da Universidade de Aalborg onde tiven acceso a un dos niños orixinarios do concepto e do marco teórico dos sistemas de innovación. O terceiro o instituto CEPREMAP de París, do CNRS francés, onde da man de Pasqual Petit e Olivier Serrentino dei un paso máis até centrar o meu interese nos servizos intensivos en coñecemento. Finalmente foi de enorme axuda o meu paso polo departamento de Economía e Estratexia Industrial da Copenhagen Business School de outubro a decembro de 2004. As indicacións e comentarios do profesor Peter Maskell serviron para darlle o empuxe definitivo ao proxecto que agora presento. Por último, a miña máis sincera gratitude a Esther Rodríguez e ao equipo de Devalar Consultoría Europea S.L., pois foi nesa casa onde dende o ano 2002 puiden pasar –canto menos varias horas á semanada teoría á practica dos servizos a empresas intensivos en coñecemento. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 1 ÍNDICE DE CONTIDOS CAPÍTULO I. INTRODUCIÓN 13 1.1. PRESENTACIÓN DAS PREGUNTAS OBXECTO DA INVESTIGACIÓN 14 1.2. OS FUNDAMENTOS TEÓRICOS 17 1.2.1. O carácter dinámico da economía de mercado 17 1.2.2. A necesidade de situar o espazo no centro da análise económica 23 1.3. APROXIMACIÓN EMPÍRICA E ESTRUTURA DA TESE 32 CAPÍTULO II. CRECEMENTO DOS SEIC E REXIÓNS PERIFÉRICAS: UNHA REVISIÓN DA LITERATURA 35 2.1. UN BREVE REPASO AO SIGNIFICADO E CARACTERÍSTICAS DOS SEIC 36 2.1.1. Definición de SEIC 36 2.1.2. Dúas características fundamentais dos SEIC: a súa exportabilidade e a necesidade de proximidade 41 2.2. UNHA PERSPECTIVA XERAL SOBRE O CRECEMENTO DOS SEIC 48 2.2.1. O crecemento do sector servizos: perspectivas convencionais 48 2.2.2. A extensión da división do traballo e os cambios estruturais na economía 50 2.2.3. O debate sobre a externalización-internalización dos servizos ás empresas: a división técnica ou a división social do traballo 52 2.2.4. Un medio económico máis complexo e o xurdimento da Economía Baseada no Coñecemento 55 2.3. PAUTAS DE LOCALIZACIÓN NOS SEIC: O DOMINIO METROPOLITANO E DAS GRANDES CAPITAIS 59 2.3.1. O tamaño e a calidade do mercado contan para os SEIC 59 2.3.2. A cualificación da man e de obra e as economías de aglomeración 63 2.3.3. A infraestrutura de comunicacións 65 2.3.4. A importancia de ser os primeiros, a xerarquía funcional no espazo e a historia 67 2.4. O CRECEMENTO DOS SEIC NAS REXIÓNS MENOS DESENVOLVIDAS 69 2.4.1. Porque poden medrar os SEIC nas rexións menos favorecidas a pesares das súas desvantaxes comparativas? 69 2.4.2. Particularidades no crecemento da demanda de SEIC nas rexións pouco desenvolvidas 72 2.4.3. Particularidades no crecemento da oferta de SEIC nas rexións periféricas 73 2.5. OS SEIC NOS SISTEMAS DE INNOVACIÓN 75 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 1 ÍNDICE DE CONTIDOS CAPÍTULO I. INTRODUCIÓN 13 1.1. PRESENTACIÓN DAS PREGUNTAS OBXECTO DA INVESTIGACIÓN 14 1.2. OS FUNDAMENTOS TEÓRICOS 17 1.2.1. O carácter dinámico da economía de mercado 17 1.2.2. A necesidade de situar o espazo no centro da análise económica 23 1.3. APROXIMACIÓN EMPÍRICA E ESTRUTURA DA TESE 32 CAPÍTULO II. CRECEMENTO DOS SEIC E REXIÓNS PERIFÉRICAS: UNHA REVISIÓN DA LITERATURA 35 2.1. UN BREVE REPASO AO SIGNIFICADO E CARACTERÍSTICAS DOS SEIC 36 2.1.1. Definición de SEIC 36 2.1.2. Dúas características fundamentais dos SEIC: a súa exportabilidade e a necesidade de proximidade 41 2.2. UNHA PERSPECTIVA XERAL SOBRE O CRECEMENTO DOS SEIC 48 2.2.1. O crecemento do sector servizos: perspectivas convencionais 48 2.2.2. A extensión da división do traballo e os cambios estruturais na economía 50 2.2.3. O debate sobre a externalización-internalización dos servizos ás empresas: a división técnica ou a división social do traballo 52 2.2.4. Un medio económico máis complexo e o xurdimento da Economía Baseada no Coñecemento 55 2.3. PAUTAS DE LOCALIZACIÓN NOS SEIC: O DOMINIO METROPOLITANO E DAS GRANDES CAPITAIS 59 2.3.1. O tamaño e a calidade do mercado contan para os SEIC 59 2.3.2. A cualificación da man e de obra e as economías de aglomeración 63 2.3.3. A infraestrutura de comunicacións 65 2.3.4. A importancia de ser os primeiros, a xerarquía funcional no espazo e a historia 67 2.4. O CRECEMENTO DOS SEIC NAS REXIÓNS MENOS DESENVOLVIDAS 69 2.4.1. Porque poden medrar os SEIC nas rexións menos favorecidas a pesares das súas desvantaxes comparativas? 69 2.4.2. Particularidades no crecemento da demanda de SEIC nas rexións pouco desenvolvidas 72 2.4.3. Particularidades no crecemento da oferta de SEIC nas rexións periféricas 73 2.5. OS SEIC NOS SISTEMAS DE INNOVACIÓN 75 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 8 Táboa 77. Ramas de actividade económica incluídas no PITEC................. 357 Táboa 78. Clasificación nacional de actividades económicas (CNAE-93).. 360 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 9 ÍNDICE DE FIGURAS Figura 1. Peso promedio dos principais sectores terciarios no VAB das economías da OCDE, 1970 e 2004..............................................................113 Figura 2. Peso da rama K (Actividades inmobiliarias, de alugueiro e de servizos a empresas) no emprego total: Galiza e países da OCDE. 2003...114 Figura 3. Peso das ramas terciarias no emprego en Galiza e na OCDE (promedio). 1993/1995 e 2003....................................................................115 Figura 4. Crecemento do VEB dos subsectores SEIC na UE-25, 1999-2003 116 Figura 5. Peso dos SEIC no emprego total na UE-25, 2003...........................117 Figura 6. Peso dos SEIC no VEBcf total na UE-25, 2003..............................117 Figura 7. Peso das ramas 72, 73 e 74 na economía española, 2002................119 Figura 8. Crecemento anual do emprego e do VEB (prezos básicos) das ramas 72, 73 e 74 e do conxunto de sectores en España, 1995-2002....................120 Figura 9. Peso das actividades de servizos a empresas no emprego total en 2002: comparativa Galiza-España...............................................................121 Figura 10. Crecemento do emprego nas ramas de servizos a empresas 19952002: comparativa Galiza-España...............................................................121 Figura 11. Productividade das ramas de servizos a empresas, 2002: comparativa Galiza-España (miles de €).....................................................122 Figura 12. Peso de cada de cada comunidade autónoma no total de empresas SEIC e no conxunto de empresas de menos de 200 empregados, 2005......126 Figura 13. Gráfico de dispersión e correlación entre os niveis de especialización relativa dos SEIC e o PIB pc (2005)..................................127 Figura 14. Gráfico de dispersión e correlación entre os niveis de especialización relativa dos SEIC en 1999 e o crecemento do PIBpc entre 1999 e 2005.................................................................................................129 Figura 15. Peso da demanda de SEIC na demanda interna ..........................135 Figura 16. Taxa de Cobertura dos SEIC.......................................................135 Figura 17. Peso das exportacións de SEIC na producción interna de SEIC.135 Figura 18. Grado de internacionalización do comercio de SEIC: (Exportacións internacionais + Importacións internacionais)/Oferta total de SEIC...........136 Figura 19. Peso das actividades de Servizos a Empresas na economía Galega, 1995 e 2002 (*)............................................................................................140 Figura 20. Crecemento das actividades de Servizos a Empresas, 1995-2002.... .....................................................................................................140 Figura 21. Crecemento da afiliación á seguridade social nos servizos a empresas, 1999-2005...................................................................................141 Figura 22. Peso das empresas SEIC no total de empresas galegas. 2005.....143 Figura 23. Crecemento anual do número de empresas SEIC en Galiza. 19992005 .....................................................................................................143 Figura 24. Peso das subramas SEIC no total do sector en Galiza, 2000 ......150 Figura 25. Histograma do ano de creación das empresas SEIC incluídas na mostra .....................................................................................................173 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 10 Figura 26. Histograma do ano de creación das empresas (todas) incluídas na mostra ..................................................................................................... 173 Figura 27. Valoración media dos factores de localización das empresas SEIC. ..................................................................................................... 175 Figura 28. Mercado das empresas SEIC (porcentaxe segundo facturación) 177 Figura 29. Tipo de ciente das empresas SEIC (porcentaxe segundo facturación).................................................................................................. 180 Figura 30. Competidores das empresas SEIC galegas segundo a orixe dos mesmos ..................................................................................................... 184 Figura 31. Formas e métodos máis usados de prestación dos servizos por parte das empresas SEIC...................................................................................... 186 Figura 32. Métodos máis usados de prestación de servizos a clientes situados a máis de 200 km por parte das empresas SEIC ......................................... 189 Figura 33. Razóns polas que se contratan os servizos: a percepción do provedor ..................................................................................................... 192 Figura 34. Distribución das empresas segundo rama. Poboación inicial total ... ..................................................................................................... 198 Figura 35. Distribución da mostra de empresas demandantes de SEIC segundo rama ..................................................................................................... 202 Figura 36. Gráfico de dispersión entre o uso e a externalización dos distintos tipos de SEIC (tanto por un)........................................................................ 204 Figura 37. Procedencia dos SEIC externalizados: total empresas................ 214 Figura 38. Razóns polas que se contratan os servizos: a percepción do usuario ..................................................................................................... 217 Figura 39. Grado de importación dos distintos tipos de SEIC ..................... 218 Figura 40. Distribución da mostra de empresas galegas no PITEC segundo sector, 2004 ................................................................................................. 227 Figura 41. Distribución da mostra de empresas galegas no PITEC segundo rama, 2004................................................................................................... 227 Figura 42. Distribución da mostra de empresas galegas no PITEC segundo tamaño, 2004............................................................................................... 228 Figura 43. Distribución das empresas do PITEC por sectores e tamaños, Galiza 2004 ................................................................................................. 230 Figura 44. Distribución por tamaño das empresas SEIC e do total de empresas. Galiza e España, 2004................................................................ 231 Figura 45. Vocación exportadora das empresas SEIC galegas e españolas, 2004 ..................................................................................................... 232 Figura 46. Peso dos SEIC no gasto total en innovación en 2004, Galiza e España ..................................................................................................... 234 Figura 47. Gasto medio en innovación por empresa en 2004, Galiza e España. ..................................................................................................... 234 Figura 48. Gasto medio en innovación por empregado en 2004, Galiza e España ..................................................................................................... 235 Figura 49. Gasto medio en innovación segundo partidas en 2003, Galiza... 236 Figura 50. Peso dos SEIC no emprego en I+D en 2004, Galiza................... 238 Figura 51. Emprego medio en I+D por empresa en 2004, Galiza e España. 238 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 11 Figura 52. Emprego medio en I+D por traballador en 2004, Galiza e España... .....................................................................................................238 Figura 53. Peso das empresas SEIC nas innovacións totais de bens e servizo, 2004 .....................................................................................................240 Figura 54. Porcentaxe de empresas que introduciron innovacións de bens e servizo, Galiza 2004....................................................................................240 Figura 55. Innovacións en servizos segundo rama de actividade, Galiza 2004.. .....................................................................................................241 Figura 56. Innovación en bens segundo rama de actividade, Galiza 2004...242 Figura 57. Innovación en produto segundo rama de actividade, Galiza 2004.... .....................................................................................................242 Figura 58. Porcentaxe de empresas que cooperaron en materia de innovación, 2003 .....................................................................................................243 Figura 59. Cooperación para a innovación segundo tipo de socio, 2003 .....244 Figura 60. Cooperación coa “primeira infraestrutura” e coa “segunda infraestrutura”, 2003....................................................................................244 Figura 61. Cooperacións cos SEIC segundo tamaño da empresa.................245 Figura 62. Cooperación para a innovación nas empresas SEIC segundo tipo de socio, 2003...................................................................................................248 Figura 63. Uso e valoración dos SEIC como fontes de información para a innovación segundo o tamaño da empresa, 2004........................................251 Figura 64. Porcentaxe de gasto interno en I+D financiado con fondos públicos, 2004 .............................................................................................257 Figura 65. Uso e valoración como “moi importante” das fontes de novos coñecementos ..............................................................................................275 Figura 66. Uso e valoración como “moi importantes” dos expertos e firmas consultoras...................................................................................................277 Figura 67. Porcentaxe de empresas que realizaron actividades de innovación (segundo tipo de actividade)........................................................................283 Figura 68. Porcentaxe de empresas que realizaron actividades de innovación (segundo actividade e tipo de SEIC)...........................................................284 Figura 69. Introdución de innovacións en bens e servizos por parte das empresas SEIC e non SEIC.........................................................................286 Figura 70. Uso e valoración das distintas vías de incorporación de novos coñecementos por parte das empresas SEIC segundo orixe da empresa.....287 Figura 71. Porcentaxe de empresas SEIC que realizaron actividades de innovación, segundo tipo de actividade.......................................................288 Figura 72. Porcentaxe de empresas que recibiron financiamento da administración autonómica para actividades de innnovación, segundo orixe... .....................................................................................................289 Figura 73. Introdución de innovacións de bens e servizos por parte das empresas SEIC, segundo orixe....................................................................289 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 12 CAPÍTULO I. INTRODUCIÓN Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 14 1.1. PRESENTACIÓN DAS PREGUNTAS OBXECTO DA INVESTIGACIÓN A aparición da chamada “economía baseada no coñecemento” explícase polo feito de ter o coñecemento un papel cada día máis relevante en tódalas actividades económicas. Isto maniféstase, entre outros aspectos, no incremento da ocupación de maior cualificación así como na necesidade de industrias e actividades de diverso tipo de incorporar tarefas máis intensivas en coñecemento (I+D, marketing, etc) que lle permitan diferenciarse e competir con máis garantías de éxito. Os servizos a empresas intensivos en coñecemento (SEIC) son xustamente unha expresión desa nova realidade ao depender estas actividades en grande medida de coñecementos profesionais (relacionados con campos ou disciplinas técnicas específicas) e subministrar, ao mesmo tempo, produtos e servizos intermedios que están baseados no coñecemento (Miles et al., 1995). Entre as actividades máis significativas deste sector pódense incluír as relacionadas coa informática, coa I+D así como as dos distintos tipo de consultoría (xurídica, económica, técnica, de enxeñería, etc). Os SEIC encóntranse ademais entre as actividades que experimentaron un maior crecemento nas últimas décadas nas economías desenvolvidas aínda que, como veremos, non todos as actividades SEIC experimentaron un crecemento de igual magnitude nin tódolos territorios rexistran crecementos e presenzas semellantes nestas actividades. En Europa por exemplo existe unha importante heteroxeneidade de tal maneira que se en países como o Reino Unido ou Holanda os SEIC superan xa o 10% do emprego total, noutros do Leste Europeo apenas alcanza o 4% (Eurofound, 2006). Por outra banda e como veremos, numerosos estudos proban que os servizos a empresas intensivos en coñecemento (SEIC) tenden a concentrarse nas rexións metropolitanas e mellor desenvolvidas (Coffey, 2000). Diferentes análises feitos para diversos países confirman ademais que son as rexións capitais as que soen concentrar unha parte relativamente importante destas actividades nos seus Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 15 respectivos Estados (Daniels, 1995; Schamp, E.W. 1995; Tödtling, F. and Traxler, J. 1995; Illeris, S and Sjoholt, P., 1995; Cavola, L and Martinelli, F., 1995; Ferrao, J. Domingues, A. 1995; Rubalcaba, L. e Gago, D. 2003; Vence, X. e González, M. 2005). Esta é probábelmente a principal razón pola que, tal é como indica Gatrell (1999), a análise dos SEIC (no tocante ao seu crecemento, impacto sobre outros sectores, etc.) presenta un claro sesgo cara rexións metropolitanas. Tan só algúns estudos se centran, máis ou menos explicitamente, en rexións pouco desenvolvidas ou que non teñan un carácter metropolitano. Entre os mesmos poderíamos destacar os de Coffey, W.J. and Polèse, M. (1989); Martinelli, F. (1991); O,Farrel et al, (1992); Glasmeir, A. and Howland, M. (1994); Hitchens, D M W N et al, (1996) ou Muller, E. (1999). Como tamén apunta Gatrell (1999), ditos estudios soen amosar como o crecemento dos servizos a empresas (en xeral) nestas rexións é menor que nas rexións avanzadas metropolitanas. Algúns autores como Martinelli (1991a) van máis alá e sinalan que as rexións periféricas atópanse con barreiras estruturais para desenvolver un importante sector dos SEIC. Sen embargo e como veremos polo miúdo máis adiante, unha análise simple da evolución dos agregados de valor engadido e emprego, indícanos que o crecemento das actividades SEIC dase tamén nas rexións periféricas. Nalgún caso, como o español, o crecemento destas actividades nalgunhas rexións menos desenvolvidas que a media é incluso superior ao experimentado nas rexións centrais e metropolitanas. Como veremos para o caso galego, o crecemento experimentado polas ramas de servizos informáticos, servizos e I+D e outras actividades empresariais entre 1995 e 2002 máis que triplicou, en termos de emprego, os valores medios do conxunto da economía. Aínda que o maior crecemento destas actividades nalgunha rexión periférica poida ser en parte debido aos menores niveis de partida, cabe indagar nas razóns que explican por que medran este tipo de actividades nas rexións periféricas e, sobre todo, se medran dun xeito particular ou específico en contraste con outro tipo de rexións. Esta sería, en síntese, a nosa primeira pregunta de investigación e primeiro fío conductor desta tese. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 16 Pero o crecemento dos SEIC non só é relevante dende un punto de vista da súa contribución directa ás variábeis macroeconómicas senón que, na opinión de numerosos autores, ten fortes implicacións no resto da economía. Nese sentido os SEIC, como expresión da crecente importancia do coñecemento nas economías avanzadas, tamén xogan un importante papel no proceso de innovación. Tal e como sinala Wood (2001) os SEIC provén a outras organizacións de coñecementos altamente especializados nun medio económico que muda cada vez máis rápido, é cada vez máis incerto e está máis internacionalizado. É por iso polo que unha boa parte da literatura especializada neste sector refírese a este aspecto e, en particular, ao rol xogado polos SEIC nos sistemas de innovación (Miles et al, 1995; Hauknes, J. And Antonelli, C. 1997: Bilderbeek e Hertog, 1998; Hertog e Bilderbeek, 1998; Toivonen, 2005; OCDE, 2006, etc). Os traballos empíricos que abordan o rol dos SEIC nos sistemas de innovación son, sen embargo, bastante escasos. Esta escaseza é aínda maior cando nos referimos aos sistemas de innovación das rexións periféricas onde apenas existen referencias “colaterais” baseadas, en moitos casos e en forma de contraste, en análises das rexións centrais. O segundo obxectivo da nosa tese é xustamente aportar algunha luz a este escuro; en concreto preguntámonos que papel xogan os SEIC nos sistemas rexionais de innovación e como inflúe o carácter periférico da rexión nese papel. Como é obvio a orde das preguntas de investigación non é aleatoria senón que garda unha relación lóxica. Así, para contestar a última parte desta segunda pregunta será necesario aclarar en primeiro lugar cales son as características diferenciais do desenvolvemento dos SEIC nas rexións periféricas. E, no caso de existir, analisarase se estas condicionan ou non o rol dos SEIC no sistema de innovación rexional. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 17 1.2. OS FUNDAMENTOS TEÓRICOS 1.2.1. O carácter dinámico da economía de mercado (a) División do traballo e rendementos crecentes Máis que polo equilibrio a economía caracterízase por estar en constante mutación e cambio. Os economistas clásicos entenderon á perfección o carácter dinámico do sistema económico capitalista e situaron os mecanismos de cambio no centro da súa análise económica. Foi Adam Smith quen apuntou unha das máis clarivedentes sentenzas económicas: “o progreso económico depende do grado de división do traballo e este, a súa vez, vén determinado polo tamaño do mercado” (Smith, 1776). Na división do traballo está o cerne do cambio estrutural, entendido como o proceso polo que novas actividades, novas empresas e novas industrias emerxen. A condición é a existencia de maiores mercados o que, a súa vez, estaría directamente vinculado ao crecemento económico e por tanto ao propio proceso de especialización e división do traballo. Estaríamos deste xeito ante unha aparente tautoloxía tal e como apuntou Allyn Young no seu secular traballo “Increasing Returns and Economic Progress” (Young, 1928). Sen embargo o que podería semellar unha tautoloxía (é dicir, que a división do traballo depende en grande medida da división do traballo) non é máis que a lóxica circular e acumulativa que caracteriza os procesos económicos, neste caso o crecemento económico. Tal e como apuntara Smith, a división do traballo da lugar a procesos de crecemento económico porque permite alcanzar os mesmos niveis de producción con custes menores, é dicir, da lugar a rendementos crecentes. Neste senso, a nomeada contribución de Young completa a de Smith na medida en que situou no nivel macroeconómico, e non unicamente no nivel microeconómico, o proceso anterior. Así, os rendementos crecentes non só xurdirían porque cada axente se especializa naquelo que é capaz de facer mellor senón porque posibilita a aparición de novas empresas e industrias o que, toda vez que o mercado é o suficientemente grande, faría alterar as condicións iniciais (incorporación de Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 24 deberíasese á impronta neoclásica que implicou unha tendencia á modelización matemática nesta disciplina en particular nos anos 40 e 50, e que derivaría máis tarde nunha perda de estatus da mesma dentro da economía. A súa vez isto ten moito que ver, atendendo ao que nos conta Krugman (1995), coas dificuldades (imposibilidade) de aplicar o modelo neoclásico de competencia perfecta a situacións de rendementos crecentes que explican a concentración da actividade económica. Así, se ben a chamada “teoría do lugar central” desenvolvida a partir dos traballos de Christaller e Lösch consideraba implicitamente a existencia de economías de escala (posto que consideraba que determinadas actividades só se poderían desenvolver nos centros de primeiro orde, é dicir, alí onde se podía alcanzar un limiar de produción determinado), non o facía así con determinadas economías externas como son as de localización ou as de urbanización. Na opinión de Camagni (2005) a “teoría do lugar central” tiña a virtude de reducir a dous factores: os custes de transporte e as xa sinaladas economías de escala, a explicación das aglomeracións económicas e dun espazo xerarquizado en cidades de distinto nivel. Sen embargo a non consideración dos rendementos crecentes en toda a súa extensión deixábaa sen capacidade explicativa ante, por exemplo, a permanencia de fortes concentracións das actividades industrias aínda coa evidente reducción dos custes de transporte. Compre sinalar en calquera caso que a “teoría do lugar central” é de grande utilidade para explicar a concentración das actividades de servizos posto que neste caso, como nos indica Camagni (2006, 107):“as economías de escala son menos evidentes que no sector industrial, pero é moi evidente unha distribución xerárquica dos umbrais mínimos de produción (pensemos na área de mercado do barbeiro en comparación coa do hospital especializado)”. Para comprender por tanto en toda a súa extensión o fenómeno da concentración das actividades económicas motivado pola existencia de rendementos crecentes é necesario considerar economías de aglomeracións de moi diverso tipo. Nese sentido foron fundamentais os traballos de Alfred Marshall (1920) onde se fai referencia ás logo coñecidas como economías externas de localización e que Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 25 explicarían a concentración de empresas dunha mesma industria co obxecto de aproveitar as vantaxes de contar con provedores especializados, man de obra cualificada e o ambiente propicio á innovación nunha industria determinada (industrial atmosphere). Mais as economías externas non poden reducirse a unha mesma actividade industrial senón que existen determinadas vantaxes que disfrutan actividades económicas diversas cando están concentradas. Referímonos ás economías urbanas ou de urbanización e que poden estar vinculadas a factores como a concentración da intervención do sector público nas cidades (investimentos, bens públicos, etc), poden xurdir da natureza do grande mercado da cidade ou as que fan ás cidades excelentes incubadores de factores produtivos e de mercado dos inputs de produción (Camagni, 2005, 35). Do mesmo xeito aportacións máis recentes fan referencia ás coñecidas como “economías urbanas de tipo dinámico” e que neste caso non se cinguen aos factores que explican a concentración (estática) de actividades senón a aparición (dinámica) de novas actividades de maneira concentrada no espazo. Aínda que máis adiante faremos referencia a estas economías podemos dicir que en xeral entenden ás (grandes) cidades como espazos onde novos produtos, procesos e servizos verán a luz debido ou ben aos requerimentos dos mesmos na etapa inicial do seu ciclo ou ao feito de necesitar ambientes propicios para a innovación para poder ser desenvolvidos. Se ben a maior contribución da Nova Xeografía Económica (encabezada por autores como o mencionado Paul Krugman ou Anthony.J. Venables) foi xustamente a de incorporar ás economías externas e os rendementos crecentes na tradición matematizadora neoclásica, outros autores e mesmo escolas de pensamento anteriores á Nova Xeografía Económica incluíran –explicita ou implicitamentea lóxica dos rendementos crecentes nos seus traballos. 2 Deste 2 Chama a atención como en moitos casos autores de grande renome son destacados por incorporar ou no mellor dos casos “re-descubrir” conceptos ou fenómenos que dende outras posicións académicas nunca foran desbotados. Tal é o caso da Nova Xeografía Económica que explictamente bota man dos traballos de autores heterodoxos como Gunnar Myrdal ou A.O. Hirschman. Tamén o é o das chamadas “Novas Teorías do Crecemento Económico”, cuxa grande contribución foi situar ao coñecemento e a innovación como principal factor de crecemento económico varias décadas despois de que así o fixera Joseph Schumpeter. Se ben somos conscientes de que a incorporación de conceptos e teorizacións provintes doutras correntes costitúen en si mesmo un exercicio necesario para o progreso científico (“rectificar é de sabios”) non é menos Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 26 xeito diversos autores alonxáranse do excesivamente ríxido marco de análise neoclásico tanto no referido aos métodos de investigación como a conceptualización e explicación dos fenómenos. O grande cambio chegaría, segundo Scott (2000) a partir dos anos 60 e 70 cando os xeógrafos económicos, influenciados tamén pola tradición marxista, redescobren a economía política. É aí cando entroncan os estudios de xeografía económica cos de desenvolvemento económico introducíndose na análise da problemática espacial conceptos e ideas como o da “causación acumulativa” desenvolvidas por autores como Myrdal (1957), Hirschman (1958) e outros. Estas teses, que foron aplicadas sobre todo á problemática do desenvolvemento rexional (máis que á xeografía económica), entraban en evidente colisión coas teorías neoclásicas sobre desenvolvemento (Ohlin, 1933) basedas na libre movilidade de factores (K,L) buscando maiores remuneracións (beneficios e salarios, respectivamente) baixo a hipótese de rendementos constantes. Segundo o modelo noeclásico, no longo prazo os territorios alcanzarían un mesmo nivel de desenvolvemento económico toda vez que ditas remuneracións se igualaran chegando a un equilibrio. Xustamente, a introdución das hipóteses de rendementos crecentes rompía o modelo básico de inspiración neoclásica de crecemento rexional é explica situacións de “lock-in” en determinadas especializacións industriais independentemente do custe dos factores de produción. En termos de xeografía económica, isto conlevaba que a producción aparecería concentrada en determinados lugares debido á existencia de diversas economías de aglomeración. Sen embargo, nas teorías do desenvolvemeno rexional sostíñase ademais que as interrelacións entre as rexións –materializadas a través do fluxo de mercadorías, factores ou coñecementopoderían actuar como elementos perpetuadores das diferenzas, dando lugar a círculos viciosos (ou virtousos, nas rexións centrais) de desenvolvemento. Dalgunha maneira introducíase no escenario os rendementos certo que á ortodoxia lle custa recoñecer o alcance das aportación doutros enfoque e a propia diversidade de enfoques dentro da economía. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 27 crecentes e a lóxica acumulativa e circular que recollían os estudos de Allyn Young e o propio Adam Smith. (b) Rexións, innovación e lóxica funcional do espazo A partir dos anos 80 diversas correntes académicas que beben tamén de diferentes fontes irrompen e enriquecen a análise económica do espazo e a economía rexional. O impacto da crise dos anos 70 constitúe un punto de inflexión que da lugar a interpretacións novedosas dunha realidade económica que é ao xuizo de moitos autores diferente, tamén no eido espacial e rexional. Entre as principais contribucións cabe sinalar a diversa literatura de influencia Marshaliana referida aos distritos industriais, que abordaba e trataba de explicar algúns casos de crecemento de rexións anteriormente periféricas do centro de Italia (Becattini, 1990). Outros autores como A. Scott ou Michael Storper sitúanse na liña da Escola Regulacionista de tal maneira que tratan de identificar os rasgos espaciais da economía posfordista. O novo paradigma socieconómico estaría marcado por unha maior flexibilidade nas formas de producir o que no espazo se vía reflectido no declive das vellas rexións industriais (vinculadas a xeitos de producir ríxidos e fordistas) e no xurdimento de novos espazos de especialización flexíbel marcados xustamente por concentracións empresariais ao estilo dos districtos indutriais ou millieux innovadores (Aydalot, 1986). Aportacións máis recentes enfatizan, dende diversos flancos, o papel do coñecemento e das condicións para a súa creación e difusión como activo fundamental para explicar o crecemento rexional. Neste senso moito do traballo realizado aborda a importancia da proximidade xeográfica e das institucións locais como focos de creación e difusión de coñecemento que darían lugar á aparición de economías de aglomeración e, dese xeito, explicarían a concentración das actividades económicas e o crecemento rexional (Maskell, 2001). Dende outra óptica que enlazaría coa Escola Evolucionista diversos autores puxeron de manifesto a importancia das institucións (nun senso amplo) para explicar o crecemento rexional. Falamos da aplicación ao ámbito rexional do marco analítico dos Sistemas de Innovación do que da boa conta unha importante literatura sobre sistemas rexionais de innovación, entendidos como xeitos Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 28 históricos de artellar o proceso innovador nun determinado territorio rexional ou local (Morgan, 1997; Howells, J. 1998, Vence, 1998; Cooke, 2001, etc). Dende esta óptica só na complexidade das relacións entre axentes económicos (productivos e financeiros), cientifícos, gubernamentais, etc, é posíbel entender o proceso innovador dunha determinada economía. Dalgún xeito e tal e como apunta Furió (1996) estamos ante unha ruptura de paradigma dentro da economía rexional e que enfronta a unha perspectiva funcional do espazo con outra territorial. A primeira está marcada implícita e explicitamente por unha concepción xerárquica do espazo onde o nivel desenvolvemento alcanzado polas rexións e territorios está en función do lugar que ocupan nun sistema xeárquico e funcional. Esta concepción casaría, no marco da xeografía económica, coa “teoría do lugar central” pero tamén coas perspectivas de centro-periferia non só da Nova Xeografía Económica senón dos teóricos do desenvolvemento. O enfoque territorial parte sen embargo da importancia das institucións, da historia, da cultura, da política local, etc para explicar o nivel de desenvolvemento alcanzado polos territorios. Neste sentido a innovación cobra especial relevancia como factor de competitividade dos territorios o cal é produto da configuración institucional e produtiva das rexións, que desenvolverían ao longo do tempo unha forma determinada de innovar. As políticas rexionais tamén se ven fortemente influenciadas por esta mudanza de enfoque de tal maneira que o fomento da capacidade innovadora dos territorios e a activación do potencial endóxeno dos mesmos se convirte en obxectivo central. Perspectivas anteriores marcadas xustamente pola lóxica xerárquica do espazo como a aposta polos denominados “polos de crecemento” onde o territorio e as rexións eran considerados entes abstractos que podían albergar calquera tipo de actividade, desaparecen das axendas das políticas públicas rexionais. Aínda así temos que sinalar con Furió (1996) que as posturas anteriores non deben ser consideradas como antagónicas e que “toda economía participa do funcional e do territorial (...) o problema real consiste en saber que principio é dominante” Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 29 (Furió, 1996, 16). Neste senso podemos recoller diversas aportacións que usan as perspectivas anteriores de xeito complementar como as de Rodríguez-Pose (1994), Gordon (1996), Simmie e Sennet (1999) ou Veltz (1996, 2004, 2005). Así, Rodríguez-Pose (1994) sinala que se ben“o nivel de desenvolvemento actual dunha nación, unha rexión ou unha localidade é o resultado de como diferentes sistemas produtivos, reximes políticos e sociais e culturas teñen sido combinados con éxito no espazo”, tamén “as condicións sociais existentes no territorio poden xogar un papel esencial na receptividade e na capacidade de asimilar procesos e tendencias externas” (Rodríguez-Pose, 1994, 329). A súa vez. Gordon (1996) pola súa banda considera que a innovación empresarial non é produto nin dunha empresa nin dun conxunto de empresas senón que debe ser entendida como un proceso integrado nunha cadea de producción inter-empresarial. Nese sentido para coñecer a capacidade innovadora dunha rexión son fundamentais as redes de aprendizaxe e transferencia de coñecementos a moi distintos niveis, sendo especialmente importante a forma en que o sistema rexional de innovación se integra nas relación externas: “a innovación tecnolóxica non pode seguir considerándose dentro dun marco autofuciente ou localizado nun espazo concreto. Os “millieux” rexionais dan lugar a procesos de aprendizaxe colectivo esenciais para a innovación (...) estos mecanismos por si sós son cada vez máis insuficientes ben para iniciar ou ben para soster actividades creativas posto que as complementariedades tecno-económicas forzan as cadeas de producción a incorporar fontes extrarexionais de inovación. A rexión autosuficiente, de ter existido, é agora un anacronismo” (Gordon, 1996; 125). Nesa mesma liña, a aportación de Simmie e Sennet (1999) refírese de xeito particular ao fenómeno de concentración das actividades innovadoras nas grandes rexións metropolitanas sinalando que estas se benefician, ademais das distintas economías de aglomeración sinaladas pola xeografía económica, polas que eles etiquetan como “economías de globalización”. Os autores enlazan deste xeito globalización e innovación sinalando que “no contexto da globalización, os inputs de innovación dificilmente poden reducirse ao ámbito local” (Simmie e Sennet, 1999, 94). Entre as formas de colaboración externa destacan a colaboración entre empresas para a Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 30 investigación, a mobilidade dos mercados laborais de persoal científico e profisional ou os contactos con clientes e provedores estranxeiros. As grandes metrópoles posibilitan a existencia de tales interaccións; formaríase dese xeito unha economía de arquipélago con nodos “cualificados” conectados entre si ao estilo do indicado por Pierre Veltz, (1996). Precisamente Veltz (2004, 2005) sinala que estes espazos, as grandes metrópoles, se teñen convertido no principal actor na que o autor denomina a “economía de servizos hiper-industrial”, unha economía onde os servizos, e en particular os servizos a empresas, máis que desprazar ao sector industrial se fusionan con este modificando a lóxica da búsqueda da eficiencia na economía. Esta lóxica basearíase agora na interacción entre provedores e usuarios, clientes e produtores nas distintas etapas do proceso produtivo. 3 Apunta o autor que paradoxalmente a redución dos custes de transporte e comunicación favorece a polarización da actividade económica posto que “un mundo onde os custes de comunicación son elevados é un mundo de compartimentos separados e pechados que limitan o grado de competencia entre as empresas, crea rendas de monopolio espacial e limita o papel das economías de escala e das vantaxes de aglomeración tanto para consumidores como para produtores” (Veltz, 2005, 4). Para explicar porque as grandes cidades ocupan un lugar central na lóxica da nova realidade económica o autor destaca en especial o papel das xa mencionadas economías de aglomeracion dinámicas. “Isto é particularmente visíbel se nos fixamos nos efectos dinámicos, en contraste coa ás veces visión estática das economías de aglomeración. Porque as cidades ofrecen non só activos complementarios (como na estrutura input/output dun sistema de produción local) ou coordinación estática entre os axentes económicos, tamén ofrecen a posiblidade de refacer rapida e eficientemente a rede de actores e as propias cadeas de valor. (...) as grandes cidades son laboratorios para novos produtos, novos servizos, novas formas de fragmentación e coordinación ao longo das cadeas de valor, novas formas de xestión das relacións entre provedores e usuarios de bens e servizos” (Veltz, 2005, 4). De tal xeito as grandes cidades 3 O termo “economía de servizos hiper-industrial” garda relación co de “economía servindustrial” ou “metaindustrial”, acuñado entre outros por Ruyssen (1987) que fai referencia á crecente integración entre actividades indutriais e de servizos, sen implicar a fin da industria como fonte de crecemento. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 31 convírtense en “concentradores (hubs) Schumpeterianos” e en provedores de recursos relacionais claves na nova realidade económica (Veltz, 2004). Conceptos como path-dependency, procesos acumulativos, rendementos crecentes, economías externas, etc, entran explicitamente nas análises que pretenden explicar, sobre todo, os procesos de concentración económica no espazo. Pero isto faise sen abandonar a lóxica funcional dos espazos económicos dentro do sistema económico, , no sentido de que ditos espazos ocuparían unha posición determinada atendendo a variábeis de diversa índole tales como a especialización tradicional (a historia), o ciclo das tecnoloxías e dos produtos, ou mesmo aspectos institucionais e culturais (Vence, 1989). Existe aquí confluencia entre escolas de moi diversa procedencia, incluídas algunhas de inspiración neoclásica, de tal maneira que hai un amplo consenso en sinalar que a historia importa na configuración xeográfica da economía. Así, os territorios seguen unha certa senda de especialización produtiva e comercial que non sempre é facilmente mudábel. Do mesmo xeito, acontecementos e decisións de índole política –tales como a localización das capitais administrativas dos Estados ou as políticas centralistas seguidas por moitos paísesinflúen de cheo na localización das actividades económicas (Vence e González, 2005). En definitiva, os fundamentos teóricos da nosa tese susténtanse en contribucións diversas dende o punto de vista do pensamento económico. Bebemos, como vimos de ver, de aportacións moi diversas pero que comparten un importante fío conductor que non é outro que o do carácter dinámico da economía. Só dende unha óptica dinámica se pode estudar o papel que xogan novas actividades como son os SEIC, porque en si mesmo son produto do cambio estrutural e das forzas en movemento que rixen a economía. É por iso polo que, recobrando as verbas de Kaldor, compre situar a “función creativa” do mercado no centro da análise económica. Tamén insertamos ao espazo no centro da nosa análise, pero non coma un elemento abstracto senón como un niño de relacións non só económicas Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 32 senón sociais e institucionais, marcadas polos acontecementos pasados e que se adaptarían tamén a unha lóxica de funcionamento global do sistema económico. 1.3. APROXIMACIÓN EMPÍRICA E ESTRUTURA DA TESE A nosa investigación baseouse na análise en profundidade da dinámica e características dos SEIC nunha rexión periférica como é Galiza se ben para contextualizar o caso galego botamos man, en diversos apartados da tese, tamén de dados e información referentes ao eido internacional, europeo e español (tanto a nivel estatal como autonómico). En canto ás fontes de información, aínda que máis adiante adicaremos un capítulo específico a este respeito, usaranse ao longo da tese diversas fontes secundarias, tales como os directorios centrais de empresas de Galiza e España publicados polos respectivos institutos de estatísticas ou os dados das Táboas Input-Output de diversas autonomías co gallo de coñecer a configuración da oferta, demanda e comercio exterior dos SEIC en distintos tipos de rexións. Foi tamén de grande utilidade o Panel de Innovación Tecnolóxica (PITEC) que conforma en grande medida a parte empírica vinculada aos aspectos de innovación nos SEIC. Sen embargo a principal contribución da nosa análise empírica consistíu na construcción de dados primarios que foron obtidos a partir dun cuestionario e de diversas entrevistas realizadas a empresas provedoras e consumidoras de SEIC localizadas en Galiza. Esto permitíunos abordar de xeito específico diversas hipóteses de investigación establecidas ao redor das dúas grandes preguntas sinaladas máis arriba e que doutro xeito non poderían ser contrastadas. O traballo de campo realizouse no marco do proxecto “O sistema Galego de Innovación na primeira década do século XXI e a Economía Baseada no Coñecemento: Novos sectores, novas infraestruturas e novos axentes”. Dito proxecto, que obtivo financiamento da Dirección Xeral de I+D+i da Xunta de Galicia, é realizado pola equipa de investigación da Universidade de Santiago de Compostela ICEDE (Investigación en Cambio Estrutural e Desenvolvemento Económico) do que o autor forma parte. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 33 O traballo está dividido en sete grandes capítulos (sendo o presente o primeiro deles) e engádese ao final dos mesmos, a maiores da bibliografía, unha anexo con información diversa utilizada no desenvolvemento da tese. O capítulo II está adicado á revisión da literatura sobre a problemática que queremos estudar e inclúe cinco apartados diferentes. No primeiro preséntase unha definición dos SEIC así como un breve comentario sobre as principais particularidades deste sector. No segundo abórdanse as diferentes explicacións do crecemento dos SEIC aportadas por diversas escolas ou autores. Préstase especial atención á perspectiva que entende o crecemento dos SEIC como unha manifestación da crecente división do traballo nas economías modernas asociada á aparición da Economía Baseada no Coñecemento. Máis adiante, no terceiro apartado, ocupámonos dos patróns de localización destas actividades, un dos temas que máis atención leva recibido por parte da literatura especializada en SEIC (e en servizos á empresas en xeral). No cuarto apartado abordamos, en base aos anteriores e á escasa literatura sobre o tema, a problemática do crecemento dos SEIC nas rexións periféricas ou menos desenvolvidas. Finalmente no quinto apartado presentamos a literatura que estuda o papel que xogan os SEIC nos sistemas de innovación, en particular nos sistemas rexionais de innovación, tratando de ver de que maneira as diferenzas rexionais están tamen presentes neste eido. O capítulo III está dividido en dous grandes apartados; en primeiro lugar damos conta de xeito esquemático e en base á reflexión derivada da revisión da literatura, das hipóteses sobre o crecemento dos SEIC nas rexións periféricas e sobre o papel que os SEIC xogan nos sistemas de innovación desas rexións. Despois presentamos a metodoloxía e as fontes de dados empregados na nosa análise empírica. Os tres seguintes capítulos conforman a parte empírica da nosa tese. No primeiro deles preséntase unha primeiro análise, en base a dados secundarios, dos SEIC na economía galega así como no contexto español, europeo e internacional. No seguinte capítulo (capítulo V) afóndase no proceso de caracterización e crecemento dos SEIC en Galiza botando xa man da información obtida mediante os cuestionarios e entrevistas. No mesmo abordamos nun primeiro apartado a Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 40 A maiores das tipificacións construídas explicitamente en base ás clasificacións estatísticas estandar algúns autores teñen definido algunha outra en base a características adicionais que distinguen ás distintas actividades SEIC. Unha das máis comúns, xa utilizada en diversos estudios, é a establecida por Thomi e Böhn (2003). Estes autores consideran tres grandes grupos de SEIC atendendo a características observadas en cada un deles:  Os SEIC tecnolóxicos (T-SEIC) que incluirían as seguintes actividades: o Actividades de I+D nas ciencias naturais e técnicas (731) o Actividades de Enxeñería e Arquitectura, xunto coas de análise técnico e de deseño industrial (742, 743 e 74841)  Os SEIC baseados na informática (C-SEIC), que incluirían as actividades da rama 72, dende consultoría de software e hardware até actividades de bases de dados.  Os SEIC profisionais (P-SEIC) que incluirían: o Servizos legais e de auditoría (7411) o Servizos de consultoría na xestión de empresas e no recrutamento de persoal (7414, 745) o Servizos de publicidade (744). Táboa 2. Clasificación dos SEIC segundo tipo de actividade T-SEIC C-SEIC P-SEIC Investigación e Desenvolvemento 731 I+D sobre ciencias naturais e técnicas Servizos legais e de auditoría 74111 Consulta, asesoramento e práctica legal do dereito 74112 Notarías e rexistros 74113 Outras actividades xurídicas Consultaría e axencias de contratación 74140 Consulta e asesoramento sobre dirección e xestión empresarial 74501 Selección de persoal directivo e executivo 74502 Axencias de colocación 74503 Axencias de subministro pers Servizos técnicos 74201 Servizos técnicos de arquitectura 74202 Servizos técnicos de enxeñería 74203 Servizos técnicos de cartografía e topografía 74204 Outros servizos técnicos 743 Ensaios e análises técnicas Servizos informáticos e relacionados 72100 Consulta de equipo informático 72200 Consultoría de aplicacións informáticas e subministro de programas 72300 Proceso de dados 72400 Actividades relacionadas con bases de dados 72600 Outras actividades relacionadas coa informática Servizos de marketing 74401 Axencias e consultores de publicidade 74402 Xestión de soportes publicitarios Fontes: Baseada en Thomi e Böhn (2003) e na CNAE-93 Rev.1 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 41 Como se pode comprobar existen por tanto diversas clasificacións e agrupacións destas actividades de cara a permitir a súa delimitación no entramado económico. Ao longo do noso estudio non nos centraremos unicamente nunha clasificación de SEIC senón que botaremos man de varias das que vimos de presentar. As razóns desta eleición veñen determinadas, en grande medida, polas dificulades de atopar información estatística cun nivel de desagregación axustado a unha definición precisa de SEIC. 2.1.2. Dúas características fundamentais dos SEIC: a súa exportabilidade e a necesidade de proximidade Hai canto menos dúas especificidades nos SEIC que teñen unha importancia destacada para entender a dinámica destas actividades. A primeira é unha particularidade común á maioría dos servizos e refírese á simultaneidade entre os procesos de produción e consumo dos mesmos. É dicir, ao contrario que as manufacturas que se poden acumular e soen ser consumidas en momentos distintos ao da súa produción, o servizo só existe no momento en que se produce a transacción ou intercambio. Hai, por suposto, excepcións a esta “regra” ou canto menos algúns casos que non se adecúan exactamente a esta característica. Por exemplo, o desenvolvemento de software e o consumo do mesmo non son normalmente procesos simultáneos, aínda sendo unha actividade considerada como de servizos. Nembargantes si que está presente en moitos outros casos o que explica outra das particularidades de moitos servizos: a necesidade de proximidade física entre usuarios e provedores. Os servizos tenderán, deste xeito e polo xeral, a localizarse alí onde están os seus clientes, cuestión que non é necesaria no caso das manufacturas. A segunda particularidade dos SEIC e que os diferencia (xunto cos servizos a empresas en xeral) doutro tipo de servizos podería parecer contradictoria coa anterior. Os SEIC son en boa medida exportables, é dicir, poden ser prestados en espazos diferentes aos de localización das empresas provedoras. De feito, non só son exportables en potencia senón que representan unha importante e crecente Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 42 porcentaxe do comercio entre países e dentro dos países (Stabler and Howet, 1988; Coffey, W.J. and Polèse, M. 1989; Hansen, 1991; Glasmeir, A. and Howland, M. 1994). Esta característica fai que os servizos a empresas, ao igual que as manufacturas, formen parte da denominada “base económica” dunha rexión ou país na medida en que contribúen a incrementar a súa base exportadora. As formas nas que os SEIC son exportados son múltiples pero, de xeito inicial xa que na nosa análise empírica abordaremos esta cuestión, poderíamos indicar tres que poden aparecer ademais combinadas entre si:  Provisión do servizo de xeito telemático. As posibilidades de prestar determinados servizos sen necesidade de proximidade “física” co cliente semellan terse incrementado co avance das TIC. Servizos informáticos como o control de operacións diversas ou o tratamento de dados poderían prestarse deste xeito. Recentemente o avance nas TIC ten posiblitado a instalacion de sistemas de control dentro das empresas multinacionais que posibilitan a monitorización en tempo real do proceso de produción de plantas situadas a milleiros de quilómetros de distancia (RTP: real time protocol). Outros SEIC de perfil máis tradicional tales como a asesoría contábel (no seu carácter máis rutinario) non necesitarían a priori dun contacto “cara a cara” co cliente agás en moi contadas ocasións. Máis adiante abordaremos esta vía en maior profundidade.  Provisión do servizo mediante a mobilidade dos traballadores. En moitos casos, por exemplo na instalación de standards de calidade ou mesmo na realización de consultorías sobre xestión e organización, a necesidade de interacción persoal entre os provedores e os clientes redúcese a curtos espazos de tempo polo que empresas SEIC poden atender deste xeito a clientes localizados en zonas lonxanas ás mesmas.  Mediante a apertura temporal de oficinas nun determinado lugar. Esta estratexia sería a máis común cando falamos de asistencias técnicas ou proxectos cunha duración determinada. Moitas veces é a propia empresa do cliente a que “acolle” ao persoal da empresa provedora dos servizos. A Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 43 modo de exemplo poderíamos pensar no desenvolvemento dunha asistencia técnica de enxeñería ou dun proxecto de I+D que necesita a implicación de persoal da empresa provedora e da cliente. Formas de Exportación dos SEIC Fonte: Elaboración propia Como podemos observar na táboa anterior, dúas das tres canles de exportación de servizos implican a existencia dun certo grado de proximidade física, é dicir, conlevan a existencia de contactos “cara a cara” entre usuario e provedor. A terceira formula, sen embargo, non faría necesaria a existencia dese contacto ao ser substituído polos medios de comunicación telemáticos. Ao redor desta terceira forma de prover os SEIC ten xurdido un fecundo debate académico que aborda a seguinte cuestión: até que punto as novas tecnoloxías da información e da comunicación rompen coa necesidade de proximidade física, incluso en actividades intensivas en coñecemento? (Savy, 1998; Cairncross, 2001; Leamer and Storper, 2001; etc) (a) Proximidade e intercambio de coñecementos Como vimos de dicir, a aparición das novas tecnoloxías da información e da comunicación (TIC) poderían ter “relaxado” a necesidade de proximidade xeográfica porque, entre outras cousas, permiten a transferencia de información na distancia (Illeris, S. 1989; Hitchens et al, 1996). Sen embargo esta prestación potencial das TIC podería non estar presente cando nos referimos a un grande Con conta ctos “cara a cara” Sen contactos “cara a cara” Exportación de SEIC Mobilidade de Traballadores Apertura (temporal) de oficinas Uso das TIC MIX Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 44 número de SEIC. A razón fundamental é que estas son actividades onde se intercambia coñecemento moi específico e complexo. As TIC non serven, segundo diversos autores para transmitir este tipo de coñecemento, debido a que é -en gran medidade carácter tácito e por tanto moi dependente do contexto onde se produce. O que se pode transferir mediante as TIC será fundamentalmente coñecemento codificado (Leamer e Storper, M. 2000). No caso de coñecemento tácito necesitaríanse contactos “cara a cara”, é dicir, proximidade física (Storper, M. e Venables, A.J. 2000). Deste xeito xurdirá unha eficiente apropiabilidade das externalidades xurdidas por medio da interacción entre clientes, provedores, competidores, etc (Vence e González, 2003). Outros autores teñen sen embargo cuestionado –ou canto menos matizadoesta perspectiva. Así Torre e Rallet (2005), limitan a importancia da proximidade física e sinalan que outra forma de proximidade, a “proximidade organizacional”, é máis relevante para posibilitar o intercambio de coñecementos sexan tácitos ou codificados. A proximidade organizacional inclúe a súa vez diversos tipos de proximidade como son a cultural, a profisional, a intitucional, a cognitiva, etc. O intercambio de información e coñecementos por medios telemáticos, nese sentido e por poñer un exemplo, entre dous investigadores de partículas situados un en Xapón e outro en Murcia, pode ser máis fructífero que o que se da entre o investigador murciano e un sociólogo desa mesma rexión. Dalgún xeito, semella claro que a proximidade xeográfica non implica per se maior facilidade intercambio de coñecementos. Sen embargo tamén semella razonábel pensar que este tipo de proximidade –cando existe algún tipo de proximidade organizacionalfavorece o intercambio de coñecementos e o xurdimento de sinerxias (Hyppä e Kastonen, 2005). Non podemos esquecer, ademais, que boa parte das proximidades non estritamente xeográficas conflúen nun mesmo espazo (especialmente as culturais e as institucionais). Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 45 (b) Estandarización e codificación dos coñecementos Pódese pensar que moitos dos servizos prestados por empresas SEIC non entran dentro da calificación de “complexos” senón que son rutinarios e están estandarizados (pensemos nos servizos máis rutinarios como a contabilidade, a implantación de sistemas de calidade, etc). 5 Sendo eso certo, a súa transferencia a distancia sería posíbel e por tanto as TIC actuarían –neste casocomo substitutos da proximidade física entre provedores e clientes. É posíbel por tanto que determinados servizos (de menor especificidade segundo as necesidades dos clientes) poidan ser prestados –canto menos parcialmentea distancia. Nembargantes aínda nestos casos a proximidade pode seguir sendo importante desta volta por criterios estrictamente económicos. Así, se ben algúns servizos non necesitan de ningún tipo de contacto (nin sequera puntual) entre provedor e cliente, outros si o requiren. O grado no que se desenvolvan eses contactos pode variar segundo o proxecto, a actividade, o tipo de cliente, etc. Nalguns casos pode ser suficiente con visitas puntuais de persoal do provedor ao lugar do cliente (a sinatura dos contratos, entrega dos produtos, etc), noutros pode requerir desprazamentos máis longos como nas asistencias técnicas “in situ” ou nos proxectos de cooperación (proxectos de I+D, por exemplo). Neste último caso, e tal e como apuntan Jocobsen e Aslesen (2004), a merca de servizos a provedores de fóra da localidade ou rexión implica un incremento nos custes deses servizos polo feito de necesitar desprazamentos da man de obra (máis ou menos continuados) ao lugar dos clientes. Por esa razón, a importación sería unha opción menos preferíbel que a merca local ou rexional (no caso de que existira oferta neses niveis, por suposto). Noutros casos outros tipos de proximidade, comunmente inseridos na xeográfica, xogan un papel relevante. Por exemplo, a confianza e o coñecemento previo entre provedor e cliente é un factor esencial á hora de contratar determinados servizos (Aslesen e Isaksen, 2004). 5 De feito, tal e como sinala unha parte da literatura sobre SEIC, estes terían un papel relevante como conversores de coñecementos implícitos (tácitos) que aparecen de xeito disperso na economía en outros coñecementos explíticos (codificados) de utilidade para distintos tipos de clientes (Kujatch, 2005). Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 46 (c) Deslocalización de actividades SEIC? A exportabilidade dos SEIC atribúelle unha particularidade a maiores que é tamén de grande importancia. Sendo exportables os SEIC están (teoricamente) suxeitos á deslocalización e, se as circunstancias o requiren, poden moverse da súa localización inicial e aínda así atender ao mesmo mercado. Neste senso e de novo segundo Illeris, S. (1989), o xurdimento das novas tecnoloxías da comunicación e do transporte levan a pensar nunha relaxación da barreira da distancia de xeito que os negocios de servizos a empresas poderían escoller a súa localización independentemente do número de clientes locais ou do seu poder de compra (é dicir, a “teoría do lugar central” perdería relevancia). Este abriría ademais as posibilidades, por parte dos poderes públicos, de incentivar a atracción deste tipo de actividades cara áreas con pouca dotación relativa deste tipo de servizos. Sen embargo o potencial e incluso as propias posibilidades de deslocalización deste tipo de empresas non concitan moitos apoios noutros autores. Aínda que parece haber acordo na existencia dun certo proceso de descentralización nos últimos anos (Galsmeir, A. e Howland, M. 1994; Daniels, P. 1995), constátase que os destinos desta deslocalización son áreas ou suburbios próximos ás localizacións de orixe. Ademais esta descentralización afectaría sobre todo ás denomidadas actividades “back-office”, cun contido máis rutinario e estandarizábel mentres que as funcións principais permanecerían nas zonas máis “céntricas”. É por esta razón polo que este fenómeno comezou a ser coñecido como “desconcentración” no canto de “descentralización” (do inglés “deconcentration” e “decentralisation”) (Moulaert, F. e Tödtling, F. 1995). Deste xeito semella que a proximidade ao mercado principal ten aínda unha grande importancia para os SEIC e que a deslocalización entre rexións máis lonxanas non se está a dar. Esto confírmano outros estudios como o desenvolvido, para o caso Canadiano, por Wernerheim e Sharpe (2003), onde se amosa que a presunta Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 47 deslocalización deste tipo de negocios non se sustenta pola evidencia empírica, canto menos para este país. 6 6 Cabería indicar algún exemplo de actividades de servizos, non estrictamente intensivos en coñecemento, que si que están sufrindo procesos de deslocalización como poden ser os dos denominados “call-centres”. Neste caso a dinámica seguida non sería diferente a de moitas industrias manufactureiras tradicionais, máis sensíbeis aos nivel de custe da man de obra. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 48 2.2. UNHA PERSPECTIVA XERAL SOBRE O CRECEMENTO DOS SEIC Nesta sección discutiremos as distintas perspectivas que tratan de explicar a aparición e o crecemento dos SEIC. A primeira delas, de fasquía convencional, abordaría o crecemento deste sector como unha prolongación do crecemento do sector servizos nas economías modernas. A segunda perspectiva toma un punto de vista diferente e argumenta que o crecemento dos SEIC se explica pola extensión no grado de división do traballo nas economías avanzadas. Esta perspectiva compleméntase cunha visión xeral dos factores específicos polos que a actual expansión na división do traballo se manifesta no crecemento dos SEIC (como negocios independentes). 2.2.1. O crecemento do sector servizos: perspectivas convencionais A explicación do crecemento dos SEIC pode ser abordada dende a perspectiva convencional de raiz neoclásica que explica o crecemento do sector servizos (e o cambio estrutural) coma resultado dos cambios nas preferencias dos consumidores. Esta perspectiva aparece nos traballos xa clásicos de Fisher (1939) e Clark (1940) onde se nos presenta un modelo lineal de cambio estrutural de xeito que as sociedades, despois dunha primeira fase onde a economía estaría baseada en actividades primarias e máis tarde nas actividades industriais, estaríase movendo agora cara unha economía eminentemente terciaria. A medida que os países se fosen desenvolvendo pasarían dunha etapa a outra (polo tanto a terciarización é vista coma un indicador de desenvolvemento). A base teórica desta perspectiva é a chamada Lei de Engel onde se establece que existen bens denominados “superiores” caracterizados por ser relativamente máis consumidos a medida que a renda medra. Os servizos serían considerados como bens superiores e, debido a unha alta elasticidade-renda, cando a renda dos países medra o peso do sector servizos (o seu consumo) medraría máis que o resto dos sectores. Ademais, como engade Clark, debido a que os servizos non amosan Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 49 posibilidades de incrementar a produtividade na mesma medida que o sector manufactureiro, o crecemento do emprego neste sector estaría por riba da media da economía. A anterior visión do crecemento do sector servizos ten sido criticada dende diversos ángulos e por numerosos autores. Así, un dos flancos débiles é que o proceso de transición dunha etapa a outra en realidade non se explicaba (Petit, 1986). Ademaís, Gershuny e Miles (1983) indican que esta explicación (baseada como dixemos na Lei de Engel) pode servir para os servizos destinados ao consumo pero non se adaptan ao caso dunha parte (cada vez máis) importante do sector servizos: precisamente os demandados por outras empresas ou servizos á produción. Estos autores suxiren que dende a perspectiva lineal poderíase pensar que hai unha substitución de bens por servizos cando na realidade tamén se pode observar a tendencia contraria (por exemplo, a substitución do cine -un servizopolo video doméstico –un ben). Tamén Singelmann (1978) amosou na súa análise sobre as transformacións sectoriais do emprego que a evidencia empírica non confirma o modelo de Fisher e Clark en países tan representativos cos os EE.UU., Canada ou (especialmente) Xapón. O debate da terciarización mereceu tamén atención máis recente por parte de diversos autores que utilizaron a ferramenta das táboas input-output co ánimo de afondar nas causas do crecemento das actividades terciarias. Así Peneder et al, (2001a) e Savona e Lorentz, (2006) poñen o fincapé no papel xogado pola demanda interna final para explicar o crecemento do output no sector servizos en xeral pero tamén coinciden no rol diferencial do crecemento de diferentes servizos, entre os que se inclúen os SEIC. Estas actividades non só serían os principais protagonistas do cambio estrutural acontencido nos últimos anos nas economías desenvolvidas senón que o seu crecemento explícase, en grande medida, polos cambios na demanda intermedia habidos na economía e que están directamente ligados ás mudanzas tecnolóxicas e organizacionais. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 56 Seguindo a liña argumental desenvolvida anteriormente o crecemento dos SEIC pode ser entendido como unha manifestación da extensión da división do traballo nas economías modernas. Esto estaría relacionado con diversos factores, algúns deles mencionados por Martinelli e Hansen. Nesta sección imos afondar un pouco máis nesta cuestión para o cal nos referiremos ao xurdimento da chamada Economía Baseada no Coñecemento, posto que –dende o noso punto de vistanos axuda a entender o crecemento dos SEIC en particular (como un subsector dentro dos Servizos a Empresas). Dende un punto de vista xeral existe acordo en apuntar que a razón pola cal os servizos a empresas medran está relacionado cunha crecente complexidade do medio competitivo. Esto levaría a un maior necesidade de coñecementos especializados que, en moitos casos, terá que ser provisto externamente. O´Farrel, P.N. et al. (1992) indican outras tres razóns que, en resumidas contas, semellan tamén para nós unha manifestación desta realidade máis complexa: a acelerada internacionalización da produción e do comercio, unha maior competencia en factores diferentes aos prezos e, finalmente, o desenvolvemento das novas tecnoloxías de transporte e comunicacións. A cuestión anterior pódese relacionar co argumento de que nas economías actuais se observa unha importancia crecente do coñecemento. Así, un medio competitivo máis complexo pode deberse en parte á crecente importancia do coñecemento na economía onde a necesidade de actualización continua dos medios técnicos e humanos cos que as empresas se enfrontan ao mercado se fai máis acuciante. Neste contexto os SEIC non só son unha manifestación do papel cada día máis importante do coñecemento en todos os sectores económicos (e por tanto nos servizos a empresas) pero, o que é máis importante, teñen un papel clave como promotores da innovación e da acumulación do coñecemento noutros sectores (Miles et al, 1995). En si mesmo os SEIC son tamén unha manifestación dunha maior competividade en factores que non son prezos e contribúen á innovación actuando como enlaces que permiten “a interacción entre coñecemento tácito, Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 57 baseado sobre información moi específica e altamente idisincrática adquirida por empresas a traves de procesos de aprendizaxe e de acumulación implícita de experiencia e competencias, e o coñecemento codificado consistente en información científica e tecnolóxica, adquirida en institucións científicas e de investigación” Hauknes, J. And Antonelli, C. (1997, 20). O crecemento de actividades representativas dos SEIC tales como I+D, servizos de enxeñería, etc está asociado con este proceso. Debemos ter en conta outro factor adicional que –nun sentido amploestá relacionado coa crecente complexidade nos mercados. Así, en moitos casos a maior complexidade é en si mesmo debida a regulamentacións públicas en materia de calidade de procesos e produtos, coidado medioambiental, etc. Ás veces estes aspectos convértense en marcas diferenciadoras en si mesmas, independentemente de que procedan ou non de normativas públicas (Estandards, Certificacións, etc). É doado identificar aquí un mercado cada día máis importante para o sector da consultoría e doutros servizos especializados (André, I. et al, 2000). Por outra banda, tal e como apunta Wood (2001), unha economía cada vez máis internacionalizada constitúe outra oportunidade para o xurdimento de SEIC. Hai dous procesos fundamentais neste contexto máis internacional: o proceso de globalización que resulta nun incremento do comercio e nos movementos de capitais a nivel internacional e, para os Estados e rexións da UE, o proceso de integración que acelerou a apertura exterior das economías que a integran. Algunhas actividades SEIC como a investigación de mercados, o apoio xurídico, algúns servizos ligados ás novas tecnoloxías, etc están asociadas a este proceso. En relación ao desenvolvemento das novas tecnoloxías da información e da comunicación, semella claro que teñen un impacto directo nos SEIC na medida en que unha das principais ramas dentro destes servizos, os servizos informáticos, aparecen como consecuencia da aparición dunha destas novas tecnoloxías. Por Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 58 outra banda, a revolución das TIC habería que vencellala, dende un punto de vista global, ao proceso de crecente complexidade nos mercados onde o coñecemento e a aprendizaxe se volven elementos clave. Tal e como sinala Lundvall, B.A. (2002, 5), o desenvolvemento das TIC actúa como unha condición previa para o desenvolvemento da chamada “economía da aprendizaxe” (learning economy) “as TIC aceleran moitos procesos específicos na produción e na aplicación dos coñecementos”. Esto quere dicir que as TIC, ao acelerar os procesos de cambio, fomentan a necesidade de contar con servizos especializados como os SEIC. Todos os factores anteriores están implicitamente recollidos nas definicións máis extendidas da economía baseada no coñecemento. Así, David e Foray (2002) explican a aparición da economía baseda no coñecemento pola aceleración da producción do coñecemento, polo incremento do capital intanxíbel a nivel macroeconómico, pola posición central da actividade innovadora na economía e, finalmente, pola revolución vinculada ás tecnoloxías da información e da comunciación. Segundo estos autores a necesidade de innovar estase volvendo cada vez máis forte ao tempo que tende a convertirse no único medio para sobrevivir e prosperar en economías competitivas e globalizadas. Neste novo contexto a innovación ten múltiples orixes: “se ben a investigación formal poder seguir sendo o pilar da producción de coñecemento en moitos sectores (...) o sistema de producción de coñecementos estase difundindo máis ampliamente grazas a unha nova grande cantidade de lugares e actores novos” (David e Foray, 2002, 474). En definitiva, a división do traballo maniféstase hoxe –sobre todona producción de coñecemento especializado o cal da conta do papel xogado polos SEIC nas economías avanzadas. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 59 2.3. PAUTAS DE LOCALIZACIÓN NOS SEIC: O DOMINIO METROPOLITANO E DAS GRANDES CAPITAIS Tal e como recolle a literatura sobre o tema, numerosos estudios indican que os SEIC están altamente concentrados nas rexións metropolitanas (Coffey, 2000). Diversos análises feitos para varios países da UE confirman ademais que son as capitais as que normalmente conteñen unha parte relativamente grande deste sector nos seus respectivos países (Daniels, 1995; Schamp, E.W., 1995; Tödtling, F. e Traxler, J. 1995; Illeris, S. e Sjoholt, P. 1995; Cavola, L. e Martinelli, F. 1995; Ferrao, J. Domingues, A. 1995; Rubalcaba, L. e Gago, D. 2003; Vence, X e González, M. 2005). O anterior podería considerarse como unha evidencia de que o espacio nacional-estatal ten aínda unha grande importancia na demarcación dos mercados de moitas actividades. 8 Poderiamos apuntar canto menos tres factores diferentes que explican porque as rexións metropolitanas atraen esta clase de actividades: a) o tamaño e a “calidade” do mercado (que inclúe non só organizacións privadas senón tamén públicas), b) as dotacións de infraestruturas de comunicación, e c) os aspectos relacionados co mercado de traballo e coas posibilidades de que xurdan economías de aglomeración. Para entender como “traballan” estes tres factores teremos que referirnos a dúas particularidades xa mencionadas dos SEIC (a súa exportabilidade e a súa preferencia pola proximidade). Do mesmo xeito, no papel xogado por cada un deles están implícitas diversas explicacións teóricas sobre os procesos de localización das actividades económicas no espazo e sobre o desenvolvemento rexional. 2.3.1. O tamaño e a calidade do mercado contan para os SEIC A importancia deste factor, que nós consideramos crucial para entender porque os SEIC aparecen fortemente concentrados nas rexións metropolitanas, non sempre Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 60 ocupou un lugar destacado na literatura revisada sobre o tema. Hitchens et al (1996) e particularmente Martinelli, F. (1991b) téñense sen embargo referido explicitamente ao mesmo. A coñecida frase de Adam Smith “A división do traballo está limitada polo tamaño do mercado” que despois se convertiría no título dun coñecido artigo de Stigler (1951), é a razón subxacente á importancia que para os SEIC ten o tamaño do mercado. Stigler (1951) argumentaría ademais que as novas empresas xurdidas de procesos de desintegración vertical só aparecerían alí onde a demanda alcanza un tamaño crítico. O tamaño da demanda (do mercado) podería entenderse como unha “condición necesaria” para que novas empresas alcancen unha escala de produción suficiente como para subsistir de xeito independente. 9 Esto, unido ao feito de que a proximidade aos clientes conta significativamente (é dicir, non son doadamente suspceptíbeis á deslocalización), explicaría porque estas actividades aparecen concentradas en rexións metropolitanas. O papel do tamaño de mercado achéganos á coñecida como “teoría do lugar central”, desenvolvida orixinariamente por autores como W. Christaller ou A. Lösch e que era compatíbel cos modelos de inspiración neoclásica. Tal e como apunta Camagni (2006, 107) “o modelo de Christaller aparece como un modelo ben adaptado para describir e interpretar unha estrutura de centros baseada na produción de servizos (...) a hipótese de que os centros maiores desenvolvan todas as funcións inferiores ademais das superiores, que son as propias, atopa un grande apoio empírico; as economías de escala son menos evidentes que no sector industrial, pero é moi evidente unha distribución xerárquica dos umbrais mínimos de produción (pensemos na área de mercado do barbeiro en comparación coa do hospital especializado)”. 8 Rubalcaba e Gago (2003) conclúen precisamente que as diferenzas rexionais en Europa en canto á concentración e especialización nos SEIC non só se deben ao rol das capitais xa que existe tamén unha compoñente nacional. 9 Expoñéndoo dun xeito máis simple, unha empresa que venda un software altamente especializado, sería razonábel que se situara nunha cidade con 1000 clientes potenciais e non nunha onde só existen 10 (ceteris paribus, é dicir, sendo igual a composición sectorial das dúas economías). Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 61 A teoría do lugar central danos conta por tanto dunha realidade onde, baseándose nas vantaxes do tamaño do mercado e na necesidade de reducir os custes de transporte, se constrúe un espazo ordenado xerarquicamente. Nesta xerarquía existirían cidades de primeiro orde que proverían determinados servizos de maior especialización a cidades de menor tamaño e á poboación dispersa. Pero, as rexións metropolitanas non só conteñen os mercados máis grandes senón que normalmente concentran as sedes centrais e as funcións clave das grandes empresas que, na opinión de diversos autores, son as principais consumidoras dos SEIC (Moulaert e Tödtling, 1995). Deste xeito, no caso das empresas manufactureiras e considerando o papel dos SEIC, semella razonábel pensar que estes servizos se demandarán principalmente nas etapas previas á produción (I+D, planeamento, deseño, etc) e nas posteriores a este proceso (marketing, loxística, etc). Por outro lado, outros clientes moi destacados dos SEIC, as institucións públicas soen concentrar as súas principais funcións nas grandes capitais polo que esto constitúe un factor adicional para explicar a concentración dos SEIC nestas rexións (Aslesen & Isaksen 2004). O anterior ten grande importancia para explicar tamén a aparición destas actividades nesas rexións derivadas de procesos de desintegración vertical “a la Stigler”. Así a aparición de numerosas empresas de servizos de enxeñería e informática é produto da separación de funcións previamente desenvolvidas nas sedes das grandes empresas que –en grande medidaestaban xa concentradas nas grandes capitais. Por exemplo, no caso español e tal e como sinala Cal Pardo (2006), o xérmolo do sector da enxeñería habería que situalo xustamente no desprendemento por parte das grandes empresa eléctricas e constructoras dos seus departamentos de enxeñería. Compre sinalar ademais que boa parte dos grandes grupos europeos nos sectores mencionados e noutros como as telecomunicacións tiveron orixe pública (e algúns seguen sendo públicos) polo que a localización das súas sedes centrais tendeu a realizarse nas capitais (por razóns fundamentalmente políticas). Este é un factor que introduce con claridade factores Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 62 de índole histórico e político na explicación de fenómenos de concentración económica, como é o caso das actividades SEIC nas rexións capitais. Sen embargo a importancia non só reside nas condicións para que estas actividades se concentren nas rexións metropolitanas senón no feito de ser alí onde primeiro xurdirán. Para comprender en toda a súa extensión o anterior é necesario introducir na nosa análise a lóxica funcional da distribución xeográfica das actividades económicas. O feito de que sexa nas grandes cidades alí onde aparecen os novos produtos e os novos servizos ten a ver co enunciado por Vernon (1966) sobre a relación entre o espazo e o ciclo do produto. Segundo esta perspectiva, a etapa de concepción e creación de novas liñas de negocios, produtos, etc realizaríase nun determinado tipo de rexións (centrais e metropolitanas) pasando despois a outras etapas de certa estandarización onde os custes laborais serían máis relevantes para explicar a localización das actividades económicas. Se ben o anterior está claramente sesgado cara as manufacturas, o importante é que se pon de manifesto a existencia dunha lóxica funcional na distribución xeográfica das actividades económicas (na liña do sinalado polas teorías de Centro-Periferia, no campo do Desenvolvemento Económico). Tal e como apunta Vence (1986, 20), “nas fases de madurez do ciclo, as rexións vanse caracterizar non polo tipo de bens senón por funcións e posicións xerárquicas. Pásase dun espazo discontinuo formado por xustaposición de organizacións territoriais autónomas a un espacio estruturado... con relacións hierarquizadas centro/periferia”. As rexións centrais metropolitanas, ao especializarse nos SEIC, estarían por tanto respondendo a unha lóxica funcional onde estas actividades cumprirían unha función particular; mentres nas rexións periféricas non existiría un sector tan desenvolvido, xustamente porque dependerían das primeiras para ese tipo de funcións. As razóns polas que nas rexións metropolitanas se produciría unha concentración de actividades innovadoras poderían estar relacionadas, tal e como sinalan Simmie e Sennet (1999), con distintos tipos de economías externas asociadas a estes territorios. No epígrafe seguinte volveremos sobre este punto. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 63 2.3.2. A cualificación da man e de obra e as economías de aglomeración A necesidade de contar cunha man de obra de alta cualificación que se atopa máis facilmente nas grandes aglomeracións tense sinalado como un dos factores que explican a localización dos SEIC (Illeris, 1997). A racionalidade deste fenómeno, enunciado xa fai máis dun século por Marshall (1920), relacionase coas necesidade de “casar” as preferencias tanto de traballadores como de empresas. Así, para reducir riscos, os traballadores preferirán lugares onde exista un maior número de empresas que sexan demandantes potenciais do seu perfil de cualificación. O mesmo, pero en sentido contrario, funcionaría no caso das empresas. Veltz (2004) sinala xustamente que o tamaño do mercado de traballo é probabelmente a principal vantaxe competitiva das grandes cidades en comparanza coas cidades de menor tamaño. Por outra banda e tamén seguindo as contribucións da Xeografía Económica, algúns autores como Martinelli, F. (1991), apuntan que os SEIC se concentran nas grandes cidades para acceder a “externalidades de coñecemento” procedentes da aglomeración de empresas dun mesmo sector (economías de localización) ou de distintos sectores e actividades (economías de urbanización). Este factor tería unha relevancia particular no caso dos SEIC polo seu carácter de actividades intensivas en coñecemento e tecnoloxía. Algúns autores como Illeris (1989) entenden que estes factores cobran grande importancia para explicar a concentración dos SEIC debido a que agora a proximidade xa non é tan relevante e pódense prover servizos a distancia mediante as novas tecnoloxías da comunicación e do transporte. “Así, moitos servizos –aínda que non todose en particular os servizos de produción xa non están atados a localizacións próximas aos clientes. Esto non significa que outros factores de localización non sexan decisivos (...). As grandes cidades poden ser especialmente atractivas polos seus grandes mercados, alta accesibilidade, unha grande oferta de xente cualificada, e servizos de alta calidade” Illeris, S. (1989, 145-146). 10 10 En apartados precedentes xa demos conta do debate xurdido ao redor da importancia da proximidade para a provisión dos SEIC onde se matiza o expresado aquí por Sven Illeris. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 64 Simmie e Sennet (1999) destacan xustamente a importancia das distintas economías de aglomeracións que fan das grandes cidades localizacións óptimas para as actividades máis innovadoras. Os autores inclúen entre as mesmas ás economías de urbanización, que nomeabamos máis arriba, e que terían grande importancia para a innovación. Os autores enlazan este tipo de economías cos traballos de Vernon (1966) onde se destaca, como vimos, que as fases iniciais do ciclo do produto –é diciras máis innovadoras, se soen atopar nas grandes rexións metropolitanas. Nesta fase necesitaríase maior flexibilidade en relación aos inputs polo que se necesitaría unha forte diversidade dos mesmos. Por outro lado a preocupación fundamental sería a introdución do produto no mercado o cal necesitaría comunicación moi fluída non só cos clientes, senón con provedores e incluso competidores. Dalgunha maneira as economías de urbanización ás que darían lugar as grandes aglomeracións urbanas proverían un soporte fundamental para o desenvolvemento das actividades innovadoras dos novos produtos e servizos. A concentración de numerosas empresas que desevolven nese tipo de rexións as funcións máis innovadoras daría lugar non só a un mercado importante para as actividades máis intensivas en coñecemento senón tamén a un ambiente moi fértil para a innovación. Tamén Veltz (2004, 2005) como vimos no capítulo anterior sinala que as grandes cidades se teñen convertido en laboratorios para novos produtos, novos servizos e novas formas de vida. Estas serían especialmente eficientes na aceleración dos procesos de búsqueda de novas combinacións que son a base do crecemento nun contexto Schumpeterián. Refírese dese xeito o autor aos efectos dinámicos das economías de aglomeración. Sen embargo, tal e como sinalan os autores anteriores e outros, as economías de aglomeración circunscritas a un espazo pechado non son suficientes nin teñen a suficiente relevancia para explicar a concentración de actividades de innovación ou intensivas en coñecemento nas grandes rexións metropolitanas. O papel das economías de aglomeración (así entendidas) para explicar a localización dos SEIC foi posto en cuestión por diversos autores. Por exemplo, Moulaert e Gallouj, Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 65 (1993) apuntan que para algúns servizos de alto nivel é máis importante ter conexións internacionais (e dicir, ser partícipes de redes e fluxos internacionais de coñecemento) que as conexións de proximidade con outras empresas. Ditas conexións darían lugar ao que Simmie e Sennet (1999) denominan “economías de globalización”, tal e como apuntamos no apartado adicado aos fundamentos teóricos. Neste contexto existe consenso en sinalar a grande importancia dos aeroportos internacionais como infraestrutura clave nestes espazos e nas relacións entre eles. Xustamente a continuación nos referiremos a este aspecto. 2.3.3. A infraestrutura de comunicacións As rexións metropolitanas e as capitais están normalmente mellor dotadas no referido ás infraestruturas de comunicación (de persoas, información, etc) que as demáis rexións do seus países. Esto, ademais de posibilitar economías de urbanización, fai máis doada a conexión con outras rexións e con outros países (un exemplo claro son os aeroportos internacionais). No tocante á localización dos SEIC esta é unha vantaxe importante por dúas razóns. A primeira porque as empresas de SEIC que pretenden cubrir un mercado máis amplo que o local ou o rexional tenderán a localizarse alí onde o acceso a outras partes do país ou do mundo é máis doada. É particularmente relevante a existencia de conexións aéreas fluídas, é dicir de aeroportos de primeiro orde, posto que a maneira de “exportar” SEIC fundaméntase en grande medida no desprazamento de persoal (non existe mercancía física, obviamente!). A segunda razón ten que ver co sinalado no epígrafe anterior, é dicir, co feito de ser a economía cada vez máis global e interrelacionada onde diferentes tipos de fluxos (de información, de coñececemento, culturais, etc) están sendo intercambiados a unha escala internacional. Por tanto só aquelas rexións ben conectadas internacionalmente atraen un certo tipo de actividades altamente intensivas en coñecemento (Moulaert, F. e Gallouj, F. 1993; Wood, P. 1998; Veltz, P. 1996). Outro autor, Kujatch (2005), apunta á importancia das infraestruturas de comunicación tamén dende o punto de vista da transferencia de coñecementos e informacións. O autor analisa a relevancia das fontes de coñecemento en dúas rexións metropolitanas Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 72 2.4.2. Particularidades no crecemento da demanda de SEIC nas rexións pouco desenvolvidas Como xa apuntamos con anterioridade, unha das consecuencias de entender os SEIC coma un indicador dunha maior división do traballo é que se debe ter en conta a estrutura do mercado e da economía que demanda estos servizos. Neste senso e dacordo con Martinelli, F. (1991b), posto que as rexións periféricas normalmente teñen unha base industrial pouco sofisticada, a demanda de SEIC terá tamén un perfil de baixa sofisticación. Dalgún xeito esto quere dicir que as posibilidades para unha maior división do traballo serían menores nestas rexións. Esto parece corroborarse ademais en diversos estudios empíricos. Así, O’Farrell et al (1992) atopou evidencias que indican que a demanda de servizos a empresas en Escocia é máis xeralista que a existente no Surleste inglés (rexión de Londres): “Semella que a demanda de servizos a empresas en Escocia é menos discriminatoria e sofisticada que a da rexión Surleste. É claro que a maioría das categorías de usuarios de servizos a empresas nas rexións periféricas, especialmente as PEMES, amosan menos experiencia no uso de consultores e requírenlle unha demanda menos complexa” O’Farrell et al (1992, 524). 12 Unha das razóns polas que acontence o anterior é que as economías das rexións periféricas normalmente teñen unha presenza importante de “plantas taller” subordinadas á outras empresas matrices. Segundo diferentes autores este tipo de empresas tenderán a utilizar os canales internos para proverse de SEIC ou, alternativamente, a utilizar os mesmos provedores que as súas centrais. Deste xeito a merca de SEIC locais convértese nunha opción pouco probábel (Coffey, W.J. e Polèse, M. 1989; Martinelli, F. 1991; Glasmeir, A. e Howland, M. 1994). Este é outro factor que reforza a concentración dos SEIC nas rexións capitalicias e metropolitanas centrais e crea dependencia externa nas rexións periféricas. Pódese dicir, sen embargo, que a importancia deste factor varía dacordo co grado de control externo, é dicir, da importancia das “plantas taller”, no sistema productivo Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 73 local. O papel das empresas multinacionais ou multirexionais compre enmarcalo, en calquera caso, dentro da xa nomeada lóxica funcional do espazo que actúa a través de canles diversos. Así, a demanda de servizos intensivos en coñecemento vén condicionada tamén pola propia estrutura productiva das rexións periféricas que estaría, seguindo unha xerarquía funcional, máis enfocada a actividades na etapa de madurez ou estandarización dos produtos. Xustamente serían estas as menos dependentes de novos coñecementos como os provistos polos servizos altamente especializados. 2.4.3. Particularidades no crecemento da oferta de SEIC nas rexións periféricas A primeira particularidade do crecemento na oferta de SEIC nas rexións periféricas vén determinada polo propio perfil da demanda. Así, os mesmos autores nomeados anterioremente (O’Farrell et al, 1992) amosan que as empresas de servizos a empresas situados en Escocia están especializadas en servizos pouco sofisticados en comparación cos situados no Surleste inglés. É razonábel pensar que, tal e como indican estes autores, esto débese ás características da demanda. Poderíamos engadir outra razón pola que se podería esperar unha especialización dos SEIC máis xeralista nestas rexións. Así, se o mencionado “efecto Stigler” é realmente importante incluso cando exista unha demanda de servizos sofisticados e complexos será posibelmente moi pequena polo que, se estos son finalmente consumidos, será fundamentalmente vía importacións. Como tamén apuntan Hitchens et al (1996, 1311) cando se refire ao mercado de servizos a empresas nas rexións periféricas: “esta demanda é insuficiente para proporcionar un marxe para o desenvolvemento de servizos altamente especializados”. Como corolario pódese dicir que o sector dos SEIC nas rexións periféricas estará primordialmente especializado en servizos de baixa sofisticación. 12 Conclusións moi semellantes son indicada noutro estudio levado a cabo polo mesmo grupo de investigación pero comparando, neste caso, a República de Irlanda, País de Gales e Irlanda do Norte co Surleste inglés. Ver Hitchens et al (1996). Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 74 Por outra banda hai razóns para pensar que as rexións periféricas poden presentar outra particularidade na estrutura sectorial dos SEIC. Así, seguindo a Martinelli, F. (1991b), podería existir unha certa dualidade en canto ao dominio (externo/rexional) das empresas do sector. Esta dualidade estaría relacionada coa mencionada dependencia exterior dos SEIC nas rexións periféricas. Así, poderíase esperar que unha vez que o mercado de SEIC medrou o suficiente, algunhas empresas que previamente exportaban estos servizos á rexións periféricas (por tanto, cun certo coñecemento dese mercado), deciden localizarse na rexión. Finalmente, en relación ao mercado do sector rexional de SEIC e dacordo con diferentes autores, este será fundamentalmente local ou rexional (Wood, P. 1998). Esto estaría relacionado coas comentadas vantaxes das rexións metropolitanas para atraer empresas que exportan este tipo de servizos a outras rexións ou países. Nese sentido o sector local dos SEIC vese privado dunha canle moi importante para a incorporación de coñecementos como son as interaccións con axentes externos. Tal e como sinala Vence (1997) un dos problemas cos que se enfrontan este tipo de rexións é o de quedar excluídas do proceso de producción internacional de tecnoloxía. Por outra banda, como corolario do feito de ser unha produción fundamentalmente orientada ao mercado rexional e da mencionada dependencia externa en aqueles servizos máis sofisticados, semella razonábel prever a existencia dun deficit comercial neste sector nas rexións periféricas. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 75 2.5. OS SEIC NOS SISTEMAS DE INNOVACIÓN Como xa foi mencionado anteriormente, os SEIC, como expresión da crecente importancia do coñecemento nas economías avanzadas, tamén xogan un importante papel no proceso de innovación. Tal e como sinala Wood (2001) os SEIC provén a outras organizacións de coñecementos altamente especializados nun medio económico que muda cada vez máis rápido, é cada vez máis incerto e está máis internacionalizado. É por iso polo que unha boa parte da literatura especializada neste sector refírese a este aspecto (Miles et al, 1995; Hauknes, J. and Antonelli, C. 1997; Bilderbeek e Hertog, 1998; Hertog e Bilderbeek, 1998; Toivonen, 2005; OCDE, 2006, etc). Segundo Toivonen (2005) o rol dos SEIC como soportes da innovación pode ser analisado dende dúas perspectivas: • os SEIC como facilitadores da innovación a nivel de empresa. • os SEIC como intermediarios e portadores de innovación a nivel dos sistemas de innovación. Nós imos centrarnos fundamentalmente no segundo eido aínda que como é doado comprender, este non pode separarse do primeiro, por esa razón faremos continuas referencias tamén a ese nivel micro. Á hora de abordar o papel dos SEIC nos sistemas de innovación partiremos de tres ideas básicas: a) As dinámicas de interacción son fundamentais para entender o rol dos SEIC na innovación, tal e como sinala Aslesen (2003, 6) as relacións entre produtores e usuarios/clientes conforman un punto de partida para estudiar as innovacións derivadas dos servizos. 13 b) Os SEIC actúan como unha “segunda infraestrutura de coñecemento” que complementa á tradicional, formada polas universidades e centros públicos de investigación (Hertog & Bilderbeek, 1998). Como provedores de coñecemento os SEIC constitúen tanto fontes de Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 76 innovación para outros sectores (sendo o caso máis claro o dos servizos de I+D) como axentes que propician a innovación na economía ao consituírense como axentes de enlace nos sistemas de innovación. c) Os SEIC son tamén importantes “usuarios de innovacións” no referido a que se atopan entre os segmentos máis innovadores do sector terciario, en niveis semellantes a moitos sectores industriais de alta tecnoloxía (Nählinder, 2002). Nesta liña existe cada vez maior evidencia sobre a crecente importancia da actividade innovadora organizada tanto para crear novo coñecemento como apara asimilar o desenvolvido por outros, non só nos SEIC senón en xeral nas actividades de servizos (Molero e Valadez, 2005). 2.5.1. Os SEIC como unha “segunda infraestrutura de coñecemento”; fontes, facilitadores e portadores da innovación Se ben os traballos de Miles et al (1995) poden considerarse como referencia á hora de falar sobre o papel dos SEIC na innovación, traballos posterirores teñen conceptualizado máis en profundidade este tema, enfatizando o papel dos SEIC como facilitadores, portadores e fontes de innovación (Bilderbeek e Hertog, 1997; Bilderbeek et al, 1998; OCDE, 2006, etc). Neste sentido Hertog, P. e Bilderbeek, R. (1998), afondando na idea nomeada da segunda infraestrutura, chegan a apuntar que esta nova “infraestrutura” mesmo se solaparía coa tradicional dando lugar a unha especie de híbrido onde o relevante serían as “redes de profisionais” máis alá da natureza (pública ou privada) dos axentes que as forman. Estas novas redes terían un moi forte “poder distribuídor” onde o importante non é só crear coñecemento senón que o que realmente conta é o fluxo e a difusión do mesmo entre os produtores e usuarios. 13 Os traballos de Lundvall (1988, 1992, etc) foron pioneiros para entender a relación entre a interacción (clientesprodutores-competidores-etc) e a capacidade innovadora dun sector, territorio ou industria. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 77 Os SEIC son definidos como “facilitadores de innovacións” porque apoian ás empresas e outros axentes no proceso de innovación. Neste rol conceptual de “facilitador” a innovación non se orixina na propia empresa SEIC senón que toma ao cliente como punto de partida de xeito que as empresas SEIC actúan como apoios en aspectos organizativos, técnicos, administrativos, etc. Os exemplos neste campo incluirían a axuda provista por unha empresa SEIC a outra empresa para introducir un novos sistema de contabilidade ou o apoio dado por unha enxeñería técnica para resolver un problema medioambiental dunha empresa. Os SEIC actúan como “portadores de innovacións” ou “pontes para a innovacion” (Czarnitzki e Spielkamp, 2000) cando transfiren coñecementos dende unha empresa ou organización a outra. Seguindo o traballo feito por Hauknes e Antonelli, (op.cit.), os SEIC actúan como “interfaces cualificados” de tal maneira que “aproveitando as novas tecnoloxías da información e da comunicación, poden actuar cada vez máis como conversores de información tecnolóxica en coñecemento específico e viceversa”(Hauknes e Antonelli, op.cit. 20). Os SEIC poden ser considerados como portadores de coñecemento específico procedente das súas múltiples interacións con clientes, competidores, etc, que deste modo facilitan o acceso á información científica e tecnolóxica de orixe moi dispersa. Tal e como sinala Aslesen (2003,6) “os SEIC aportan un punto de converxencia entre a información científico-tecnolóxica de tipo máis xeral que se atopa dispersa na economía e os requirementos e problemas máis específicos e locais das empresas clientes”. Un exemplo desta clase sería a implementación por parte da empresa SEIC dunha nova solución ou aplicación informática (pensemos en métodos B2B) nun sector ou empresa determinada cando a mesma fora desenvolvida inicialmente noutro sector ou empresa. Finalmente o rol de “fontes para a innovación” refírese ás situacións onde a empresa SEIC desenvolve, normalmente mediante interaccións coa empresa cliente, unha innovación que se implementa nesa compañía. Neste caso os SEIC xogan un papel importante na medida en que inician e desenvolven actividades Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 78 innovadoras na organización cliente. Un exemplo deste tipo teríamolo na implementación dunha campaña de publicidade para un cliente ou no desenvolvemento por parte dunha empresa de I+D dunha nova variedade de produto para unha PEME. Por suposto temos que indicar que os tres aspectos que vimos de analisar, é dicir, o rol dos SEIC como facilitadores, portadores e fontes de innovacións, non poden ser contemplados por separado senón, na maioría dos casos, de xeito imbricado. A división presentada máis arriba debe ser entendida como meramente conceptual de maneira que, ao igual que o proceso de innovación, o papel dos SEIC na economía debe ser entendido dende un punto de vista sistémico e interactivo. 2.5.2. As particularidades da innovación nas actividades SEIC Tradicionalmente a literatura académica relacionada co proceso de innovación tivo un sesgo tecnolóxico de tal sorte que estivo enfocada fundamentalmente cara as actividades industriais. Trátase dunha perspectiva onde dalgunha maneira se entende á innovación como un proceso baseado en artefactos ou en coñecementos codificábeis, que poden ser por tanto cuantificábeis (e deste xeito ser obxecto de protección vía patentes). Unha parte das innovacións nos SEIC, particularmente a vinculada aos de perfil tecnolóxico (sobre todo software e enxeñería) pode ser encadrada nesta perspectiva. Sen embargo, de xeito máis recente determinados autores comezan a cuestionar que a anterior visión tradicional teña relevancia para comprender a innovación nas actividades de servizos, en xeral. A innovación nos servizos estaría máis vinculada a aspectos intanxíbeis (por tanto de difícil cuantificación) e cotidianos como os contactos con clientes, provedores, etc, de tal maneira que dificilmente encaixa nas formulacións anteriores (Sundbo e Gallouj, 2000). 14 Existe ademais unha forte dependencia en relación a coñecementos tácitos neste tipo de Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 79 innovacións que, ao non ser codificábeis, non son facilmente identificábeis ou medíbeis. Falamos por tanto dun esforzo en innovación máis implícito que explícito e que ao non ser de doada cuantificación dificilmente poden rexistrarse, por exemplo, nas estatísticas oficiais ao respeito. Pero as limitacións do enfoque convencional non só se refiren ás dificuldades de capturar as particularidades do sector terciario senón a unha concepción do proceso de innovación que se alonxa dunha perspectiva global e colectiva. Unha visión alternativa é a desenvolvida pola escola Evolucionista e por diversos autores vinculados á corrente dos Sistemas de Innovación (Metcalfe, 1998; Lundvall, 1992; Vence, 1998). En síntese entenderíase que a innovación é un proceso complexo e acumulativo que depende das interaccións de múltiples axentes e institucións (empresas, universidades, administracións, etc) que crean redes polas cales fluiría, non sen friccións, o coñecemento. Cada territorio, cada sector e incluso cada empresa podería desenvolver unha rede ou sistema particular de innovación. A visión sistémica da innovación e a innovación nos servizos forman parte dun mesmo discurso que cuestiona a forma tradicional de entender a innovación en xeral. É por iso polo que teñen xurdido “enfoques de síntese” como o apuntado por Hertog (2006) ao referirse tanto ao concepto como ás políticas de innovación. Dito enfoque oponse a unha visión da innovación nos servizos baseada na “asimilación” (é dicir, ao uso das mesmas concepcións que na innovación tecnolóxica tradicional) pero tamén á perspectiva de “demarcación” que trataría á innovación no sector servizos con carácter de exclusividade. Na seguinte táboa podemos ver resumidas as características destes enfoques. 14 É necesario sinalar, en calquera caso, que os patróns de innovación no sector servizos distan de ser homoxéneos de tal forma que as características apuntadas non deben entenderse de forma estricta. Para coñecer máis sobre os distintos patróns de innovación dentro do sector servizos ver Vence e Trigo (2006). Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 80 Táboa 3. Tres enfoques para a I+D e a innovación nos servizos Teoría/ Práctica/Política Enfoques para os Servicios Teoría do I+D e a innovación nos servizos Evidencias e estatísticas sobre a I+D e a innovación nos servizos Políticas de I+D e innovación no sector servizos Enfoque baseado na “Asimilación” A norma é a I+D e a innovación tecnolóxica. Os servizos son simplemente menos innovadores (desde o punto de vista tecnolóxico). A I+D e a innovación tecnolóxica é moito máis reducida nos servizos (aínda que existen forrtes diferenzas internas). Non se necesita política específica algunha a parte de incrementar a sensibilidade do sector servizos cara as políticas de I+D+i existentes Enfoque baseado na “Demarcación” A innovación no sector servizos é específica e por tanto necesítanse enfoques teóricos tamén específicos. Unha grande parte da innovación nos servizos é non-tecnolóxica. A innovación nos servizos é, en grande medida, manexada de forma explícita. Existe carencia de políticas de I+D+i verticais ou específicas para os servicios. Enfoque de “Síntese” A diferenciación entre actividades industriais e de servizos xa non é apropiada. A innovación nos servizos debe entenderse como unha parte dos sistemas de innovación. Hai forte necesidade de construir unha teoría de innovación unificada. As actividades de servizos son ubicuas (e entrelazadas) tanto dentro das actividades terciarias como manufactureiras. Xogan un papel clave á hora de crear produtos e servizos innovadores e diferenciados. Os servizos necesitan ser integrados en políticas de innovación sistémicas prestando atención tanto a políticas de innovación como de “noninnovación”. Fonte: den Hertog (2006). 2.5.3. O papel do SEIC nos sistemas de innovación: unha revisión dos traballos empíricos Os autores xa nomeados, Hertog, P. e Bilderbeek, R. (1998), co obxectivo de fundamentar a súa idea da segunda infraestrutura, analisan o rol dos SEIC nos SIs baseándose no caso Holandés e, en concreto, na Enquisa Holandesa de Innovación para o ano 1992. Deste xeito analísanse tres aspectos diferentes relacionados cos SEIC: o O seu papel na cooperación para I+D o O seu uso como fontes de coñecemento externo no proceso de innovación o A súa importancia como fontes de información para a innovación. No referido ao primeiro caso os SEIC aparecen como un socio de I+D de certa relevancia na medida en que o 15% da I+D de colaboración conta con empresas consultoras e o 6% con empresas de I+D privadas. Tan só outros tres axentes superan o 15%: clientes (19%), provedores (17%) e universidades (17%). No referido ao uso dos SEIC como fontes de coñecemento externo nos procesos de innovación un 14% das empresas que realizaron esta actividades (o 42%), mercaron os servizos das consultoras mentres que o 6% subcontratron a I+D a empresas privadas de I+D. Neste caso tan só os contactos informais (17%) superaron a opción de contratar consultores, a merca de maquinaria especializada Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 81 foi unha vía usada en idéntica porcentaxe e outras opcións como a contratación de persoal cualificado quedou mesmo por debaixo (13%). Finalmente, no referido á valoración que as empresas holandesas fan das distintas fontes de información relevante para a innovación, os SEIC sitúanse nunha posición modesta pois so o 8% da empresas os sinala como axentes moi importantes ou cruciais. Neste caso unha serie de fontes tales como as dinámicas internas ás empresas, como os provedores, clientes, competidores, etc son considerados máis importantes. Outro autor, Tether (2005), trata de comparar a importancia do sistema de ciencia público e dos SEIC, dentro do sistema de innovación británico. Para iso utiliza a información provista pola versión británica da CIS-3 (Community Innovation Survey) que foi realizada no ano 2003 pero que contén información sobre actividades de innovación para o período 1998-2000. As conclusión ás que chega o autor son que os SEIC son tan importantes como a infraestrutura científica pública para a innovación. Os aspectos que analisa Tether son moi semellantes aos abordados polos anteriores autores Hertog, P. e Bilderbeek, R. (1998) e céntranse en: a) Os SEIC como fontes de información usadas para a innovación. b) Acordos de colaboración para a innovación nos SEIC. No primeiro dos casos o autor observa que tanto as organizacións privadas de investigación (onde se inclúen os SEIC, en concreto os consultores, os laboratorios comerciais e empresas de I+D e os centros de investigación privados) como a ciencia pública conformada por universidades e centros de investigación públicos, aparecen entre as fontes de información menos usadas. Dentro das dúas “infraestruturas” serían os consultores a fonte máis usada aínda que só unha pequena minoría de empresas (6,3%) os sinala como de grande importancia para a innovación. As fontes máis valoradas (e usadas) son ás internas á empresas xunto cos provedores e clientes. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 88 máis en I+D e noutras actividades innovadoras que empresas semellantes noutras zonas do país. Ademais as empresas desas rexións semellan estar máis integradas no tecido empresarial local a través de cooperacións e intercambios de coñecemento. Tamén conclúen, a partir da Enquisa de Innovación de Noruega, que as empresas de Oslo usan máis frecuentemente os servizos de consultoría en comparanza cn outras empresas localizadas noutras zonas. Ademais hai indicios de que os SEIC son de particular importancia para a innovación na rexión de Oslo. Finalmente compre sinalar unha importante caracterítica dos SEIC que aumenta a súa relevancia nos sistemas rexionais de innovación e que se refire, xustamente, as competencias ou coñecementos sistémicos que amosan. Así, tal e como sinalan Kausisto, J. e Kotal, S., (2004) e Kausisto, J. e Viljamca, A. (2006) os SEIC soen ser empresas con maiores coñecementos do entramado público de apoio á I+D+i, é dicir, do propio sistema rexional ou nacional de innovación. Esto incrementa as sinerxia xurdidas na relación entre estas empresas e outras, especialmente PEMES, de xeito que –por exemplose incrementan as posiblidades de captación de recursos públicos destinados a innovación das segundas. Neste mesmo sentido, o estudo dirixido por Vence, X. (dir) (1998) aporta evidencia sobre a importancia dos SEIC no acceso por parte das empresas e outros organismos á programas públicos de apoio á innovación. En concreto, na análise das barreiras atopadas para poder participar nos Programas Marco europeos de apoio á innovación, empresas e outros axentes dos sistemas de innovación de diversas comunidades autónomas españolas, sinalaban como problema relevante a “carencia de empresas de enxeñería e servizos de apoio á I+D”. 2.5.4. O papel do SEIC nos sistemas de innovación das rexións periféricas Como vimos de ver a literatura que aborda o papel dos SEIC nos sistemas de innovación e concretamente nos sistemas rexionais de innovación apenas si fai referencias “colaterais” ás especificidades das rexións periféricas. Tan só Muller Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 89 (1999) aborda directamente este aspecto, indicando a unha inexistencia de diferencias entre rexións periféricas e centrais no referido á relación SEICinnovación rexional. Outros autores tales como Wood (1998, 2002), Miles (2003) e particularmente Aslesen e Ikasen (2004), aínda sen tratar explicitamente o caso das rexións periféricas ou menos desenvolvidas, apuntan a unha maior implicación dos SEIC nos sistemas rexionais de innovación das rexións metropolitanas e capitais, en comparanza coas primeiras. Finalmente, pese a non atopar unha relación cun signo claro, Thomi e Böhn (2003) e Stahlecker, T. (2004) sinalan a existencia dunha relación biunívoca entre a dinámica dos SEIC, tamén no aspecto innovador, e a estrutura económica (e científica) rexional. Sobre dúas destas aportacións que constitúen visións alternativas e até certo punto opostas do papel dos SEIC nas rexións periféricas podemos construir tamén dúas hipóteses alternativas. A primeira desas hipóteses, baseada no traballo de Muller (1999), indicaríanos que o papel dos SEIC nos sistemas de innovación das rexións menos favorecidas ou periféricas, non é significativamente diferente ao rol xogado nas rexións centrais. É dicir, se partimos da evidencia de que os SEIC están menos presentes nas rexións periféricas, esta menor presencia non debería ser un obstáculo para o desenvolvemento das capacidades innovadoras da rexión. Así, como dixemos os SEIC existentes non terían un comportamento diferente dos doutras rexións e, por outro lado, a importación de SEIC funcionaría como unha alternativa a esa carencia relativa. A segunda hipótese baséase nas referencias contidas nos traballos de diversos autores como Coffey e Polese (1989) Wood (1998, 2002), Aslesen e Ikasen (2004), Hyypiä e Kautonen, (2005) e outros. En síntese diríanos que o menor desenvolvemento relativo deste sector en rexións periféricas si que afectaría ao rol que teñen os SEIC no sistema de innovación. Por unha banda as empresas SEIC máis innovadoras tenderían a concentrarse nas grandes cidades onde contan con vantaxes de diverso tipo coas que non contan nas rexións periféricas. Por outra a existencia dunha rede máis densa de empresas SEIC derivaría nun uso máis Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 90 intensivo por parte do resto dos axentes do sistema de innovación deste tipo de empresas como subministradoras de novo coñecemento ou como facilitadoras do proceso de innovación. É dicir, nesta segunda hipótese os SEIC beneficiaríanse e ao mesmo tempo contribuirían á alimentar a xerarquía funcional do espazo. Así, localizarían as súas funcións máis innovadoras (etapa de lanzamento de produtos e servizos, realización de I+D sistémica, etc) alí onde se poidan beneficiar de distintas economías de aglomeración e, ao mesmo tempo, dada a súa natureza como actividades asociadas á innovación (en tódolos sectores, en xeral) reforzarían o papel dos centros metropolitanos como incubadoras de novas empresas, novos produtos, etc. Neste caso o impacto sobre os sistemas de innovación de rexións centrais por unha banda e periféricas pola outra semella que será obrigatoriamente asimétrico. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 91 CAPÍTULO III. METODOLOXÍA E HIPÓTESES DE INVESTIGACIÓN Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 92 3.1. HIPÓTESES SOBRE O CRECEMENTO DOS SEIC EN GALIZA Como xa se mencionou e como veremos máis polo miúdo no seguinte capítulo, o sector dos SEIC en Galiza convertíuse nun dos máis dinámicos canto menos en termos de creción de emprego e valor engadido nas últimas décadas. Para analisar esta cuestión revisamos a literatura relacionada co crecemento dos SEIC e, en particular, a relacionada cos problemas que segundo varios autores terían as rexións menos favorecidas para desenvolver este sector. Esto vainos servir para presentar un marco análitico xeral que utilizaremos para abordar a análise do crecemento dos SEIC en Galiza. A maiores das hipóteses recollidas nese marco xeral, incluiranse outras de carácter específico que poden ter un impacto no crecemento destas actividades. A continuación e para comezar, presentamos unha serie de proposicións que deberían servir para entender o proceso de crecemento da demanda de SEIC e despois un segundo grupo de hipóteses de como esa demanda podería estar sendo atendida e, en particular, de como tería xurdido un sector SEIC en Galiza. As hipóteses que se presentan deben ser entendidas como hipóteses xerais e tamén como un paso inicial necesario para abordar a caracterización deste sector nas rexións periféricas. 3.1.1. Particularidades sobre o crecemento da demanda de SEIC en Galiza Como xa mencionamos anteriormente semella haber acordo en considerar que a maior e crecente complexidade nos mercados é un dos principais factores que explican o crecemento dos SEIC. Hai varias manifestacións desta maior complexidade que sería interesante analisar no caso galego: unha acelerada internacionalización da produción e do comercio, maior competitividade en factores distintos aos prezos e, finalmente, o desenvolvemento das novas tecnoloxías da información e da comunicación. No segundo caso, debido ao seu carácter abstracto, necesitaríamos de “proxies” para acometer a análise. Así, que a Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 93 competencia en prezos é agora menos importante pódese deducir dun crecente esforzo en innovación, ou dunha crecente adopción de marcas de calidade (ISOs, certificados, etc). Un segundo grupo de hipóteses estaría relacionado coas especificidades das rexións periféricas. Neste caso máis que explicar o crecemento na demanda de SEIC estaríamos a referirnos á natureza do mesmo e serviranos para ver en que medida o caso galego entra dentro da tipificación feita para as rexións periféricas. Así, como sinala O’Farrell et al, (1992) e Hitchens et al, (1996), poderíase esperar que a demanda de SEIC en Galiza tivera un carácter máis xeralista e de menor sofisticación que a existente noutras comunidades españolas máis desenvolvidas (en particular, en relación á Comunidade de Madrid). Sería interesante analisar o efecto dunha particularidade galega (e española) sobre o crecemento da demanda nos SEIC, falamos do proceso de descentralización que se producíu nas últimos décadas e que se manifestou, no caso galego, na creación e medre da administración autonómica (que xestiona, na actualidade, un orzamento que representa ao redor do 20% do PIB galego). 15 3.1.2. O xurdimento do sector SEIC en Galiza nun posíbel contexto de dependencia externa Semella razonábel pensar que a medida que o demanda de SEIC medra, incluso coas importacións de SEIC cumprindo un papel importante, emerxe tamén unha oferta propia. Esto viría dado pola xa mencionado “efecto Stigler” e pola preferencia pola proximidade xeográfica na provisión deste tipo de servizos. Se o anterior é certo, sería razonábel pensar que algúns servizos previamente importados, unha vez que a demanda alcanzou un tamaño o suficientemente grande, comezaron a ser provistos localmente. Esto implicaría ademais que algúns 15 Hai un debate importante sobre as diferentes consecuencias da descentralización política na economía. Tal e como indicamos, a demanda pública é unha parte importante da demanda total de SEIC polo que neste caso é aínda máis importante este debate. Por exemplo, aínda que este traballo non abordará esta cuestión, sería interesante estudiar os efectos Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 94 servizos antes provintes principalmente de importacións, serían prestados agora por empresas rexionais (de propiedade foránea ou non). Unha boa comprensión deste proceso de substitución de importacións podería ser de grande importancia para entender mellor o proceso de crecemento deste sector nas rexións periféricas. Seguindo a lóxica anterior, pódense formular outras hipóteses a maiores. Primeiro, aínda que o sector dos SEIC medre, hai razóns para pensar que –debido ao carácter non central da economía galegaunha parte relativamente importante do consumo de SEIC siga a cubrirse con importacións. Isto débese non só ao feito de ser a economía galega unha economía rexional (e por tanto historicamente aberta aos intercambios comerciais), senón e como xa vimos, á propia lóxica funcional do espazo na economía onde existen xerarquías de diverso tipo tamén no referido ao desenvolvemento dos SEIC. En particular e posto que as fronteiras estatais semellan xogar aínda un papel importante poderíase esperar que a porcentaxe de SEIC provintes da importación é relativamente importante en relación ás rexións próximas máis desenvolvidas (en particular en relación á capital, a comunidade de Madrid). Por outra banda, seguindo a mesma lóxica darriba e tal e como indica Hitchens et al (1996), sevizos altamente especializados –a priori cun mercado de pequenas dimensións en Galizaserían importados e por tanto o sector rexional estaría especializado en servizos menos sofisticados. Tamén sería interesante ver como se configura o sector rexional dos SEIC dende o punto de vista da propiedade (externa/rexional). Así, poderíamos esperar que a propiedade externa xoga un papel importante xa que, en moitos casos, serían empresas foráneas as que proverían á economía galega con determinados SEIC (polo que contarían cun importante coñecemento deste mercado). Baseándonos en Martinelli, (1991b) poderíase supor que este sector ten en Galiza unha natureza dual de xeito que habería un primeiro grupo, dominado por empresas de propiedade externa, con maior acceso a certas novidades en canto a produtos e da descentralización política no crecemento dos SEIC comparando dous casos (un onde se dera este proceso e outro onde non se dera). Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 95 servizos e que dese xeito serían capaces de chegar a clientes con necesidades máis concretas e tamén con capacidade de facer fronte as mesmas (grandes empresas ou a administración pública). O prestixio das grandes empresas provedoras de SEIC sería tamén un factor de vantaxe para as empresas de propiedade foránea, normalmente delegacións de grandes grupos internacionais. En canto ás empresas SEIC de propiedade galega estas tenderían a estar especializadas en servizos menos sofisticados e máis xeralistas (contabilidade, servizos de reparación de ordenadores, etc) xunto con algunhas outras máis orientadas a nichos de mercado moi específicos. No que se refire á distribución da produción dos SEIC segundo o mercado de destino poderíamos esperar, baseándonos en Wood, P. (1998) e outros, que os mercados locais e rexionais son –en grande medidaos principais destinatarios da produción das empresas SEIC localizadas en Galiza. Podería existir algunha excepción a esta característica global que cabería identificar e estudiar polo miúdo. Así, tal e como sinala Hitchens et al (1996), alí onde a demanda da lugar a unha produción especializada, pode xurdir unha vantaxe competitiva. Este podería ser un aspecto moi interesante a estudiar pois sería un exemplo de como os SEIC contribúen á “base económica” galega. Finalmente, debido a unha predominante orientación cara o mercado rexional e á dependencia externa en servizos máis sofisticados, poderíamos esperar que existise un deficit importante neste sector para o caso galego. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 96 Cadro sintético das hipóteses sobre o crecemento dos SEIC en Galiza • Hipótese 1. Os SEIC medraron en Galiza: o H.1.1. Debido ao aumento do tamaño do mercado: ao igual que en calquera outra rexión. o H.1.2. Porque, unha vez que o tamaño do mercado é suficientemente grande, a opción de importar vólvese menos desexábel: a proximidade é importante nos SEIC. • Hipótese 2. O crecemento dos SEIC dase nun contexto de “dependencia externa” ou propio de rexións periféricas. o H.2.1. A presenza de SEIC máis específicos e sofisticados é comparativamente menor polo que tenderán a ser importados. o H.2.2. As empresas SEIC galegas producen fundamentalmente para o mercado local e rexional e non teñen establecementos fóra de Galiza o H.2.4. Como consecuencia das dúas hipóteses anteriores, existirá un importante deficit comercial nos SEIC en Galiza o H.2.5. Existe unha certa dualidade na oferta local manifestada nas diferenzas entre empresas galegas e empresas de capital foráneo. • Hipótese 3. As empresas SEIC exportadoras galegas son aquelas que desenvolveron competencias asociadas a sectores tradicionais en Galiza. • Hipótese 4. A administración autonómica xoga un papel importante como cliente das SEIC en Galiza. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 97 3.2. HIPÓTESES SOBRE O PAPEL XOGADO POLOS SEIC NO SISTEMA GALEGO DE INNOVACIÓN Como xa indicamos o papel dos SEIC nunha economía determinada vai máis alá dos aspectos cuantitativos asociados a súa contribución ao emprego ou á producción agregada. Na opinión de numerosos autores os SEIC teñen un papel fundamental como provedores de coñecementos útiles para a innovación das empresas clientes e, indirectamente, para o conxunto da economía. A nosa segunda pregunta de investigación quere xustamente abordar este extremo de tal maneira que tomaría a seguinte forma: que papel xogan os SEIC nos sistemas rexionais de innovación e como inflúen o carácter periférico da rexión nese papel? Esta pregunta ten un carácter duplo na medida en que a primeira parte indaga –de xeito xerale busca engadir evidencias sobre o rol que xogan os SEIC nos sistemas rexionais de innovación. Como xa avanzamos, son poucos os estudos que abordan esta problemática ao nivel rexional e aínda existe unha escasa evidencia empírica que permita clarificar o rol dos SEIC en distintos sistemas de innovación (tanto rexionais como nacionais). Na liña dos estudos desenvolvidos en base á Community Innovation Survey para os casos holandés e inglés por, respectivamente, Hertog e Bilderbeek (1998b) e Tether (2005), buscamos saber até que punto para o caso galego: a) Os SEIC on percibidos e maniféstanse como nodos importantes nas redes de coñecemento e innovación. Para iso analisaremos a información incluída no Panel de Innovación Tecnolóxica e a obtida mediante o noso cuestionario; en ámbolos casos dita información fai referencia ao uso por parte das empresas dos SEIC como fontes de información para a innovación e como socios en proxectos de innovación. De esa forma poderíamos distinguir entre a participación dos SEIC en redes formais de coñecemento por unha banda, e redes informais pola outra. Outra forma Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 104 os de limpeza ou os de seguridade. Cando utilicemos esta base estaremos referíndonos non aos SEIC senón ao servizos a empresas en xeral (SEs) independentemente do contido en coñecemento. A información das contas rexionais será usada no seguinte capítulo onde se realizará unha primeira aproximación á estrutura e crecemento dos SEIC en Galiza.  O rexistro de Afiliación á Seguridade Social, subministrado pola Secretaría de Estado da Seguridad Social. Neste caso os dados refírense á afiliación á Seguridade Social nas ramas CNAE-93 a dous díxitos para os anos 1999 e 2005. A vantaxe desta base de dados é que, ademais de ofrecer información moi actualizada no tempo, está desagregada a nivel municipal; por esa razón serviranos para abordar a localización dos servizos a empresas en Galiza.  Os dados de ocupación do Censo de Poboación e Vivendas de 2001 publicados polo Instituto Nacional de Estadística (INE). As fontes anteriores (dados das contas económicas e da afiliación á seguridade social) non permiten desagregacións máis alá dos dous díxitos polo que non só non nos permiten delimitar os SEIC (só os SEs) senón que non se pode dicir nada da estrutura interna do sector a partir destos dados. Os dados censais sen embargo ofrecen información sobre o número de ocupados nas ramas CNAE a tres díxitos así como do nivel de formación dos mesmos. Estos dados serán usados na aproximación xeral realizada ao crecemento e estrutura dos SEIC, no seguinte capítulo.  O Directorio de Empresas de Galiza, publicado polo IGE e o Directorio de Empresas de España, publicado polo INE. A información provista refírese ao número de empresas (tamén ao número de establecementos, aínda que nós usaremos unicamente o primeiro). Neste caso a desagregación é a tres díxitos (identificando até 13 actividades SEIC) e identifícanse tamén diversos estratos segundo o número de asalariados. Esta fonte será tamén usada en varias seccións Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 105 do seguinte capítulo. Como o directorio permite desagregacións ao nivel dos concellos e comarcas será usado tamén na descrición dos patróns de localización deste sector en Galiza.  A Encuesta Anual de Servizos, publicado polo Instituto Nacional de Estadística (INE). Contén información nun nivel de desagregación elevado para o caso español e foi utilizada para achegarnos á estrutura interna dos SEIC nun marco institucional que debería gardar certas similitudes co galego.  As Táboas Input-Output Rexionais de Galiza (1998), Euskadi (2000), Madrid (2000) e Castela e León (1999), que son publicadas polos respectivos institutos de estatística. As táboas input-output rexionais ofrecen información sobre determinados “produtos” entre os que se inclúen varios SEIC. Esa información -que é sobre todo de tipo monetariodanos conta de cómo se cubre a demanda de SEIC nas CC.AA mencionadas e ofrécenos tamén dados sobre o comercio interrexional dos distintos produtos. Usaremos os dados das táboas rexionais no seguinte capítulo onde nunha análise comparativa veremos como se configuran as actividades SEIC en distintos tipos de rexións. 18  O Panel de Innovación Tecnolóxica (PITEC) subministrado pola Fundación COTEC. Esta fonte ofrécenos información sobre aspectos vinculados á innovación e á incorporación de coñecementos para as empresas españolas, incluídas as de diversas ramas de actividade SEIC. Os dados do panel foron usados nos apartados onde se abordou o rol dos SEIC no sistema galego e español de innovación así como nas distintas comunidades autónomas. No anexo metodolóxico preséntase unha descrición máis polo miúdo do panel. 3.3.3. Análise de fontes primarias 18 No anexo metodolóxico inclúese unha descrición máis detallada das táboas input-output utilizadas na nosa análise. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 106 (a) O cuestionario Numerosos aspectos que era necesario abordar para contrastar as nosas hipóteses non podían ser analisados unicamente mediante fontes secundarias. Ademais os dados recollidos por outras fontes implican necesariamente unha certa dose de rixidez, cousa que non acontece cando existe a posibilidade de construir a propia información. É por isa razón pola que se decidíu elaborar un cuestionario así como realizar unha serie de entrevistas –en base aos anteriores cuestionariosa provedores e demandantes de SEIC. A continuación presentamos as partes nas que dividimos ese cuestionario se ben no anexo inclúese unha copia completa do mesmo. (i) Estrutura do cuestionario O cuestionario construíuse seguindo o marco teórico previamente desenvolvido e que derivou no establecemento das hipóteses presentadas no capítulo anterior. Deste xeito dividíuse en seis partes nas que se abordaban os seguintes aspectos:  Parte A. Aspectos Xerais. información xeral da empresa como actividade económica, ano de creación, orixe do accionista principal, número de empregados, etc  Parte B. Localización, clientes e competidores. Búscabase coñecer, en primeiro lugar, os factores de localización da empresa en Galiza o cal nos permite realizar un primeiro achegamento ás razóns de crecemento dos SEIC en Galiza. Tamén se pregunta polo tipo e número de clientes e competidores así como pola orixe xeográfica dos mesmos.  Parte C. Prestación do Servizo. Neste apartado preguntábase polos distintos métodos de prestación do servizo, distinguindo cando o cliente se atopa a máis de 200 quilómetros (entendendo esta barreira como a determina a venda do servizo fóra de Galiza). A información contida nesta parte foi de grande relevancia para contrastar a importancia da proximidade xeográfica á hora de prover este tipo de servizos (aspecto que ten, como vimos en capítulos precedentes, especial relevancia para avaliar o crecemento dos SEIC en rexións periféricas). Tamén se buscaba coñecer a opinión das empresas SEIC a Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 107 cerca das razóns polas que considera que os seus clientes mercan os seus servizos. Esta pregunta danos información sobre as causas xerais de crecemento destas actividades. Esta parte só se incluíu nos cuestionarios enviados ás empresas provedoras de SEIC.  Parte D. Incorporación de Novos Coñecementos. Pretendíase aquí analisar as distintas vías e axentes de incorporación de coñecementos útiles para innovación das empresas. Deste xeito analizábase se existe unha forma concreta de incorporar coñecementos por parte das empresas SEIC e que papel xogan os propios SEIC para a incorporación de novos coñecementos para os seus clientes. Decidíuse abordar separadamente a incorporación de coñecementos e a innovación para establecer así unha diferenza entre as actividades explícitas e formais de innovación e as que non o son (que soen descansar en interaccións de diverso tipo mediante as cales se incorporan múltiples coñecementos).  Parte E. Innovación. Nesta parte buscábase coñecer que tipo de activividades de innovación realizan as empresas SEIC en contraste con outro tipo de empresas para dese xeito poder caracterizar o esforzo formal en innovación das actividades. Preguntábanse aspectos como o tipo de actividade (gastos internos en I+D, gastos externos, adquisición de maquinaria, etc) e a cuantía adicada a cada un deles. Tamén se preguntou a forma de financiar esas actividades (fondos propios ou alleos e dentro deses últimos a orixe: administración, banca, etc). Finalmente preguntouselle ás empresas se introduciron algún tipo de innovación nos dous anos anteriores e de que tipo foron (de ben, de servizo, de proceso, etc).  Parte F. Demanda de Servizos/Externalización. Esta parte estaba destinada a capturar a lóxica que leva ás empresas non só a externalizar senón tamén a consumir SEIC. Prestouse especial atención á orixe dos servizos mercados así como as razóns polas que se importaban este tipo de servizos. Decidimos incluir esta parte tamén nos cuestionarios Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 108 enviados ás empresas SEIC na medida en que estas empresas soen ser importantes consumidoras deste tipo de servizos. (ii) Cumplimentación do cuestionario Para facilitar a cumplimentación do cuestionario optouse pola vía telemática de tal maneira que se procedeu ao deseño do mesmo en formato electrónico e á súa posterior transformacion en formato MySQL de tal forma que puidera “subirse” a unha páxina web creada ao efecto. As empresas, incluídas nunha base tamén de soporte informático, recibiron unha carta de presentación onde se incluía unha ligazón web e unha contrasinal de tal xeito que poderían acceder ao cuestionario e introducir os seus dados. Isto permitía que a información introducida pasara directamente a unha base de dados que, unha vez transformada a formato de folla de proceso (neste caso para o programa SPSS), permitía o seu tratamento. O período no que se realizou a recollida de dados mediante o cuestionario foi de abril a agosto de 2006. En marzo realizárase un test piloto dirixido a 10 empresas de cara a validar os contidos e alcance da enquisa. O cuestionario estaba dirixido a directivos ou pesoal xerente da empresa se ben os correos electrónicos aos que foi remitido se correspondíanse cos xenéricos de cada compañía. Unha vez recibido faíse indicación sobre o perfil arriba indicado da persoa que podería cumplimentar a enquisa. Posto que varias das preguntas facían referencia a unha actividade económica concreta e dado o feito de que moitas empresas desenvolven actividades económicas diversas, indicouse que ao contestar as preguntas se fixera referencia á actividade principal da empresas; é dicir, aquela que constitúen unha maior porcentaxe na cifra de negocio total. Do mesmo xeito, cando se trataba de empresas pertencentes a un grupo de procedencia non galega, rogábase facer referencia unicamente ás plantas/oficinas implantadas en Galiza. Aínda que máis adiante analisaremos polo miúdo esta cuestión hai que sinalar que o grado de resposta obtido nos cuestionarios non foi todo o satisfactorio que quixéramos. Así, tan só o 10,9% dos cuestionarios remitidos ás empresas Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 109 provedoras de SEIC (465, na poboación inicial seleccionada) foron cumplimentados correctamente. No caso das empresas demandantes ou consumidoras de SEIC obtívose unha resposta do 4,2% dos cuestionarios remitidos, se ben neste caso a poboación inicial era de 4.363 empresas. Varios dos cuestionarios non incluían respostas a tódalas preguntas ou presentaban deficiencias de diverso tipo. Para solventar ditas deficiencias optouse por chamar telefonicamente á persoa sinalada como encargada de cubrir o cuestionario. O reducido grado de resposta mina a robustez da nosa análise, especialmente cando nos referimos a distintos tipos de provedores ou demandantes (estratificados por sector, tamaño, orixe, etc). Estas limitacións trataron de ser compensadas coa realización dunha serie de entrevistas tanto a empresas provedoras como demandantes de SEIC. (b) As entrevistas Realizáronse un total de 20 entrevistas maioritariamente dirixidas ás empresas provedoras de SEIC (15) aínda que tamén a empresas clientes (5) (hai que considerar que as empresas SEIC son ao mesmo tempo provedoras e demandantes deste tipo de servizos). As entrevistas tiñan un carácter estruturado en base ao propio cuestionario e con elas tratábase de afondar nos aspectos que se incluían neste, capturando ao mesmo tempo a percepción e opinión dos entrevistados. O procedemento habitual foi o de entrevistar ás empresas unha vez que estas xa cumplimentaran o cuestionario e as entrevistas foron realizadas maioritariamente a xerentes ou directores de empresa, no período transcorrido entre abril e agosto de 2006. A información obtida foi de especial relevancia para coñecer a dinámica e a natureza da prestación dos servizos e, dentro desta, o papel e as potencialidades das TIC. Tamén se obtivo información moi valiosa sobre aspectos relacionados coa organización interna do sector así como sobre as formas de incorporar coñecementos e de innovar por parte das empresas SEIC. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 110 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 111 CAPÍTULO IV. PRIMEIRA APROXIMACIÓN AOS SEIC NA ECONOMÍA GALEGA Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 112 4.1. ESTRUTURA E CRECEMENTO DOS SEIC NO CONTEXTO INTERNACIONAL, EUROPEO E ESPAÑOL No que segue faremos unha primeira descrición dos SEIC na economía galega se ben antes presentaremos algúns dados para o contexto internacional, europeo e español cos que queremos contextualizar o noso caso. Usaranse dados da OCDE, de Eurostat, do INE e do IGE. Como xa comentamos no capítulo anterior son poucas as bases de dados que se acheguen estritamente aos SEIC por carencias na desagregación das actividades. Deste xeito e como veremos a continuación, nalgúns casos fíxose necesario describir en primeiro lugar ao sector dos Servizos a Empresas (en xeral) para logo achegarse aos SEIC, segundo a información dispoñíbel. 4.1.1. Estrutura e crecemento dos servizos a empresas e dos SEIC no contexto europeo e internacional (a) Os servizos a empresas na OCDE O cambio estrutural acontecido nos últimos anos nas economías máis avanzadas plasmouse nunha acusada terciarización da economía e, en particular, no medre de determinados servizos como os servizos a empresas (Peneder et al, 2001a; Savona e Lorentz, 2006). Así, os servizos incluídos na rúbrica de “Finanzas, seguros, inmobiliarias e outros servizos a empresas” pasaron de representar -en promedioun 13,79% do VAB nas economías da OCDE en 1970 a un 24,82% en 2004. Isto producíuse nun contexto onde o sector terciario pasou de representar aproximadamente o 54% do VAB total a perto dun 70%. Se analisamos o crecemento do emprego nas principais actividades terciarias nun período máis recente como é o transcurrido entre 1993 e 2003 podemos facernos unha idea da importancia das actividades de servizos a empresas nas economías da OCDE. Así, o peso das “actividades de inmobiliarias, alugueiro e servizos a empresas” no emprego total pasou de significar un 7,2% a un 10,2% sendo as que, claramente, máis medraron no período en termos relativos. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 113 Figura 1. Peso promedio dos principais sectores terciarios no VAB das economías da OCDE, 1970 e 2004 Fonte: Elaboración propia a partir de dados da OCDE Podemos contextualizar o caso galego dentro das economías do seu entorno aínda que isto só se pode facer cun nivel de desagregación superior ao das ramas CNAE a dous díxitos. Dese xeito para realizar unha comparanza entre Galiza e os Estados da OCDE usaremos a mesma clasificación da que botamos man con anterioridade (CNAE a un díxito) e onde os servizos a empresas se inclúen na “rama K” xunto coas actividades inmobiliarais e os alugueiros. O peso desta rama no emprego total situábase en 2003 por debaixo do que representaba a mesma na maioría dos países da OCDE (alcanzando un 6,7%) de tal xeito que só Grecia, Polonia e México rexistraban un peso inferior. O peso destas actividades sitúase por debaixo da metade do que representan en economías como a holandesa, a británica ou a francesa. 13,79 16,40 23,25 24,82 22,09 22,39 0 5 10 15 20 25 30 Finanzas, seguros, inmobiliarias e outros servizos a empresas Administración pública, sanidade, educación e outros servizos persoais Transporte, comercio e hostelería 1970 2004 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 120 680.000 persoas a case 1.200.000 (collemos ese período porque é o máis longo ofrecido polo INE para un mesmo ano base, neste caso 2000). Atendendo ao crecemento por ramas podemos ver que as actividades informáticas medraron na orde do 12% anual tanto no referido ao emprego como ao VEB mentres que as actividades de I+D rexistraron tamén un forte crecemento do emprego (perto dun 11% anual) máis non tan elevado do VEB (un 8%). A rama de outras actividades empresariais que non só conten actividades SEIC (ao estar incluídas actividades industriais de limpeza e servizos de seguranza) medraron a un ritmo menor pero que, en calquera caso, tamén superou con claridade a media da economía. Figura 8. Crecemento anual do emprego e do VEB (prezos básicos) das ramas 72, 73 e 74 e do conxunto de sectores en España, 1995-2002 Fonte: Elaboración propia a partir de dados do INE, Contas Nacionais Se realizamos a comparanza entre Galiza e España en base aos dados de emprego das respectivas Contas Económicas podemos observar como o sector de SEs galego ten un peso inferior ao español (en case 1,5 puntos). Os servizos informáticos son os que rexistran un peso comparativamente menor no caso galego (alcanzando a penas un tercio do español). Por contra chama a atención que os servizos de investigación e desenvolvemento teñan un peso maior no caso galego (0,06% e 0,08% respectivamente). En canto ao crecemento experimentado polo emprego nestas actividades nos últimos anos podemos comprobar como este 12,8% 8,2% 5,8% 6,9% 3,6% 12,0% 10,7% 7,8% 8,3% 3,5% 0% 2% 4% 6% 8% 10% 12% 14% Actividades informáticas Investigación e desenvolvemento Outras actividades empresariais SEs Total VEB Emprego Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 121 ten sido algo máis dun punto superior no caso español (8,3% e 7,2% respectivamente) se ben o diferencial respeito á media de tódolos sectores é maior no caso galego. Os servizos informáticos medraron máis en Galiza (o cal pode deberse ao seu menor peso inicial) mentres que os servizos de investigación e desenvolvemento e os de outras actividades empresariais incrementaron máis o emprego no conxunto español. Figura 9. Peso das actividades de servizos a empresas no emprego total en 2002: comparativa Galiza-España Fonte: Elaboración propia a partir dos dados do INE e IGE, Contas Económicas Figura 10. Crecemento do emprego nas ramas de servizos a empresas 19952002: comparativa Galiza-España Fonte: Elaboración propia a partir dos dados do INE e IGE, Contas Económicas 0,29% 0,08% 5,45% 5,82% 0,82% 0,06% 6,33% 7,21% 0% 1% 2% 3% 4% 5% 6% 7% 8% Actividades informáticas Investigación e desenvolvemento Outras actividades empresariais SEs Galiza España 14,0% 10,1% 6,9% 7,2% 1,5% 12,0% 10,7% 7,8% 8,3% 3,5% 0% 2% 4% 6% 8% 10% 12% 14% 16% Actividades informáticas Investigación e desenvolvemento Outras actividades empresariais SEs Total Galiza España Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 122 Unha diferenza importante entre o caso galego e o caso español reside nos niveis de produtividade acadados en cada unha das ramas conformantes dos servizos a empresas. Así, os dados das contas económicas de 2002 indican que a produtividade para o conxunto dos servizos a empresas (ramas 72 á 74) é menor no caso galego radicando esa diferenza na forte asimetría da rama de servizos informáticos e, en menor medida, na de I+D. Na primeira delas o VEB por traballador no caso galego é inferior á metade do conxunto español onde alcanza un valor cercano aos 70.000 €. Chama a atención o baixo nivel de produtividade acadado pola rama de I+D, en ámbolos dous casos inferior á media das respectivas economías (como veremos máis adiante, existen fortes diferenzas entre as dúas actividades contidas nestas ramas, é dicir, a I+D en ciencias sociais e humanidades e I+D en ciencias naturais e técnicas). Tamén é saliantábel o feito de que no caso español a produtividade dos servizos a empresas sexa inferior á do conxunto da economía (no caso galego é moi semellante). 20 Figura 11. Productividade das ramas de servizos a empresas, 2002: comparativa Galiza-España (miles de €) Fonte: Elaboración propia a partir dos dados do INE e IGE, Contas Económicas (Produtividade Aparente do Traballo: VEB por traballador) 20 Somos conscientes de que os dados de produtividade presentados para o conxunto de España son diferentes aos presentados anteriormente, na comparativa cos demáis países europeos (en particular para o caso dos servizos informáticos). Temos que suliñar, en calquera caso, que as fontes de dados teñen unha natureza moi diferente (para o caso europeo a información procede das Estatísticas Estruturais de Empresas e no segundo caso das Contas Económicas). 28,86 22,61 32,29 31,98 31,20 67,56 33,73 31,90 35,99 39,97 0 10 20 30 40 50 60 70 80 Actividades informáticas Investigación e desenvolvemento Outras actividades empresariais SEs Total Galiza España Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 123 4.1.3. Algunhas conclusións iniciais sobre os SEIC no contexto internacional, europeo, español e galego Podemos concluír sobre esta primeira aproximación á relevancia e crecemento dos servizos a empresas e dos SEIC nas economías do noso entorno que: - O crecemento destas actividades é unha constante nos diversos países tanto da OCDE como da UE aínda que a súa relevancia, tanto en termos de emprego como de VEB, é bastante heteroxénea. Aínda así obsérvase que os países máis desenvolvidos tenden a posuír un sector vinculado aos servizos a empresas de maior tamaño relativo que aqueles países con menores niveis de desenvolvemento. - No caso europeo apréciase unha forte heteroxeneidade tanto nos niveis de presenza dos SEIC como na produtividade acadada polas ramas que os conforman. Destaca a forte presenza de SEIC na economía británica onde existiría un mercado xa máis maduro e onde a presenza de multinacionais é moito maior (Rubalcaba, L. e Gago, D. 2003, 84). España sitúase en xeral por debaixo da media, en niveis semellantes a outros países do sul de Europa (Italia e Portugal) e superiores aos Estados do leste. - Galiza ocuparía no contexto dos países desenvolvidos un lugar bastante rezagado en termos de presenza deste sector sendo o seu peso tamén inferior á media española. Aínda así na nosa economía produciuse (como constataremos tamén máis adiante) un incremento no peso dos servizos a empresas, en particular dos servizos informáticos, nos últimos anos. Este crecemento foi comparativamente maior que o que se produciu de promedio nos países da OCDE se ben os niveis de partida tamén eran máis baixos. En comparanza co caso español o crecemento dos servizos a empresas en Galiza foi menor se ben os servizos informáticos medraron a un ritmo superior na economía galega. Finalmente, os niveis de produtividade acadados polos servizos a empresas en Galiza son inferiores á media española radicando esa diferenza principalmente na rama de servizos informáticos e, en menor medida, na de I+D. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 124 4.2. OS SEIC NO CONTEXTO REXIONAL ESPAÑOL: FORTE CONCENTRACIÓN E ASIMETRÍAS ESPACIAIS Neste apartado pretendemos analisar o sector dos SEIC no marco territorial español. No mesmo queremos realizar un primeiro achegamento á influencia que pode ter o carácter periférico ou menos desenvolvido da nosa economía na configuración da oferta e demanda de SEIC. Esta análise estará dividida en dúas grandes partes. Na primeira delas tratamos de describir sucintamente os patróns de distribución xeográfica dos SEIC en España. Para iso utilizarase, como xa foi indicado, unha das poucas fontes de dados que ofrecen información das actividades normalmente catalogadas como SEIC a nivel autonómico: os procedentes do DIRCE (directorio central de empresas) que se refire ao número de empresas en cada sub-rama SEIC e que permite ademais identificar o tamaño das empresas. Isto serviranos para coñecer a distribución da oferta de SEIC no Estado. 21 Na segunda parte achegámonos tamén ao lado da demanda de SEIC en catro CC.AA nas que dúas delas poden ser catalogadas como periféricas (Galiza e Castela León) e dúas como centrais (Comunidade de Madrid e Euskadi) tendo a primeira delas carácter metropolitano e capital. Para facer iso utilizamos a información das táboas input-output de cada unha das CC.AA sinaladas coa particularidade de que estas nos ofrecen información sobre o comercio interrexional deste tipo de actividades. 4.2.1. Configuración espacial do sector (a) Patróns de localización dos SEIC (distribución espacial da oferta) Na análise da concentración das ramas SEIC obsérvase, en primeiro lugar, que estas actividades están máis concentradas que a media da economía (ver índice 21 Somos conscientes de que usar como única variábel o número de empresas limita claramente a nosa análise na medida en que a estrutura empresarial (emprego medio, produtividade, etc ) non é rexionalmente homoxénea. Aínda así consideramos que esta información é adecuada para unha aproximación xeral ao tema que nos ocupa. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 125 Herfindahl na táboa seguinte). Por outra banda, obsérvase que son as actividades informáticas as de maior nivel de concentración e, en especial, a rama de “proceso de dados”. A seguinte rama en canto a nivel de concentración é a de “publicidade” seguida da de “I+D sobre ciencias sociais e humanidades”. As actividades menos concentradas son, en xeral, as máis tradicionais e de carácter máis xeralista. Serían, de menor a maior concentración, as “actividades xurídicas, de contabilidade, etc”, as de “ensaios e análises técnicas” e as “actividades empresariais diversas”. De feito, unha parte moi importante da demanda deste tipo de servizos corresponde a persoas físicas e non a empresas polo que é lóxico que os patróns de localización dos mesmos segan as pautas poboacionais. No que se refire á localización destas empresas compróbase que existe unha forte concentración de empresas SEIC na Comunidade de Madrid e, en menor medida, en Catalunya, o que se debe en grande medida ao seu tamaño. Sen embargo, como podemos observar na seguinte figura, o peso de Madrid no total de empresas SEIC é claramente superior ao que rexistra no conxunto de empresas. Na figura consideráronse unicamente aquelas empresas de menos de 200 empregados para evitar o “efecto oficina central” xa que numerosas compañías de grande tamaño están domiciliadas en Madrid de tal xeito que soen declarar tamén nesa comunidade o emprego de delegacións e oficinas situadas noutras autonomías. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 126 Táboa 5. Nivel de concentración rexional dos SEIC en España (variábel nº empresas). 2005 Herfindalh 22 72.1 Consulta de equipo informático 0,210 72.2 Consulta de aplicacións informáticas e subministro de programas informáticos 0,189 72.3 Proceso de datos 0,183 72.4 Actividades relacionadas con bases de datos 0,199 72.5 Mantemento e reparación de máquinas de oficina e equipo informático 0,143 72.6 Outras actividades relacionadas coa informática 0,210 73.1 Investigación e desenvolvemento sobre ciencias naturais e técnicas 0,141 73.2 Investigación e desenvolvemento sobre ciencias sociais e humanidades 0,146 74.1 Actividades xurídicas, de contabilidade, auditoría, etc 0,124 74.2 Servicios técnicos de arquitectura e enxeñería e outras actividades 0,117 74.3 Ensaios e análises técnicas 0,158 74.4 Publicidade 0,181 74.5 Selección e colocación de persoal 0,183 74.8 Actividades empresariales diversas 0,141 SEIC 0,131 TOTAL 0.107 Fonte: Elaboración propia a partir de dados do DIRCE Figura 12. Peso de cada de cada comunidade autónoma no total de empresas SEIC e no conxunto de empresas de menos de 200 empregados, 2005 0,0% 5,0% 10,0% 15,0% 20,0% 25,0% Andalucía Aragón Asturias Balears (Illes) Canarias Cantabria Castilla y León Castilla-La Mancha Catalunya Com. Valenciana Extremadura Galiza Madrid Murcia Navarra Euskadi La Rioja Ceuta y Melilla SEIC Total Empresas Fonte: Elaboración propia a partir de dados do DIRCE En canto aos niveis de especialización nos SEIC de cada CC.AA estes amosan unha importante heteroxeneidade de xeito que o peso das empresas SEIC no total 22 O indicador de concentración (absoluta) utilizado foi o índice de Herfindahl que se constrúe elevando ao cadrado as cotas (ou pesos) de cada rexión no total do sector (segundo a formula seguinte). Canto máis alto é o valor do índice, maior é a concentración do sector. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 127 varía dende un 22,2% na comunidade madrileña a un 8,8% na de Castela a Mancha. Se analisamos a especialización relativa, é dicir, o peso destas empresas en cada autonomía en relación ao seu peso no conxunto español, obsérvase que só tres comunidades autónomas están “especializadas” neste sector. Estas son Madrid, Catalunya e Navarra. Por contra, as autonomías que amosan unha menor especialización serían Castela a Mancha, Estremadura, Castela León e Galiza. A simple vista semella por tanto existir unha correlación entre os niveis de riqueza económica e os de presenza destas actividades. 23 Figura 13. Gráfico de dispersión e correlación entre os niveis de especialización relativa dos SEIC e o PIB pc (2005). 1,6001,4001,2001,0000,8000,600 kibsrel05 140,00 120,00 100,00 80,00 60,00 GDPpc Ceuta y Melilla La Rioja Basque Country Navarra Murcia Madrid Galicia Extremadura Comunidad Valencia Catalunya Castilla-La Mancha Castilla y León Cantabria Canarias Baleares (Islas) Asturias Aragón Andalucía Sq r lineal = 0,466 (*) GDPpc: PIBpc; kibsrel05: índice de especialización rexional relativa nos SEIC 24 Fonte: Elaboración propia a partir de dados do DIRCE e das Contas Rexionais 2 . ∑         = i ik kik XHERFINDAHLI 23 Para coñecer máis polo miúdo a relación entre o nivel de desenvolvemento económico e a presencia deste sector ver González, M. (2003). 24 O índice de especialización calcúlase da seguinte maneira: ∑∑ ∑ ∑ = = = = j i m kik m kik j iik ik ik Emp Emp Emp Emp EI 1 1: 1 1 . Onde Emp ik representa o número de empresas da rama i na rexión k. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 128 (b) Crecemento das empresas SEIC no Estado Autonómico Aínda que a presenza de SEIC semella maior nas rexións máis ricas cómpre ver se esta relación ten unha natureza tamén dinámica, é dicir, se se mantén no tempo. Para iso usaremos os datos anteriores referidos ao número de empresas nas subramas SEIC para dous anos: 1999 e 2005. O primeiro aspecto que cómpre subliñar é que os niveis de especialización relativa non parecen terse modificado de xeito relevante no período. Así o evidencia o cálculo da desviación típica dos índices de especialización relativa nos SEIC para os anos 1999 e 2005 de xeito que o valor da mesma permanece case que inalterado. Tanto a comunidade de Madrid como a de Catalunya amosaban en ámbolos dous anos unha presenza de SEIC superior ao seu peso no conxunto do Estado; a única variación relevante é a incorporación da Comunidade Foral de Navarra a ese grupo de autonomías “especializadas” en SEIC no ano 2005. Na cola da especialización permanecen nos dous anos Castela a Mancha, Castela León, Estremadura e Galiza. Por outra banda, en todas as comunidades agás en Asturias e en Estremadura, o crecemento das empresas SEIC estivo por riba do crecemento do número de total de empresas. Para o conxunto do Estado a diferenza foi de máis de 1,5 puntos anuais sendo Navarra e o País Vasco as autonomías onde este diferencial foi maior (5,7 puntos no primeiro caso e 3,7 puntos no segundo). Foi tamén Navarra a que experimentou un maior medre das empresas SEIC no período sinalado cun 6,7% anual, séguelle Asturias e as Illes Baleares cun 6,5% e un 6,2% respectivamente. Por contra, as que experimentaron un menor crecemento foron, de menor a maior, Castilla y León, Aragón e Castilla la Mancha. O crecemento dos SEIC semella por tanto un fenómeno xeralizado en todas as CC.AA independentemente do seu nivel inicial. Así o corrobora tamén o simple cálculo do coeficiente de correlación (moi baixo e non significativo) entre o nivel de a especialización rexional relativa en 1999 e o crecemento que experimentou o número de empresas deste sector. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 129 Figura 14. Gráfico de dispersión e correlación entre os niveis de especialización relativa dos SEIC en 1999 e o crecemento do PIBpc entre 1999 e 2005 1,8001,6001,4001,2001,0000,8000,600 kibsrel99 0,070 0,060 0,050 0,040 0,030 0,020 kibsgrow Ceuta y Melilla La Rioja Basque Country Navarra Murcia Madrid Galicia Extremadura Comunidad Valencia Catalunya Castilla-La Mancha Castilla y León Cantabria Canarias Baleares (Islas) Asturias Aragón Andalucía Spanish Average KIBS Growth Spanish Average All Companies Growth Sq r lineal = 0,03 (*) kibsrel99: índice de especialización rexional relativa nos SEIC en 1999; kibsgrow: taxa de variación anual acumulativa das empresas SEIC entre 1999 e 2005 Fonte: Elaboración propia a partir de dados do DIRCE e das Contas Rexionais Táboa 6. Índices de especialización rexional nos SEIC.1999 e2005 1999 2005 Andalucía 0,934 0,916 Aragón 0,908 0,868 Asturias 0,928 0,849 Baleares (Islas) 0,942 0,959 Canarias 0,991 0,961 Cantabria 0,829 0,809 Castilla y León 0,774 0,755 Castilla-La Mancha 0,645 0,618 Cataluña 1,024 1,051 Comunidad Valenciana 0,911 0,883 Extremadura 0,798 0,711 Galiza 0,756 0,781 Madrid 1,615 1,564 Murcia 0,824 0,792 Navarra 0,828 1,054 País Vasco 0,834 0,954 La Rioja 0,753 0,779 Ceuta y Melilla 0,811 0,932 DVT 0,203 0,201 Fonte: Elaboración propia a partir de dados do DIRCE e das Contas Rexionais Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 136 Figura 18. Grado de internacionalización do comercio de SEIC: (Exportacións internacionais + Importacións internacionais)/Oferta total de SEIC 0,1% 0,3% 27,0% 4,4% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% GALIZA CASTELA LEÓN MADRID EUSKADI Fonte: Elaboración propia a partir dos dados das táboas Input-Output de Castela León, Euskadi, Galiza e Madrid 4.2.3. Principais resultados da análise da dinámica rexional dos SEIC en España Os SEIC teñen, dentro das actividades terciarias, unha natureza específica manifestada entre outras características na súa “exportabilidade” e que dan lugar a patróns de localización tamén claramente distintivos. Neste capítulo tratamos de ver como se configura a xeografía dos SEIC en España para poder entender, deste xeito, as posíbeis particularidades do desenvolvemento deste sector nos distintos tipos de rexións, nomeadamente nas periféricas e nas centrais e/ou metropolitanas. Os resultados amosan que efectivamente Galiza se encadraría no primeiro deses grupos véndose afectado por tanto o perfil e a estrutura das actividades SEIC nesta economía. Tal e como se podería prever os SEIC atópanse fortemente concentrados no espazo español e, en particular, na comunidade madrileña que manifesta un nivel de especialización neste tipo de actividades ben por riba do seu peso económico xeral. Nembargante, a expansión deste tipo de servizos nos últimos anos non se limita ás comunidades máis avanzadas senón que é xeralizada a tódalas comunidades autónomas. Aínda así séguese a manifestar unha importante heteroxeneidade en canto aos niveis de especialización neste tipo de actividades Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 137 de tal xeito que as posicións rexionais relativas a penas se teñen alterado nos últimos anos. Así, a nomeada exportabilidade deste tipo servizos fai que emerxan rexións especializadas nos mesmos que provén de servizos a outras zonas. Tal e como se pode ver na análise realizada a partir dos dados das táboas Input-Output de Galiza, Euskadi, Comunidade de Madrid e Castela Léon, a Comunidade Madrileña amósase como o caso típico de rexión metropolitana e capital cun sector claramente orientado á exportación, en particular á exportación a outras zonas do Estado e en maior medida para os servizos intensivos en coñecemento. Ademais, obsérvase tamén neste caso os fortes vínculos co exterior, trazo tamén común as grandes rexións metropolitanas e que estaría relacionado –tal e como vimos en capítulos precedentescunha situación vantaxosa en canto a infraestruturas de comunicación internacionais, localizacións das sedes dos grandes grupos multinacionais, etc (Wood, 1998). Por outra banda, os casos de Galiza e Castela León encadran tamén na tipoloxía de rexións periféricas cunha importante dependencia respecto ao exterior para dotarse de servizos a empresas, en particular os máis especializados e intensivos en coñecemento. A súa vocación exportadora é tremendamente feble e o perfil tanto de produción como de consumo amosa un nivel baixo de sofisticación (en comparanza coas rexións máis avanzadas). Finalmente o caso basco constitúe unha sorte de excepción que cumpriría analisar máis polo miúdo no futuro. Sen constituír stricto sensu unha rexión metropolitana (aínda que contando cunha cidade dunha dimensión media) Euskadi amosa diversas características propias deste tipo de rexións e en particular no referido a súa forte vocación exportadora. A orientación exportadora non é, en calquera caso, tan internacional como no caso madrileño. En definitiva podemos concluír que o comercio inter-rexional dos SEIC ten un rol central á hora de moldear os patróns de localización rexional destas actividades e Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 138 por tanto para contextualizar a súa configuración na economía galega. As rexións periféricas ou, se se quer, menos desenvolvidas, poderían amosar un crecemento marcado por unha certa dependencia externa no senso de que unha parte moi importante da demanda de SEIC nestas economías se cubre vía importacións mentres que as empresas rexionais tenden a ser pouco exportadoras. Esto explicaría porque, ademais, a oferta de SEIC permanece moi concentrada en rexións metropolitanas e capitalinas. Ao igual que acontece coas actividades manufactureiras os SEIC contribuirían a incrementar a base económica desas rexións na medida en que desenvolven un sector fortemente enfocado cara a exportación. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 139 4.3. OS SEIC NA ECONOMÍA GALEGA: ESTRUTURA E CRECEMENTO 4.3.1. O sector de servizos a empresas na economía galega Como xa adiantamos en apartados precedentes, as actividades de servizos a empresas (ramas 72, 73 e 74 da CNAE-93 Rev.1) experimentaron un notábel crecemento na economía galega tanto en termos de produción como de emprego nos últimos anos. Os dados das contas económicas de Galiza indican que o seu peso no emprego pasou de representar case un 4% a case un 5,8% entre 1995 e 2002 mentres que o seu valor engadido bruto (VEB) pasou de representar o 4,11% a pesar a practicamente un 6% do total. En calquera caso e como tamén puidemos observar, o peso destas actividades sitúase claramente por debaixo da media dos países da OCDE e da UE, sendo tamén inferior á media española. O crecemento máis espectacular deuse na rama de actividades informáticas que duplicou o seu peso tanto en termos de emprego como de produción (prezos correntes). Tamén as actividades de I+D creceron de xeito relevante no período. O emprego nos servizos a empresas no seu conxunto medrou a unha taxa anual superior ao 7% mentres que o valor engadido medrou perto dun 13% ao ano. Tamén o número de afiliados á Seguridade Social nestas ramas experimentou un medre semellante ao anterior neste caso no período que vai entre xuño de 1999 a xuño de 2005. A afiliación total (incluídos todos os réximes de cotización) aos servizos a empresas medrou nun 7% anual nese período sendo as actividades informáticas as que maior crecemento rexistraron cun 17,2%, seguidas das de I+D cun 14,7% e finalmente as outras actividades empresariais cun 6,5%. Segundo estos dados a mediados de 2005 os servizos a empresas representaban o 7,8% dos afiliados totais da comunidade cando esta porcentaxe era do 6% en 1999. Por outra banda, o crecemento destos servizos foi, segundo as dúas fontes anteriores, claramente superior ao dos servizos no seu conxunto así como ao medre que Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 140 experimentou o sector industrial que no período indicado foi un chisco superior ao do terciario. Figura 19. Peso das actividades de Servizos a Empresas na economía Galega, 1995 e 2002 (*) Fonte: Elaboración propia a partir de dados do IGE, Contas Rexionais (*) Ramas 72, 73 e 74 da CNAE-93. Rev-1 Figura 20. Crecemento anual das actividades de Servizos a Empresas, 19952002 Fonte: Elaboración propia a partir dos dados do IGE, Contas Rexionais 4,11% 3,95% 5,96% 5,82% 0% 1% 2% 3% 4% 5% 6% 7% VEB Emprego 1995 2002 14,0% 10,1% 6,9% 7,2% 3,3% 3,0% 1,5% 20,7% 15,6% 12,4% 12,7% 7,0% 6,7% 6,8% 0% 5% 10% 15% 20% 25% Actividades informáticas Investigación e desenvolvemento Outras actividades empresariais Ses industria servizos Total EMPREGO VEB (base 2000) Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 141 Figura 21. Crecemento anual da afiliación á seguridade social nos servizos a empresas, 1999-2005 17,2% 14,7% 6,5% 7,0% 2,7% 0,0% 5,0% 10,0% 15,0% 20,0% Actividades Informáticas Investigación e Desenvolvemento Outras Actividades Empresariais SE TOTAL Fonte: Elaboración propia a partir dos dados obtidos da Secretaría de Estado da Seguridade Social 4.3.2. Os SEIC na economía galega: Información do censo de poboación e vivendas e do Directorio de Empresas Os dados do Censo de 2001 permiten, como xa dixemos, delimitar o sector dos SEIC pois ofrécenos información sobre os ocupados para ese ano nas distintas ramas CNAE a tres díxitos. Segundo esta fonte, no ano 2001 traballaban en Galiza nas actividades SEIC un total de 34.913 persoas o que significaba o 3,4% da poboación ocupada total. Esta porcentaxe que a primeira vista non semella moi significativa é moi posíbel que se vira incrementada de xeito relevante nos últimos cinco anos se atendemos á evolución que manifestaban os SEs en xeral (e polo que veremos a continuación, cando nos refiramos ao número de empresas nestas actividades). Segundo os dados do DIRCE de 2005 existían en Galiza un total de 20.469 empresas nas ramas SEIC, o que representaba un 11% do total. Esta porcentaxe é claramente superior ao peso que, en 2003, tiñan as ramas 72, 73 e 74 no emprego ou no VEB total. Este feito pode explicarse pola maior presenza de empresas sen asalariados no sector dos SEIC que significan o 65,1% do total mentres que para o Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 142 conxunto da economía este estrato de empresas só é do 49,4% (de feito nesta capa do sector empresarial o peso das empresas SEIC achégase ao 15% sobre o total). Por outra banda as empresas de maior dimensión son moi pouco representativas do sector SEIC de xeito que as de máis de 50 traballadores só significan o 0,23% do total (ou o que é o mesmo, 47 empresas). Por contra, no conxunto da economía estas empresas representan o 0,6%. É obvio que a escasa dimensión das empresas SEIC e o predominio das que non teñen asalariados ten que ver coa propia natureza destas actividades. Moitas delas correspóndense a servizos prestados por profisionais independentes como arquitectos, avogados ou enxeñeiros (que combinan traballos para a empresas cos dirixidos ao consumidor final). Ao igual que moitas actividades terciarias en este tipo e noutros SEIC non se fai necesario alcanzar unha grande dimensión para acadar a suficiente rendabilidade empresarial posto que os investimentos en capital fixo son moi reducidos (en comparación cos de capital humano). Por outra banda, o número de empresas SEIC medrou entre 1999 e 2005 a unha taxa do 4,8% anual, isto é, dous puntos por riba da media do número de empresas totais. Foi a rama dos servizos informáticos a que, en xeral, experimentou un maior crecemento cun 12,3% e dentro dela “outras actividades relacionadas coa informática” cun 40% e “actividades relacionadas coas bases de dados” cun 23,2% anual. No seu conxunto estas actividades duplicaron o peso na economía galega. Outra rama que experimentou un crecemento importante foi a de “ensaios e análises técnicas” que medrou un 15,4% cada ano. Por contra, as ramas que menor crecemento experimentaron foron por esta orde “actividades empresariais diversas” cun 2,4% e “actividades xurídicas, de contabilidade, etc” cun 3,9%. Son xustamente dúas das ramas de maior dimensión polo que se poden explicar en parte as suas baixas taxas de crecemento (aínda que a primeira delas reducíu tamén o seu peso no conxunto da economía galega). Neste sentido habería que destacar o crecemento no número de empresas da rama de “servizos técnicos de arquitectura, enxeñería, etc) que sendo a segunda de maior peso medrou por riba da media do sector SEIC cun 6,2%. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 143 Figura 22. Peso das empresas SEIC no total de empresas galegas. 2005 11,0% 14,5% 7,9% 5,4% 3,9% 5,5% 0,0% 2,0% 4,0% 6,0% 8,0% 10,0% 12,0% 14,0% 16,0% Total Sin asalariados Microempresa Pequena empresa Mediana empresa Gran empresa Fonte: Directorio Central de Empresas. IGE Figura 23. Crecemento anual do número de empresas SEIC en Galiza. 19992005 Fonte: Directorio Central de Empresas. IGE 4.3.3. Estrutura interna dos SEIC en Galiza (a) Estrutura interna dos SEIC na economía española Antes de comezar a análise para o caso galego imos abordar a estrutura interna dos SEIC na economía española. A razón é que para este último ámbito xeográfico dispomos da Encuesta Anual de Servicios, publicada polo INE, que nos ofrece información bastante detallada sobre as características e natureza das 4,85% 21,2% 18,6% 15,6% 23,2% 13,4% 40,0% 8,8% 5,7% 3,9% 6,2% 15,4% 5,8% 2,4% 2,8% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% SEIC Rama 721 Rama 722 Rama 723 Rama 724 Rama 725 Rama 726 Rama 731 Rama 732 Rama 741 Rama 742 Rama 743 Rama 744 Rama 748 Total Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 144 distintas actividades SEIC que nos será de utilidade non só para coñecer o caso español, senón para dar conta das diferenzas entre as distintas actividades SEIC. Deste xeito complementaremos a análise que posteriormente imos realizar para o caso galego baseada fundamentalmente nos dados do Directorio Central de Empresas e do Censo de Poboación e Vivendas. Os dados que analisamos agora refírense ao ano 2003. (i) Peso de cada rama no conxunto dos SEIC Segundo os dados da enquisa de servizos a rama SEIC de maior dimensión é a vinculada aos servizos xurídicos e de contabilidade que representarían algo máis do 30% do VA dos SEIC, perto do 27% do emprego e máis do 40% das empresas. Dentro desta rama son xustamente as actividades xurídicas as que teñen unha maior dimensión seguidas das de contabilidade, auditoría e asesoría fiscal. Séguelle en importancia a rama de “servizos técnicos de arquitectura, enxeñería, etc” con máis do 17% do VA dos SEIC, o 14% do emprego e o 24% das empresas. Tanto esta rama (742) como a anterior (741) caracterízanse por ter unha escasa dimensión media (como xa veremos, hai unha forte presenza de empresas sen asalariados) . Hai que remarcar tamén a importancia das actividades de “consultoría en equipos e programas informáticos” que representan un 16% o VA total, sendo o seu peso no número de ocupados bastante menor cun 10% e aínda máis cativo en relación ao número de empresas SEIC onde representan un 4,1%. En canto ás ramas de menor dimensión aparecerían as de I+D e as de mantemento de equipos e outros servizos informáticos que non chegan ao 2% de peso relativo en ningunha das variábeis que vimos analisando (VA, ocupados, número de empresas). (ii) Tamaño medio das Empresas As actividades de maior dimensión empresarial son as de “ensaios e análises técnicas” con 10,1 ocupados por empresa seguida da de “consultoría en equipos e programas de informática (ramas 721 e 722)” con 9,3 e da de “investigación e desenvolvemento” con 9. Pola outra banda as actividades con menor dimensión empresarial media serían aquelas onde é común atoparse con profisionais independentes, é dicir, as “actividades xurídicas” e os “servizos técnicos de arquitectura e enxeñería” con 1,6 e 2,2 ocupados de media. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 145 (iii) Investimento Bruto por Empresa Un aspecto interesante que nos da boa conta tamén da natureza das distintas actividades SEIC e que se vincula ao apartado que vimos de comentar é a do investimento bruto en bens materiais por empresa. Segundo os dados da Encuesta Anual de Servizos as actividades de maior investimento son, con bastante diferencia, as actividades de I+D con máis de 133.000 € por empresa. Séguelle a rama de “ensaios e análises técnicos” con 34.210 € e a de “proceso, tratamento e bases de dados” con case 32.000 € de investimento promedio. Por contra, como se pode ver na seguinte táboa as actividades de menor propensión investidora (en bens materiais) son –en liñas xeraisas que anteriormente viamos que tiñan menor dimensión empresarial media. En concreto serían as “actividades xurídicas”, as de “mantementos en equipos e outros servizos informáticos” e os “servizos técnicos de arquitectura e enxeñería” con 2.840 €, 5.120 € e 6.330 € de investimento medio respectivo. Táboa 7. Configuración Interna dos SEIC: dados para o conxunto do Estado, 2003 % VA total SEIC % ocupados total SEIC % empresas total SEIC Ocupados por empresa PV (€) VA/Ocup Investiment o bruto por empresa Consultoría en equipos y programas de informática (CNAE 721,722) 16,0% 9,8% 4,1% 9,3 45459,3 24,36 Proceso, tratamiento y bases de datos (CNAE 723,724) 2,5% 2,0% 1,0% 7,6 36376,8 31,98 Mantenimiento en equipos y otros servizos informáticos (CNAE 725,726) 1,4% 1,3% 1,5% 3,5 28825,7 5,12 Investigación y desarrollo (CNAE 73) 1,2% 1,3% 0,6% 9 39163,8 133,88 Actividades jurídicas, de contabilidad, etc (CNAE 741) 30.3% 26.9% 42.1% 2.5 31500 7.15 Actividades jurídicas (CNAE 7411) 12,7% 10,9% 25,8% 1,6 32533,1 2,84 Actividades de contabilidad, auditoría y asesoría fiscal (CNAE 7412) 12,2% 11,5% 12,2% 3,6 29792,6 10,00 Consulta y asesoramiento en dirección y gestión empresarial (CNAE 7414) 4,1% 3,2% 3,0% 4,1 38880 26,72 Estudios de mercado (CNAE 7413) 1,3% 1,3% 1,0% 4,9 29420,3 24,81 Servizos técnicos de arquitectura, ingeniería y otros (CNAE 742) 17,7% 14,0% 24,0% 2,2 35727,2 6,33 Ensayos y análisis técnicos (CNAE 743) 2,9% 3,0% 1,1% 10,1 33132,2 34,21 Publicidad (CNAE 744) 6,9% 6,7% 5,2% 5 28590 15,86 Otras actividades empresariales (CNAE 7484) 7,9% 11.6% 12.9% 3,4 21477,3 14,82 SEIC 100% 100% 100% 3,2 32208,8 10,58 Total Servizos -- 4,2 32690,9 35,96 Fonte: Encuesta Anual de Servizos Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 248 senón que actúan como centros tecnolóxicos ou semellantes. Compre lembrar que a promoción deste tipo de infraestruturas foi e segue sendo moi popular nas políticas de innovación seguidas polas administracións rexionais. En canto aos socios cos que cooperan, as empresas SEIC semellan facelo máis con axentes “de mercado” tales como os clientes ou os provedores de equipo e menos con axentes institucionais, especialmente con universidades e centros tecnolóxicos. Desta análise meramente descriptiva atópase por tanto algunha evidencia de que as relacións cotidianas de mercado inflúen máis no comportamento innovador dos SEIC tamén no eido da cooperación formal (se ben a cooperación con competidores non é comparativamente máis elevada). En definitiva, podemos concluír que os SEIC non se amosan como empresas especialmente activas no referido á cooperación formal para innovación. Tan só as empresas de I+D, pola súa propia natureza, presentan un comportamento especificamente dirixido a este tipo de colaboracións. Figura 62. Cooperación para a innovación nas empresas SEIC segundo tipo de socio, 2003 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% COOP1 COOP2 COOP3 COOP4 COOP5 COOP6 COOP7 COOP8 COOP9 SEIC Total Fonte: Elaboración propia a partir de dados do PITEC (*) Coop1: outras empresas do mesmo grupo; Coop2: clientes; Coop3: provedores de equipo; Coop4: competidores; Coop5: expertos e firmas consultoras; Coop6: laboratorios comerciais/empresas de I+D; Coop7: universidades; Coop8: OPIs; Coop9: centros tecnolóxicos (**) Porcentaxe sobre o total de cooperacións con tódolos axentes Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 249 6.1.7. Os SEIC e as fontes de Información para a Innovación (a) Os SEIC como fontes de información para a innovación A contribución dos SEIC á innovación non pode ser limitada aos aspectos explícitos ou formais tales como actividades de I+D, acordos de cooperación en I+D, etc. Debe abordarse tamén a opinión sobre a achega informal que fai este sector ás actividades de innovación das empresas (manifestada por contactos de múltiple natureza). O PITEC 2004 recolle este aspecto de tal xeito que podemos coñecer a valoración que merecen os SEIC, e outros axentes, como fontes de información para a innovación. Os dados do PITEC indican que os “consultores, laboratorios ou institutos privados” foron usados como fontes de información para a innovación polo 56,8% das empresas enquisadas. Desas só o 17,2% das empresas consideraban a estes axentes como de alta importancia. Como se podería prever a fonte máis usada era a interna con practicamente o 100% das empresas que a usan, e tamén a mellor valorada. Tamén as denominadas “fontes de mercado, é dicir, provedores de equipo, clientes e competidores son –polo xeralmoi usadas. Entre estas son os clientes os considerados como de alta importancia por unha porcentaxe maior de empresas (concretamente polo 32% dos que os usan e por un 21,6% do total). Se comparamos os SEIC con outras fontes de carácter institucional e, en particular, coa infraestrutura pública, vemos que a universidade ten un grado de uso moi semellante aos SEIC mentres que os OPIs serían usados en menor medida, só por un 38,7% das empresas (ao igual que os centros tecnolóxicos). Nembargantes as universidades reciben unha alta valoración por un número maior de empresas que fixeron uso delas como fontes de innovación, en concreto polo 27,6% destas. Por outra banda, a valoración dos SEIC por parte das empresas galegas é practicamente idéntica á que recibe este axente das empresas españolas. De feito as únicas diferenzas relevantes entre a valoración manifestada polas empresas galegas e as españolas refírese ás universidades que son moito máis usadas como fontes de información en Galiza que no conxunto do Estado (57,1% por 46,4%) e Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 250 que tamén son consideradas como de alta importancia por unha porcentaxe de empresas máis elevado (27,6% por 22,1%). Táboa 57. Uso e importancia outorgada aos SEIC e a outros axentes como fontes de información para a innovación, 2004 Usada Alta Importancia Importancia Media Importancia Baixa Alta Importancia/ Usada Fonte1: dentro da empresa ou grupo 96,2% 59,4% 27,1% 9,8% 61,7% Fonte2: provedores de equipo 74,4% 18,4% 36,8% 19,2% 24,7% Fonte3: clientes 68,0% 21,8% 24,1% 22,2% 32,0% Fonte4: competidores 62,8% 10,5% 21,8% 30,5% 16,8% Fonte5: Consultores, laboratorios ou institutos privados 56,8% 9,8% 19,9% 27,1% 17,2% Fonte6: universidades 57,1% 15,8% 24,4% 16,9% 27,6% Fonte7: OPIs 38,7% 6,0% 17,3% 15,4% 15,5% Fonte8: centros tecnolóxicos 37,6% 6,0% 15,0% 16,5% 16,0% Fonte9: conferencias, feiras, exposicións 75,2% 12,8% 27,1% 35,3% 17,0% Fonte10: revistas científicas, publicacións técnicas 74,8% 10,9% 36,1% 27,8% 14,6% Fonte11: asociacións profisionais ou industriais 51,5% 6,4% 22,2% 22,9% 12,4% Fonte: Elaboración propia a partir de dados do PITEC En canto ao uso e valoración dos SEIC segundo o tamaño da empresa vemos que as microempresas usan nunha menor proporción esta fonte mentres que o resto dos grupos fan un uso moi parecido da mesma. Unha diferenza relevante refírese tamén á consideración como de “alta importancia” dos SEIC de tal maneira que as grandes empresas, seguidas das medianas, outórganlle nunha maior proporción esta valoración. Esto podería ser debido en parte ao tipo de SEIC consumidos polas grandes empresas que teñen máis recursos para acceder a unha oferta de maior calidade. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 251 Figura 63. Uso e valoración dos SEIC como fontes de información para a innovación segundo o tamaño da empresa, 2004 0 10 20 30 40 50 60 70 Relevante/Usada Importancia Alta Importancia Media Importancia Baixa Micro Pequena Mediana Grande Fonte: Elaboración propia a partir de dados do PITEC (b) As fontes de información para a innovación dos SEIC En relación ao uso e valoración que fan as empresas SEIC das distintas fontes de información podemos ver algunha das características distintivas deste tipo de empresas á hora de innovar e de incorporar novos coñecementos. Así,  En xeral as empresas SEIC botan man en maior medida que o resto de empresas de fontes externas tanto de mercado como de tipo institucional.  As empresas SEIC usan e valoran como de alta importancia aos clientes nunha porcentaxe máis elevada que a media de empresas. Esto é un indicio da relevancia dos contactos “user-producer” para este tipo de empresas.  Por contra, os SEIC usan en menor medida e outórganlle menos relevancia que o conxunto de empresas aos consultores, laboratorios e institutos privados (ou sexa a empresas do seu mesmo sector), a provedores de equipo (posibelmente relacionado coa escasa intensidade en capital deste sector) e aos centros tecnolóxicos. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 252 Táboa 58. Uso e importancia outorgada aos SEIC e a outros axentes como fontes de información para a innovación polas empresas SEIC, 2004 Relevante/ Usada Importancia Alta Importancia Media Importancia Baixa Fonte1: dentro da empresa ou grupo 98,00% 64,7% 17,6% 15,7% Fonte2: provedores de equipo 74,50% 15,7% 41,2% 17,6% Fonte3: clientes 78,40% 27,5% 23,5% 27,5% Fonte4: competidores 64,70% 11,8% 15,7% 37,3% Fonte5: Consultores, laboratorios ou institutos privados 47,10% 5,9% 11,8% 29,4% Fonte6: universidades 62,70% 19,6% 23,5% 19,6% Fonte7: OPIs 45,10% 7,8% 21,6% 15,7% Fonte8: centros tecnolóxicos 35,30% 2,0% 13,7% 19,6% Fonte9: conferencias, feiras, exposicións 78,40% 11,8% 35,3% 31,4% Fonte10: revistas científicas, publicacións técnicas 78,40% 21,6% 25,5% 31,4% Fonte11: asociacións profisionais ou industriais 51,00% 9,8% 17,6% 23,5% Fonte: Elaboración propia a partir de dados do PITEC (c) Uso das fontes de innovación e introdución de innovacións Ao igual que fixemos cando abordamos a problemática da colaboración en materia de innovación, sería interesante comprobar agora que efectos ten o uso das fontes de innovación –en concreto dos SEICpara a introdución de innovacións. Neste senso, un simple analise das asociacións estatísticas indícanos que o uso dos consultores, laboratorios ou institutos privados está positivamente asociado coa propensión a introducir innovacións de produto e, en concreto, innovacións en bens. Sen embargo o grado de asociación non é tan elevado como o uso dos clientes (sobre todo) e competidores como fontes de información para a innovación nin tampouco en relación a outras fontes como as propias universidades. É dicir estaríamos ante unha evidencia, se ben non definitiva, de que o contacto (informal) cos SEIC inflúe positivamente na capacidade para introducir innovacións por parte das empresas. Aínda así compre matizar este achádego e tomalo con moita cautela debido ás limitacións da información. O feito de que se nos indique se innovou ou non (nos últimos anos) e non o número de innovacións introducidas constitúe un obstáculo de difícil superación. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 253 Táboa 59. Asociacións entre a propensión a innovar en produto e o uso dos SEIC e outros axentes como fontes de información para a innovación innprod Non Si Recuento % de la columna Recuent o % de la columna usofon1 Non usa 6 6,7% 4 2,3% Usa 84 93,3% 172 97,7% usofon2 (*) Non usa 33 36,7% 35 19,9% (0,179; 0,05) Usa 57 63,3% 141 80,1% usofon3 (*) Non usa 54 60,0% 31 17,6% (0,395; 0,05) Usa 36 40,0% 145 82,4% usofon4 (*) Non usa 50 55,6% 49 27,8% (0,262; 0,05) Usa 40 44,4% 127 72,2% usofon5 (*) Non usa 48 53,3% 67 38,1% (0,144; 0,05) Usa 42 46,7% 109 61,9% usofon6 (*) Non usa 51 56,7% 63 35,8% (0,196; 0,05) Usa 39 43,3% 113 64,2% usofon7 (*) Non usa 67 74,4% 96 54,5% (0,190; 0,05) Usa 23 25,6% 80 45,5% usofon8 (*) Non usa 68 75,6% 98 55,7% (0,191; 0,05) Usa 22 24,4% 78 44,3% usofon9 (*) Non usa 33 36,7% 33 18,8% (0,193; 0,05) Usa 57 63,3% 143 81,3% usofon10 (*) Non usa 33 36,7% 34 19,3% (0,186; 0,05) Usa 57 63,3% 142 80,7% usofon11 (*) Non usa 56 62,2% 73 41,5% (0,193; 0,05) Usa 34 37,8% 103 58,5% Fonte1: dentro da empresa ou grupo; Fonte2: provedores de equipo; Fonte3: clientes; Fonte4: competidores; Fonte5: Consultores, laboratorios ou institutos privados; Fonte6: universidades; Fonte7: OPIs; Fonte8: centros tecnolóxicos; Fonte9: conferencias, feiras, exposicións; Fonte10: revistas científicas, publicacións técnicas; Fonte11: asociacións profisionais ou industriais (*) Asociación Estatisticamente Significativa. Utilízase o coeficente de continxencia Fonte: Elaboración propia a partir de dados do PITEC Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 254 Táboa 60. Asociacións entre propensión a innovar en ben e o uso dos SEIC e outros axentes como fontes de información para a innovación innobien Non Si Recuento % de la columna Recuento % de la columna usofon1 Non usa 6 4,8% 4 2,8% Usa 118 95,2% 138 97,2% usofon2 (*) Non usa 39 31,5% 29 20,4% 0,125 Usa 85 68,5% 113 79,6% usofon3 (*) Non usa 56 45,2% 29 20,4% 0,256 Usa 68 54,8% 113 79,6% usofon4 (*) Non usa 57 46,0% 42 29,6% 0,167 Usa 67 54,0% 100 70,4% usofon5 (*) Non usa 62 50,0% 53 37,3% 0,127 Usa 62 50,0% 89 62,7% usofon6 Non usa 60 48,4% 54 38,0% Usa 64 51,6% 88 62,0% usofon7 Non usa 82 66,1% 81 57,0% Usa 42 33,9% 61 43,0% Usofon8 (*) Non usa 86 69,4% 80 56,3% 0,133 Usa 38 30,6% 62 43,7% usofon9 (*) Non usa 42 33,9% 24 16,9% 0,192 Usa 82 66,1% 118 83,1% usofon10 (*) Non usa 40 32,3% 27 19,0% 0,150 Usa 84 67,7% 115 81,0% usofon11 Non usa 71 57,3% 58 40,8% Usa 53 42,7% 84 59,2% Fonte1: dentro da empresa ou grupo; Fonte2: provedores de equipo; Fonte3: clientes; Fonte4: competidores; Fonte5: Consultores, laboratorios ou institutos privados; Fonte6: universidades; Fonte7: OPIs; Fonte8: centros tecnolóxicos; Fonte9: conferencias, feiras, exposicións; Fonte10: revistas científicas, publicacións técnicas; Fonte11: asociacións profisionais ou industriais (*) Asociación Estatisticamente Significativa. Utilízase o coeficente de continxencia Fonte: Elaboración propia a partir de dados do PITEC Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 255 Táboa 61. Asociacións entre propensión a innovar en servizo e o uso dos SEIC e outros axentes como fontes de información para a innovación innoserv Non Si Recuento % de la columna Recuent o % del N de la columna usofon1 Non usa 8 4,6% 2 2,2% Usa 166 95,4% 90 97,8% usofon2 Non usa 47 27,0% 21 22,8% Usa 127 73,0% 71 77,2% usofon3 (*) Non usa 69 39,7% 16 17,4% 0,221 Usa 105 60,3% 76 82,6% usofon4 Non usa 71 40,8% 28 30,4% Usa 103 59,2% 64 69,6% usofon5 Non usa 77 44,3% 38 41,3% Usa 97 55,7% 54 58,7% usofon6 Non usa 82 47,1% 32 34,8% Usa 92 52,9% 60 65,2% usofon7 (*) Non usa 115 66,1% 48 52,2% 0,135 Usa 59 33,9% 44 47,8% Usofon8 Non usa 113 64,9% 53 57,6% Usa 61 35,1% 39 42,4% usofon9 (*) Non usa 51 29,3% 15 16,3% 0,142 Usa 123 70,7% 77 83,7% usofon10 Non usa 53 30,5% 14 15,2% 0.165 Usa 121 69,5% 78 84,8% usofon11 Non usa 87 50,0% 42 45,7% Usa 87 50,0% 50 54,3% Fonte1: dentro da empresa ou grupo; Fonte2: provedores de equipo; Fonte3: clientes; Fonte4: competidores; Fonte5: Consultores, laboratorios ou institutos privados; Fonte6: universidades; Fonte7: OPIs; Fonte8: centros tecnolóxicos; Fonte9: conferencias, feiras, exposicións; Fonte10: revistas científicas, publicacións técnicas; Fonte11: asociacións profisionais ou industriais (*) Asociación Estatisticamente Significativa. Utilízase o coeficente de continxencia Fonte: Elaboración propia a partir de dados do PITEC Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 256 6.1.8. Competencias sistémicas explícitas: Capacidade para atraer fondos públicos para I+D Diversos autores (Kausisto, J. & Kotal, S. 2004; Kausisto, J. & Viljamca, A. 2006), teñen sinalado como característica dos SEIC a posesión de elevadas competencias sistémicas entendidas estas como coñecemento do entramado innovador das rexións onde se sitúan, en particular do entramado público. Noutro estudo, Vence, X. (dir) (1998) apuntaba á importancia de empresas SEIC como facilitadores no acceso á programas públicos de innovación. Unha proxy para medir esas competencias sistémicas é a da capacidade para atraer fondos públicos para a realización de actividades de I+D. Para abordar este aspecto usaremos os dados do PITEC non só para o ano 2004 senón tamén para o 2003 pois para este último dispoñemos de información máis desagregada que resulta de interese. Os resultados obtidos son os seguintes: o Os SEIC efectivamente atraen máis financiamento público que a media de empresas e sectores para financiar as súas actividades de I+D. En 2004 o financiamento público supuxo máis dun 30% do seu gasto total en I+D. o En base aos resultados de 2003 obsérvase que a maior parte do financiamento público procede dos fondos da administración autonómica e local. o A importancia do financiamento público é moito máis elevada no caso galego que no caso español, onde os fondos propios para I+D dos SEIC duplican aos públicos. En calquera caso tamén en España os SEIC amosan máis elevadas “capacidades sistémicas”. o As diferenzas entre Galiza e a media española no referido ao financiamento das actividades de I+D das empresas SEIC débense a un menor gasto medio en fondos propios máis que a unha maior capacidade para atraer fondos públicos (a cantidade media obtida das administracións é, de feito, máis elevada no caso dos SEIC españoles pero as grandes diferenzas obsérvanse nos fondos propios). Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 257 Ponse por tanto de manifesto que os SEIC participan máis activamente nos programas públicos de apoio á innovación o cal lle confiriría aos SEIC tamén unha maior capacidade de transferir coñecementos sobre o entramado público de apoio á innovación. Esto fai aos SEIC relevantes como elementos estruturadores do sistema. Figura 64. Porcentaxe de gasto interno en I+D financiado con fondos públicos, 2004 Fonte: Elaboración propia a partir de dados do PITEC 6.1.9. Principais resultados da análise do papel dos SEIC no sistema galego de innovación Da análise realizada neste capítulo obtivemos unha primeira fotografía do papel que xogan os SEIC dentro do sistema galego de innovación na medida en que puidemos estudar tanto os patróns de innovación destas empresas, e por tanto a súa contribución directa á capacidade innovadora do sistema, como o grado de interacción con outros axentes do sistema. Con esta análise contribuímos ademais a caracterizar o papel dos SEIC dentro dos sistemas de innovación posto que son escasas as análises empíricas que aborden este tema. Os resultados aos que chegamos indican que as actividades SEIC están entre as máis innovadoras da nosa economía, particularmente no referido ás innovacións de servizos. Tal e 0,0 5,0 10,0 15,0 20,0 25,0 30,0 35,0 NON SEIC SEIC GALIZA ESPAÑA Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 264 (é dicir está sesgada cara empresas con vinculacións a actividades innovadoras) é normal que o número de empresas innovadoras coincida practicamente co número de empresas con gasto en innovación. Táboa 62. Grado de concentración dos SEIC e peso da rexión madrileña no total, segundo indicador de innovación. 2004 Software Outras act. informáticas I+D Svs Téc. Arquitectura e Enxeñería Ensaios e análises técnicas SEIC Total Herf Empresas DIRCE 0,192 0,160 0,147 0,118 0,166 0,130 0,106 Herf Empresas PITEC 0,192 0,192 0,125 0,167 0,135 0,155 0,139 Herf GTINN 0,508 0,202 0,212 0,332 0,164 0,228 0,219 Herf PDIT 0,366 0,177 0,175 0,347 0,136 0,209 0,181 Herf INNPROD 0,181 0,218 0,130 0,173 0,159 0,154 0,145 Herf INNSERV 0,164 0,216 0,152 0,169 0,168 0,151 0,139 % Madrid Emp. DIRCE 32,31% 28,36% 19,78% 18,66% 29,22% 21,54% 14,49% % Madrid Emp PITEC 34,54% 31,46% 10,91% 31,09% 23,64% 27,79% 15,88% % Madrid GTINN 69,89% 35,27% 24,33% 54,62% 15,59% 36,72% 33,59% % Madrid PDIT 56,88% 26,26% 20,25% 56,41% 15,13% 35,66% 28,36% % Madrid INNPROD 30,96% 35,21% 6,90% 32,12% 27,78% 26,88% 15,54% % Madrid INNSERV 28,11% 33,33% 8,24% 29,17% 30,30% 25,44% 19,15% Fonte: Elaboración propia a partir dos dados do PITEC (d) Concentración das empresas SEIC exportadoras A concentración das empresas SEIC (innovadoras) é especialmente elevada tamén no apartado das que realizan exportacións. O índice Herfindahl dos SEIC é maior que o do total de empresas, sendo –de novoespecialmente elevado nas actividades de software. Así as empresas madrileñas son, con claridade, as de maior vocación exportadora de tal maneira que concentran case o 30% das empresas que venden no mercado español, o 35,5% das que o fan en mercados da UE e o 41,31% das que o fan en mercados do resto do mundo. As exportacións medias (neste caso fóra de España) representan ademais un 13.25% da cifra media de negocios nas empresas desta comunidade liderando tamén o ranking neste sentido. Chama a atención que o peso madrileño nas empresas exportadoras SEIC practicamente duplica ao peso desta comunidade nas empresas totais exportadoras ao mercado español e duplícao cando nos referimos ao mercado comunitario. Na táboa 61 podemos ver como tan só Catalunya e Euskadi amosan unha orientación á exportación saliantábel no seu sector SEIC. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 265 Táboa 63. Grado de concentración das SEIC exportadoras e peso da rexión madrileña no total, segundo mercado. 2004 Software Outras act. Informáticas I+D Svs Téc. Arquitectura e Enxeñería Ensaios e análises técnicas SEIC Total Herf empresas mcdo UE 0,291 0,282 0,121 0,229 0,161 0,198 0,156 Herf empresas mcdo ES 0,197 0,202 0,130 0,179 0,147 0,163 0,142 % Madrid empresas mcdo UE 47,15% 38,71% 13,75% 40,00% 27,27% 35,55% 13,74% % Madrid empresas mcdo Esp 35,56% 32,56% 11,19% 33,71% 28,89% 29,60% 16,28% Fonte: Elaboración propia a partir dos dados do PITEC Táboa 64. Vocación exportadora das empresas SEIC por comunidade autónoma export / cifra negocio mdolocal mdonac mdoue otropais Andalucía 7,51% 48 92,31% 46 88,46% 21 40,38% 10 19,23% Aragón 6,02% 11 91,67% 12 100,00% 2 16,67% 4 33,33% Asturias 6,77% 17 100,00% 16 94,12% 7 41,18% 6 35,29% Baleares 0,00% 2 66,67% 2 66,67% 1 33,33% 0 ,00% Canarias 8,68% 12 100,00% 7 58,33% 3 25,00% 1 8,33% Cantabria 3,76% 7 100,00% 6 85,71% 3 42,86% 3 42,86% Castilla y León 4,83% 41 97,62% 40 95,24% 17 40,48% 7 16,67% Castilla la Mancha 0,03% 6 100,00% 5 83,33% 1 16,67% 1 16,67% Catalunya 12,21% 134 95,04% 130 92,20% 70 49,65% 46 32,62% Com. Valenciana 5,48% 74 92,50% 69 86,25% 27 33,75% 15 18,75% Extremadura 2,44% 1 100,00% 1 100,00% 1 100,00% 1 100,00% Galiza 9,91% 44 97,78% 39 86,67% 17 37,78% 4 8,89% Madrid 13,25% 203 90,63% 217 96,88% 123 54,91% 88 39,29% Murcia 7,36% 10 100,00% 8 80,00% 2 20,00% 1 10,00% Navarra 1,02% 17 89,47% 17 89,47% 5 26,32% 2 10,53% Euskadi 6,53% 124 95,38% 113 86,92% 43 33,08% 24 18,46% La Rioja 4,15% 4 80,00% 5 100,00% 3 60,00% 0 ,00% Ceuta 7,51% 0 ,00% 0 ,00% 0 ,00% 0 ,00% Melilla 6,02% 0 ,00% 0 ,00% 0 ,00% 0 ,00% Fonte: Elaboración propia a partir dos dados do PITEC Á vista dos resultados obtidos nesta sección pódese afirmar que:  Existe unha fortísima concentración do esforzo innovador das empresas SEIC no territorio español. Apréciase un claro efecto “metropolitano/capital” na medida en que o peso de Madrid é máis elevado nestas actividades que no conxunto de empresas incluidas no PITEC. O peso de Madrid é especialmente elevado no esforzo en Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 266 innovación realizado polas actividades de software e nos servizos técnicos de arquitectura e enxeñería. O feito de aparecer moito máis concentrado o gasto en innovación ou o emprego en I+D que o número de empresas con gasto en innovación da conta de que o esforzo medio en innovación realizado polas empresas madrileñas é máis elevado o cal está a súa vez asociado ao elevado número de grandes empresas existentes nesta comunidade, tamén no sector dos SEIC.  As empresas da rama de I+D semellan ser a única excepción ao comportamento anterior de tal maneira que, en primeiro lugar, non se atopan tan concentradas no espazo e, en segundo lugar, o efecto metropolitano/capital non se aprecia con claridade. Isto podería ter relación coa natureza das empresas desta rama que incluiría non só a empresas privadas propiamente ditas senón tamén a outro tipo de empresas que na práctica funcionarían como centros tecnolóxicos ou de apoio á innovación. Este tipo de empresas xurdiron en moitos casos ou ben con forte apoio por parte das administracións públicas ou ben por iniciativas de asociacións empresarias sectoriais (normalmente vinculadas a industrias manufactureiras). Debemos resaltar por tanto o papel que ten o sector público (e non só o sector privado) como fonte de creación de novas actividades e sectores.  Tamén as empresas exportadoras (dende o punto de vista rexional) están fortemente concentradas en Madrid de tal maneira que se ratifica o que víamos en capítulos precedentes no referido á vocación exportadora da oferta de SEIC existente nesta comunidade. Constatada a forte concentración das empresas SEIC no Estado así como o efecto metropolitano e capital madrileño, trataremos de ver a continuación que consecuencias poden ter estes resultados no papel xogado polos SEIC como axentes impulsores da actividade innovadora nos distintos sistemas rexionais de innovación. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 267 6.2.2. Os SEIC como facilitadores da innovación nos sistemas de innovación A literatura que trata a dinámica e características dos SEIC soe destacar o papel destes servizos como pontes ou portadores de coñecementos para a innovación, é dicir, reálzase o seu papel de nodos nas distintas redes interactivas que conformaría os sistemas de innovación. Nese sentido, como xa se comentou, o PITEC permite coñecer até que punto son importantes os SEIC no referido á participación formal como socios en proxectos de innovación e tamén como fontes de información para a innovación. Sen embargo, antes de analisar estos aspectos máis concretos convén comezar cun estudo máis simple onde tratemos de ver se unha maior presenza dos SEIC se asocia cunha maior capacidade da rexión para introducir innovacións. Para iso calculamos os coeficientes de correlación entre a especialización en SEIC (peso de empresas SEIC sobre o total) e a porcentaxe de empresas innovadoras (ben de produto ou , dentro deste, de servizo) na rexión. Os resultados que obtivemos non indican a unha relación significativa entre estas dúas variábeis polo que estaríamos ante unha primeira evidencia de que unha maior presenza de SEIC non posibilita un maior grado de innovación. 43 Táboa 65. Correlacións entre a porcentaxe de empresas innovadoras en cada rexión e a presenza de ramas SEIC, 2004 CNAE 722 (Software) CNAE 72 (sen 722) (Outras act. Inform.) CNAE 73 (I+D) CNAE 742 (Svs Tec. Enx. Arqui) CNAE 743 (Ensaios e Anál. Tec) SEIC innoprodtot Correlación de Pearson ,202 ,162 ,153 -,070 ,207 ,072 Sig. (bilateral) ,437 ,535 ,559 ,791 ,426 ,785 N 17 17 17 17 17 17 innosertot Correlación de Pearson ,208 ,212 ,146 ,149 -,050 ,193 Sig. (bilateral) ,424 ,415 ,577 ,567 ,850 ,458 N 17 17 17 17 17 17 ** A correlación é significativa ao nivel 0,01 (bilateral). * A correlación é significativa ao nivel 0,05 (bilateral). (+) Para medir a presenza das ramas SEIC usáronse índices de especialización relativa construídos cos dados do Directorio Central de Empresas (DIRCE) Fonte: Elaboración propia a partir dos dados do PITEC 43 Como xa se indicou, a información ofrecida polo PITEC no referido á introdución de innovacións é bastante limitada posto que non indica cantas innovacións se introduciron senón unicamente se se introducíu algunha nos dous anos anteriores ou no mesmo de cumplimentación da enquisa. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 268 a) Os SEIC como axentes colaboradores en proxectos de innovación O PITEC 2003 distingue até nove tipos distintos de socios para a cooperación en materia de innovación. Pois ben, o socio co que máis acordos se chegou foi na maioría dos casos a universidade, seguida dos centros tecnolóxicos e dos provedores de equipo. En xeral, os socios de carácter institucional (universidades, centros de investigación ou centros tecnolóxicos) son máis importantes que os socios provintes das relacións de mercado (clientes, competidores e provedores). Os SEIC teñen, en termos comparativos, unha importancia modesta como socio de cooperación. Así, se comparamos aos SEIC (a suma dos dous axentes nomeados que os comprenden) coa infraestrutura pública de I+D (conformada por universidades e centros públicos de investigación) podemos ver como, no caso español, é a infraestrutura pública a que claramente domina. 44 Sen embargo, a hipótese concreta que queremos contrastar é se unha maior presenza ou especialización rexional nos SEIC, claramente manifestada no caso español na rexión capital, conleva unha participación máis activa dos mesmos nas redes formais de colaboración para a innovación. Os resultados que se obteñen neste sentido rexeitan, nunha primeira aproximación, a hipótese anterior. Así, as correlacións entre a presenza rexional de SEIC (medido tanto polos dados da PITEC como polos do DIRCE) e a importancia relativa da cooperación cos SEIC (no seu conxunto e diferenciando os dous axentes) non son significativas. Os nosos dados amosan que a oferta rexional de SEIC, canto menos por si sóa, non parece implicar un rol máis activo deste axente como nodo de redes formais para a innovación. Ademais, se aillamos á rexión metropolitana vemos como a súa fortísima especialización nos SEIC non se asocia a un uso comparativamente máis importante dos mesmos neste eido. 44 Na diferenciación dos distintos socios potenciais para acordos de innovación xúrdenos unha dúbida importante relacionada coa dificuldade de diferenzar entre empresas de I+D/laboratorios comerciais (Coop6) e centros tecnolóxicos (coop9). Así a fronteira entre estos dous tipos de axentes é moi difusa o cal podería constituir un problema para os enquisados á hora de cumplimentar o cuestionario. En calquera caso, consideramos apropiado non incluir aos centros tecnolóxicos dentro dos SEIC, atendendo quizais a un criterio máis empresarial (privado) para identificar aos primeiros. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 269 Táboa 66. Cooperación para innovación segundo tipo de socio: porcentaxe sobre acordos totais COOP1 COOP2 COOP3 COOP4 COOP5 COOP6 COOP7 COOP8 COOP9 Andalucía 8,4% 9,5% 11,7% 6,9% 7,7% 7,3% 24,1% 14,6% 9,9% Aragón 4,2% 9,1% 11,5% 4,2% 10,9% 3,0% 33,9% 10,9% 12,1% Asturias 7,4% 8,6% 9,9% 4,9% 3,7% 4,9% 27,2% 12,3% 21,0% Baleares 2,9% 5,9% 8,8% 11,8% 23,5% 5,9% 20,6% 8,8% 11,8% Canarias 6,1% 6,1% 18,2% 6,1% 15,2% 6,1% 18,2% 15,2% 9,1% Cantabria 8,7% 6,5% 17,4% 8,7% 4,3% 2,2% 37,0% 4,3% 10,9% Castilla y León 5,4% 6,8% 8,6% 7,7% 6,3% 4,5% 28,1% 10,4% 22,2% Castilla la Mancha 4,5% 1,5% 19,4% 6,0% 4,5% 7,5% 31,3% 10,4% 14,9% Catalunya 9,3% 9,4% 16,6% 5,9% 9,6% 7,6% 22,3% 10,5% 8,9% Com. Valenciana 4,5% 7,0% 14,3% 4,9% 8,7% 5,3% 24,5% 9,6% 21,1% Extremadura 8,7% 13,0% 17,4% 4,3% 13,0% 8,7% 17,4% 8,7% 8,7% Galiza 5,1% 7,2% 11,9% 6,1% 9,4% 5,8% 28,2% 11,6% 14,8% Madrid 10,9% 9,3% 14,8% 8,5% 10,2% 4,9% 21,6% 12,4% 7,5% Murcia 1,9% 5,8% 13,6% 6,8% 12,6% 6,8% 28,2% 6,8% 17,5% Navarra 8,2% 8,7% 16,0% 3,5% 13,0% 6,9% 20,3% 7,4% 16,0% Euskadi 8,8% 11,6% 10,5% 7,4% 7,5% 5,9% 15,8% 7,2% 25,3% La Rioja 9,6% 5,8% 19,2% 5,8% 5,8% 15,4% 19,2% 7,7% 11,5% Fonte: Elaboración propia a partir dos dados do PITEC (*) Coop1: outras empresas do mesmo grupo; Coop2: clientes; Coop3: provedores de equipo; Coop4: competidores; Coop5: expertos e firmas consultoras; Coop6: laboratorios comerciais/empresas de I+D; Coop7: universidades; Coop8: OPIs; Coop9: centros tecnolóxicos. Táboa 67. Correlacións entre o peso relativo das cooperacións con SEIC e axentes públicos de I+D e a presenza de ramas SEIC CNAE 722 (Software) CNAE 72 (sen 722) (Outras act. Inform.) CNAE 73 (I+D) CNAE 742 (Svs Tec. Enx. Arqui) CNAE 743 (Ensaios e Anál. Tec) SEIC COOP5 Correlación de Pearson ,000 ,016 ,185 ,393 ,075 ,311 Sig. (bilateral) ,999 ,952 ,478 ,119 ,776 ,225 N 17 17 17 17 17 17 COOP6 Correlación de Pearson -,086 -,089 ,281 -,101 -,031 -,120 Sig. (bilateral) ,744 ,736 ,274 ,700 ,905 ,646 N 17 17 17 17 17 17 COOPSEIC Correlación de Pearson -,044 -,031 ,306 ,293 ,051 ,211 Sig. (bilateral) ,868 ,907 ,233 ,254 ,847 ,416 N 17 17 17 17 17 17 COOP7 Correlación de Pearson -,206 -,174 -,084 -,525(*) -,056 -,390 Sig. (bilateral) ,428 ,504 ,748 ,030 ,831 ,122 N 17 17 17 17 17 17 COOP8 Correlación de Pearson ,300 ,380 -,031 ,149 ,024 ,186 Sig. (bilateral) ,241 ,133 ,906 ,568 ,928 ,475 N 17 17 17 17 17 17 COOP1ªINFR Correlación de Pearson -,064 ,003 -,095 -,440 -,047 -,294 Sig. (bilateral) ,808 ,992 ,716 ,077 ,859 ,253 N 17 17 17 17 17 17 * A correlación é significativa ao nivel 0,05 (bilateral). (+) Coop5: expertos e firmas consultoras; Coop6: laboratorios comerciais/empresas de I+D; Coop7: universidades; Coop8: OPIs; CoopSEIC: Coop5+Coop6; Coop1ªinfr: Coop7+Coop8 Fonte: Elaboración propia a partir dos dados do PITEC Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 270 b) Os SEIC como fontes de información para a innovación O PITEC distingue 11 fontes de información para a innovación diferentes entre as cales se inclúen os consultores, laboratorios e institutos privados que nós catalogamos como SEIC. Para cada fonte as empresas deben contestar se foi usada e que importancia lle darían (alta, media baixa). Nós referirémonos fundamentalmente ao uso da mesma (porcentaxe de empresas que a usaron en cada rexión) e á valoración como de “alta importancia” (porcentaxe de empresas que lle outorgaron esa importancia na rexión). Como era esperábel a fonte máis usada e valorada é, polo xeral, a interna á propia empresas ou grupo (resultado que tamén se obtivo noutros estudios como o realizado para o Reino Unido por Tether, 2005). Neste caso, ao contrario do que pasaba coa cooperación formal, son as fontes “de mercado” as máis usadas e en xeral máis valoradas (provedores de equipo, clientes e competidores), mentres que as fontes institucionais (universidades, centros tecnolóxicos) reciben menos valoración. Os SEIC non aparecen como un axente moi relevante neste sentido posto que o seu uso como fonte de información só é superior ao que se fai das universidades, dos centros públicos de investigación, dos centros tecnolóxicos e practicamente idéntico ao das asociacións industriais ou profisionais. Ademais aparecen como unha das fontes que unha menor porcentaxe de empresas valora como “moi importante” (tan só supera neste sentido a catro axentes). Dende o punto de vista rexional, de novo os resultados que obtemos non nos fan pensar nunha relación positiva entre o uso ou a importancia recibida pola anterior fonte e a oferta relativa de SEIC na rexión (medida ben con dados PITEC ou cos dados do DIRCE). É dicir, non teríamos evidencia tampouco dun rol máis activo dos SEIC como elos informais de coñecemento e información naquelas rexións onde están máis presentes e nomeadamente na metropolitana. De feito as empresas da comunidade madrileña estaría entre as que menos uso fan desta fonte e que menos valoración lle conceden á mesma. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 271 Táboa 68. Uso das distintas fontes de información para a innovación fonte1 fonte2 fonte3 fonte4 fonte5 fonte6 fonte7 fonte8 fonte9 fonte10 fonte11 Andalucía 94,4% 70,5% 66,0% 61,4% 54,0% 46,0% 39,3% 37,5% 69,1% 64,6% 49,1% Aragón 95,7% 75,9% 79,7% 65,2% 54,5% 52,4% 40,6% 44,9% 72,2% 71,7% 54,5% Asturias 92,5% 76,3% 77,5% 67,5% 60,0% 62,5% 43,8% 52,5% 73,8% 77,5% 52,5% Baleares 88,2% 82,4% 61,8% 61,8% 61,8% 52,9% 41,2% 41,2% 82,4% 82,4% 64,7% Canarias 90,5% 81,0% 59,5% 61,9% 59,5% 40,5% 40,5% 40,5% 61,9% 66,7% 42,9% Cantabria 96,2% 79,2% 83,0% 77,4% 64,2% 58,5% 47,2% 50,9% 71,7% 81,1% 52,8% Castilla y León 95,7% 74,4% 73,4% 63,3% 57,0% 51,2% 43,5% 56,0% 66,2% 67,1% 53,6% Castilla la Mancha 91,8% 75,5% 75,5% 68,4% 61,2% 42,9% 38,8% 46,9% 60,2% 61,2% 55,1% Catalunya 95,1% 76,4% 75,4% 65,3% 54,0% 42,6% 33,4% 38,2% 71,5% 69,5% 52,9% Com. Valenciana 95,0% 76,7% 71,3% 64,7% 56,5% 46,2% 38,0% 51,9% 72,2% 69,4% 55,0% Extremadura 95,7% 82,6% 73,9% 65,2% 56,5% 56,5% 47,8% 69,6% 82,6% 78,3% 52,2% Galiza 96,2% 74,4% 68,0% 62,8% 56,8% 57,1% 38,7% 37,6% 75,2% 74,8% 51,5% Madrid 95,5% 76,3% 72,8% 64,3% 50,7% 43,7% 37,1% 35,7% 68,0% 67,1% 50,0% Murcia 93,9% 65,9% 73,5% 59,1% 50,0% 50,8% 36,4% 46,2% 71,2% 68,2% 53,8% Navarra 96,8% 76,5% 82,0% 65,9% 69,1% 53,5% 45,6% 55,8% 72,4% 66,8% 52,1% Euskadi 95,1% 76,5% 77,0% 68,5% 60,7% 45,6% 39,3% 58,1% 73,3% 70,4% 53,9% La Rioja 96,4% 74,5% 74,5% 60,0% 60,0% 29,1% 34,5% 38,2% 67,3% 65,5% 36,4% Fonte: Elaboración propia a partir dos dados do PITEC (*) Fonte 1: dentro da empresa ou grupo; Fonte2: provedores de equipo; Fonte3: clientes; Fonte4: competidores; Fonte5: consultores, laboratorios ou institutos privados; Fonte6: universidades; Fonte7: OPIs; Fonte8: centros tecnolóxicos; Fonte9: revistas científicas, publicacións técnicas; Fonte10: asociacións profisionais ou industriais. Táboa 69. Correlacións entre o uso e valoración como de “alta importancia” dos SEIC e da universidade e a presenza rexional de ramas SEIC CNAE 722 (Software) CNAE 72 (sen 722) (Outras act. Inform.) CNAE 73 (I+D) CNAE 742 (Svs Tec. Enx. Arqui) CNAE 743 (Ensaios e Anál. Tec) SEIC Fonte5 (uso) Correlación de Pearson -,517(*) -,544(*) -,298 ,058 -,173 -,119 Sig. (bilateral) ,034 ,024 ,245 ,826 ,506 ,650 N 17 17 17 17 17 17 Fonte6 (uso) Correlación de Pearson -,302 -,294 -,266 -,116 -,139 -,188 Sig. (bilateral) ,239 ,253 ,302 ,658 ,596 ,470 N 17 17 17 17 17 17 Fonte5 (altaimp) Correlación de Pearson ,010 ,005 -,387 ,200 -,145 ,123 Sig. (bilateral) ,971 ,986 ,125 ,441 ,580 ,638 N 17 17 17 17 17 17 Fonte6 (altaimp) Correlación de Pearson -,286 -,274 -,186 -,326 -,180 -,353 Sig. (bilateral) ,266 ,287 ,476 ,202 ,489 ,164 N 17 17 17 17 17 17 * A correlación é significativa ao nivel 0,05 (bilateral). ** A correlación é significativa ao nivel 0,01 (bilateral). Fonte5: consultores, laboratorios ou institutos privados; Fonte6: universidades Fonte: Elaboración propia a partir dos dados do PITEC Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 272 6.2.3. Principais resultados da análise do papel dos SEIC en distintos tipos de rexións Neste capítulo tratamos de ver que papel xogan os SEIC nos sistemas de innovación nas diferentes rexións españolas co cal se perseguía contextualizar o caso galego. En concreto, quixemos comprobar até que punto a forte concentración destas actividades nas rexións centrais e metropolitanas (no caso español en Madrid), lle confire un rol diferente ao xogado en rexións de menor nivel de desenvolvemento, onde a oferta de SEIC é menor. Os resultados constatan, en primeiro lugar, a elevada concentración dos SEIC no espazo rexional español e, en particular, na rexión metropolitana e capital madrileña. Son ademais empresas cunha maior vocación exportadora que no resto das comunidades autónomas o cal reforza o xa visto en anteriores capítulos. O anterior conleva que os SEIC, ao atoparse entre os sectores máis dinámicos tanto dende o punto de vista do esforzo innovador como sobre todo da capacidade para introducir innovacións, contribúen de xeito máis relevante aos sistemas de innovación daquelas rexións onde están comparativamente máis presentes, nomeadamente na rexión capital. Sería isto ademáis consecuente coa propia lóxica funcional do espazo onde este tipo de rexións se especializan naquelas actividades ligadas á concepción de produtos e tecnoloxías que logo, a traveso de diversos mecanismos, entre eles a propia exportación de SEIC, son difundidas a outros territorios. Sen embargo, cando analisamos o papel dos SEIC como portadores e facilitadores da innovación (aproximado pola súa participación en redes formais ou informais de innovación e coñecemento), non atopamos evidencia de que unha maior presenza deste tipo de actividades redunde nun comportamento máis activo neste eido. Hai que sinalar en calquera caso que o papel que xogan os SEIC neste senso é, tanto para o conxunto do Estado como para a maioría das rexións, relativamente modesto. A súa importancia no eido das cooperacións formais é moito menor que Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 273 o da infraestrutura pública de I+D (universidades e centros públicos de investigación) e o seu uso e valoración como fontes de información para a innovación dista de ser tan elevado como as fontes internas ou de mercado (clientes, provedores de equipo ou competidores). En definitiva, os nosos resultados indícan que unha oferta rexional ampla deste tipo de servizos, típica das rexións metropolitanas, non está asociada a un rol comparativamente máis activo nos respectivos sistemas de innovación. Obviamente somos conscientes de que aquí só se analisa ailladamente o factor rexional que se ben por si só non semella influir de xeito claro no papel do SEIC, en combinación con outros factores (tamaño da empresas, sector ou rama de actividade, etc), podería resultar de relevancia. Aínda así o que noutros indicadores de innovación se reflicte con claridade (isto é, o predominio da rexión metropolitana madrileña) non se observa cando nos referimos ao papel dos SEIC como nodos no sistema de innovación. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 280 Táboa 72. Valoración como “moi importante” das distintas canles de incorporación de coñecementos USO “MOI IMPORTANTE” Non-SEIC SEIC Non-SEIC SEIC I+D+i realizada pola empresa 71,32 72,00 30,23 34,00 Procesos de aprendizaxe interna 96,83 100,00 53,17 56,86 Contratación de persol cualificado 92,86 98,04 41,27 41,18 Formación externa contratada pola empresa 88,28 90,20 17,97 13,73 Contratación de servizos especializados (consultores, universidades, etc) 86,72 82,00 19,53 6,00 Compra ou uso de patentes, invencións, etc 63,71 70,59 10,48 7,84 Proxectos conxuntos de innovación con universidade, centros tecnolóxicos... 71,20 70,59 13,60 13,73 Calquera contacto, relación cos clientes, provedores, doutras empresas, etc 94,49 96,08 32,28 19,61 Publicacións especializadas 93,97 97,87 13,79 27,66 Fonte: Elaboración propia a partir da información recollida no cuestionario Os dados recollidos mediante o cuestionario indican a que as empresas SEIC fan un uso das distintas fontes semellante ao resto das empresas agás no referido ao “persoal doutras empresas do mesmo grupo”, ás “universidades, centros de investigación e outros organismos” e aos “expertos e firmas consultoras”. No primeiro dos casos, onde o uso é menor, relacionase co feito de ser estas empresas de menor tamaño e non pertencer a grupo algún. Os outros dous casos darían conta dun menor uso de contactos formais para adquirir coñecementos (proxectos de colaboración con universidades, servizos tecnolóxicos, etc). Táboa 73. Valoración das distintas fontes de novos coñecementos: empresas SEIC e non SEIC SEIC NON SEIC % M.I. % Uso % M.I. % Uso Clientes 37,25 100,00 47,66 97,66 provedores 15,69 98,04 40,16 98,43 persoal doutras empresas do mesmo grupo 18,75 68,75 18,33 80,83 empresas competidoras 11,76 96,08 19,05 96,83 expertos e persoal de firmas consultoras 5,88 82,35 15,87 89,68 universidades, centros de investigación e outros organismos 17,65 86,27 18,70 75,61 Fonte: Elaboración propia a partir da información recollida no cuestionario Os clientes son considerados, como podemos ver, a principal fonte de coñecemento (externa) para os SEIC tanto no referido ao seu uso como á valoración outorgada. Aínda así, a valoración que reciben (como moi importantes) por parte das empresas SEIC é 10 puntos inferior á media do resto de empresas. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 281 Nese sentido foi relevante a información obtida nas entrevistas onde se constatou, efectivamente, que este é o axente máis valorado para a incorporar coñecementos aínda que non sempre o “feedback” obtido é relevante en termos de innovación. Neste sentido e en base a información recollida nas entrevistas poderíamos falar de dous tipos de clientes: • Clientes pasivos: pouco implicados nos traballos da consultora ou empresa SEIC por diversas razóns (fortes asimetrías entre o seu “core business” e o servizo mercado, falla de recursos humanos, etc). Normalmente buscan a resolución de problemas puntuais ou a instalación de algún tipo de sistema para cumplir normativas (sistemas de calidade, ISOs, etc). Neste caso o cliente non soe aportar información ou coñecementos relevantes para a innovación nas empresas SEIC. A empresa cliente pode ver mellorado, sen embargo, algún aspectos organizativo e produtivo de xeito relevante polo que, tal e como apuntaba un consultor dunha empresa entrevistada “en boa medida, os clientes aprenden moito máis de nós que nós deles”. É dicir, estaríamos ante unha asimetría clara no intercambio de coñecementos favorábel a empresa cliente. • Clientes activos: a antítese do anterior tipo de cliente sería aquel que participa activa e conxuntamente na resolución de problemas por parte do provedor do servizo. Ben porque cliente e provedor (ou os técnicos correspondentes) comparten unha base de coñecemento semellante ou ben porque ámbos son coñecedores (cada quen dende o seu acervo técnico e cognitivo) do obxecto do servizo. Neste caso o fluxo de coñecementos garda maiores simetrías e, por tanto, o “feedback” para a empresa SEIC é maior. Poderíase dicir en base á anterior categorización que as empresas SEIC son “máis esixentes” no referido a posibilidade de aproveitar coñecementos das empresas clientes na medida en que, nalgúns casos, o intercambio é asimétrico. Esto podería explicar tamén porque a consideración dos clientes como fontes de coñecementos “moi importantes” é menor no caso dos SEIC. Por suposto, temos que sinalar que a anterior taxonomía pretende ser explicativa de situacións xerais e non concretas Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 282 e existen outros factores (o máis claro relacionado co tipo de servizo transaccionado) que inflúen no fluxo de coñecementos. Aínda así consideramos oportuno reflectir aquí unha información xurdida das entrevistas persoais realizadas (isto é dos contactos persoais) e que nos da boa conta tamén do proceso de transferencia de coñecementos e dos factores que xogan no mesmo. (b) Esforzo en innovación formal As empresas SEIC realizan actividades de I+D interna nunha porcentaxe maior que o resto das empresas que sen embargo parecen depender en maior medida da I+D externa así como da adquisición de maquinara, equipamentos e software. As actividades SEIC tamén usan nunha porcentaxe maior a formación (destinada á innovación). Estos resultados van na liña do visto cos dados do PITEC e parecen indicar unha menor dependencia respeito ás fontes externas por parte dos SEIC. As actividades máis realizadas polas empresas SEIC son, nesta orde, as actividades de formación, as de I+D interna e as da adquisión de maquinaria, equipamentos e software. A alta importancia comparativa das actividades de formación da conta do feito de ser os SEIC actividades que necesitan renovar de xeito continuo a súa base de coñecementos, máxime nun contexto onde o coñecemento se volve obsoleto máis aceleradamente. No referido ao resto de empresas estas realizan nunha porcentaxe maior adquisicións de maquinaria, equipamento e software, actividades de formación e actividades de I+D interna. Tanto a adquisición de coñecementos externos (licencias, patentes, etc) como a merca de I+D externa son as actividades realizadas por unha porcentaxe menor de empresas en ambos casos. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 283 Figura 67. Porcentaxe de empresas que realizaron actividades de innovación (segundo tipo de actividade) (*) idi: I+D interna; aid: adquisición de I+D externa; mes: adquisición de maquinaria, equipamentos e software; oce: adquisición doutros coñecementos externos; for: formación; iim: introdución de innovacións de mercado; opp: outros preparativos para producción e/ou distribucións Fonte: Elaboración propia a partir da información recollida no cuestionario Se facemos a análise anterior para os distintos tipos de SEIC tamén corroboramos algúns dos resultados obtidos na análise do PITEC. Así son os SEIC informáticos os que realizan nunha porcentaxe maior gastos en I+D interna, por contra os menos activos neste sentido son os SEIC profisionais (tan só o 33,3% destes realizan este tipo de actividades). Pola súa banda os SEIC tecnolóxicos realizan en maior medida adquisicións de maquinaria, equipamento e software, como sería razonábel esperar debido a súa natureza. Tamén fan máis uso da formación e dos preparativos para a producción ou distribución de novos produtos e procesos. Dalgunha maneira estos dados semellan dar conta xustamente do perfil máis tecnolóxico da innovación realizada por estas actividades. En relación ao esforzo formal en innovación nos SEIC compre destacar as dificuldades de medición propias de actividades onde nas distintas etapas de producción e provisión do servizo se producen mudanzas continuas. Aínda que a I+D+i formal aparece como canle relevante para boa parte das empresas SEIC (sobre todo nas actividades de software e enxeñería de diverso tipo) é moi difícil 44,8 27,8 61,7 19,5 45,9 36,1 27,1 57,1 21,6 51,0 19,6 66,7 41,2 31,4 0,0 10,0 20,0 30,0 40,0 50,0 60,0 70,0 e1_idi e1_aid e1_mes e1_oce e1_for e1_iim e1_opp Non-SEIC SEIC Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 284 trazar a liña de separación entre as actividades rutinarias e as que constitúen esforzo sistémico para a innovación. De feito, a cuantificación destas actividades vén derivada en moitas ocasións da necesidade de xustificar axudas e subvencións públicas recibidas a ese fin. Por outro lado, en relación ás actividades concretas de I+D estas cínguense en moitos casos e dacordo coa percepción dos propios protagonistas a labouras de adaptación. Este fenómeno é particularmente relevante nas empresas de software onde é moi corrente a adaptación de tecnoloxías base ás necesidades do cliente. Isto acontence indistintamente se a tecnoloxía base é desenvolvida pola propia empresa ou por empresas alleas (caso máis común). Figura 68. Porcentaxe de empresas que realizaron actividades de innovación (segundo actividade e tipo de SEIC) (*) idi: I+D interna; aid: adquisición de I+D externa; mes: adquisición de maquinaria, equipamentos e software; oce: adquisición doutros coñecementos externos; for: formación; iim: introdución de innovacións de mercado; opp: outros preparativos para producción e/ou distribucións Fonte: Elaboración propia a partir da información recollida no cuestionario (c) Financiamento das actividades de innovación: competencias sistémicas Un dos aspectos aos que se facía referencia cando se abordou o papel dos SEIC nos sistemas de innovación foi o que denominabamos “capacidades sistémicas” e que concretábamos, entre outras cousas, na capacidade dos SEIC para participar – 70,6 35,3 52,9 35,3 70,6 70,6 35,3 63,2 10,5 63,2 15,8 78,9 31,6 47,4 33,3 20,0 46,7 20,0 60,0 26,7 13,3 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 e1_idi e1_aid e1_mes e1_oce e1_for e1_iim e1_opp C-KIBS T-KIBS P-KIBS Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 285 en maior medidaen programas públicos de innovación, particularmente do eido rexional. Ao igual que acontencía cos dados do PITEC tamén aquí se aprecia que as empresas SEIC conseguen financiar os seus proxectos con fondos públicos e, en particular da Xunta de Galiza, en maior medida que o resto das empresas. Táboa 74. Financiamento das actividades de innovación fondosxunta fondosestado non si non si Non-SEIC 81,5% 18,5% 97,8% 2,2% SEIC 52,8% 47,2% 97,2% 2,8% Total 73,4% 26,6% 97,7% 2,3% Fonte: Elaboración propia a partir da información recollida no cuestionario (d) Introdución de innovacións Os nosos dados ratifican o papel activo en canto a innovación por parte dos SEIC. Así, perto dun 70% das empresas SEIC da nosa mostra afirman ter introducido algunha innovación de servizo baixando esa porcentaxe ao 25,5% cando nos referimos a innovacións en bens. Como era de esperar as actividades non SEIC, en particular as industriais, innovan nunha maior porcentaxe en bens (o 60% das empresas do sector industrial incluídas na mostra fixérono). En moitos casos as innovacións introducidas refírense, ao igual que o esforzo sistémico do que falabamos anteriormente, a melloras adaptativas marcada polas necesidades dos clientes. Trátase de innovacións incrementais a partir dunha tecnoloxía ou metodoloxía base, ben desenvolvida pola propia empresa ou ben por outras. De feito é común que as economías de escala nunha empresa SEIC (sobre todo de software ou de enxeñería) se consigan desenvolvendo un produto base que servirá, con lixeiras modificacións, para diversos clientes. Nese sentido se ben os SEIC se caracterizan por un elevado esforzo de “customatisation” (é dicir, crear produtos a medida) en realidade este proceso convive con outro de estandarización destinado a replicar procesos, metodoloxías e produtos para deste xeito alcanzar economías de escala. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 286 Figura 69. Introdución de innovacións en bens e servizos por parte das empresas SEIC e non SEIC 23,3 30,1 46,6 30,1 34,6 35,3 17,6 56,9 25,5 7,8 23,5 68,6 21,7 37,5 40,8 23,9 31,5 44,6 0 10 20 30 40 50 60 70 80 NC non Si NC non Si e3_ben e3_ser Non-SEIC SEIC Total Fonte: Elaboración propia a partir da información recollida no cuestionario (*) e3_ben: innovación en bens; e3_ser: innovación en servizo; NC: non contesta 6.3.3. A dualidade da oferta SEIC e o sistema galego de innovación: empresas de capital galego e de capital foráneo Nos capítulos referidos á oferta de SEIC en Galiza demos conta dunha certa dualidade derivada da propiedade do capital. Así as empresas e delegacións de empresas doutros lugares semellaban ter un perfil diferente ás galegas. A continuación veremos como se manifesta o anterior no referido á incorporación de coñecementos e á innovación. Debemos sinalar que os resultados deben en calquera caso interpretarse con certa cautela na medida en que a mostra de empresas SEIC de capital foráneo é moi reducido, máxime cando facemos agrupacións internas. Se analisamos en primeiro lugar as vías de incorporación de coñecementos podemos ver como existe unha importante diferenza no referido á valoración doutras empresas do mesmo grupo. Así, se ben é de esperar que todas as empresas foráneas usen esta vía en maior medida (posto que todas elas pertencen a un grupo, non así as galegas que poden ter un só establecemento), unha porcentaxe moi elevada das mesmas (o 62,5%) valora esta vía como “moi Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 287 importante”. Semella por tanto que, como calquera outra filial pertencente a un grupo de empresas, as canles internas ao grupo son fundamentais para incrementar os coñecementos en cada unidade de producción SEIC. De feito se no canto de limitarnos ao estrato de empresas SEIC nos referimos ao conxunto de empresas observamos que o uso e valoración desta fonte por parte das empresas de capital foráneo é significativamente superior ao amosado polas galegas. Figura 70. Uso e valoración das distintas vías de incorporación de novos coñecementos por parte das empresas SEIC segundo orixe da empresa 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 M.I. Uso M.I. Uso M.I. Uso M.I. Uso M.I. Uso M.I. Uso d2_cli d2_pro d2_pde d2_ecr d2_pfc d2_uci Galega Non Galega cli: clientes; pro: provedores; pde: persoal doutras empresas do mesmo grupo; ecr: empresas competidoras ou empresas da súa mesma rama de actividades; pfc: expertos e persoal de firmas consultoras; uci: universidades, centros de investigación e outros organismos semellantes Fonte: Elaboración propia a partir da información recollida no cuestionario Sen embargo, se analisamos agora a realización de actividades de innovación vemos que existe unha certa diverxencia entre o comportamento das empresas galegas e as que non o son. Así, se o 60% das SEIC galegas realizaban actividades de I+D esta porcentaxe era tan só do 37,5% para as filiais. De feito a actividade de innovación máis realizada polas empresas SEIC era a de I+D interna así como as actividades de formación (interna ou externa). As filiais realizaban nunha porcentaxe maior actividades de introdución de innovacións no mercado e outros preparativos para a comercialización e a producción. Esto último podería ter que ver cunha maior propensión a realizar innovación adaptativa ou de preparación para introducir produtos e servizos no mercado galego (pero que foran Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 288 desenvolvidos noutras zonas). Corrobórase en calquera caso algo que tamén soe ser unha característica das filiais de grandes empresas que é o feito de depender, en boa medida, do esforzo en I+D realizado polas sedes centrais dos grupos (tamén para o conxunto de empresas acontece o mesmo). Figura 71. Porcentaxe de empresas SEIC que realizaron actividades de innovación, segundo tipo de actividade. 60,47 23,26 51,16 23,26 65,12 39,53 27,91 37,5 12,5 75 25 100 62,5 62,5 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 e1_idi e1_aid e1_mes e1_oce e1_for e1_iim e1_opp Galega Non Galega (*) idi: I+D interna; aid: adquisición de I+D externa; mes: adquisición de maquinaria, equipamentos e software; oce: adquisición doutros coñecementos externos; for: formación; iim: introdución de innovacións de mercado; opp: outros preparativos para producción e/ou distribucións Fonte: Elaboración propia a partir da información recollida no cuestionario (a) Financiamento das actividades de innovación: competencias sistémicas Unha das nosas hipóteses de traballo indicaríanos que o grado de involucración no sistema galego de innovación das empresas SEIC de capital estranxeiro é inferior ao amosado polas empresas galegas. Efectivamente os dados amosan que só 1 das 5 filiais foráneas que realizaron algún tipo de actividade de innovación recibiron financiamento da Xunta de Galiza. Por contra un 55% das galegas que realizaron ditas actividades recibiron financiamento da administración autonómica. O anterior ten moito que ver coa propia natureza das empresas foráneas que, nalgúns casos, nen tan sequera posúen sede legal en Galiza de tal maneira que non poden acceder a fondos da administración autonómica. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 289 Figura 72. Porcentaxe de empresas que recibiron financiamento da administración autonómica para actividades de innnovación, segundo orixe 0 10 20 30 40 50 60 Galega Non Galega Fonte: Elaboración propia a partir da información recollida no cuestionario (b) Introdución de innovacións Non se aprecian importantes diferencias entre as empresas SEIC de propiedade galega e aquelas que non o son no referido á capacidade para introducir innovacións de produto ou de servizo no mercado. Así as empresas foráneas mesmo introducirían novos servizos nunha porcentaxe maior que as galegas (67,5% vs 75%). Figura 73. Introdución de innovacións de bens e servizos por parte das empresas SEIC, segundo orixe 0 10 20 30 40 50 60 70 80 Galega Non Galega e3_ben e3_ser Fonte: Elaboración propia a partir da información recollida no cuestionario Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 296 demanda sexa o suficientemente grande como para garantir a rendabilidade de empresas provedoras, deberá xurdir unha oferta rexional. É dicir, nese momento produciríase unha substitución de importación de servizos, ben pola aparición de empresas rexionais que ofertaran os mesmos ou ben pola implantación de empresas foráneas que previamente os exportaban. Poderíamos dicir que os resultados do noso estudio corroboran, de xeito xeral, a anterior hipótese. Así, cando na nosa mostra analisamos o caso específico das empresas SEIC de propiedade extrarexional implantadas en Galiza, observamos que os factores máis valorados para explicar a súa implantación son, por esta orde, a necesidade de estar xeográficamente próximo aos clientes potenciais, a necesidade de proximidade xeográfica a clientes xa existentes con anterioridade a súa implantación e, finalmente, a expectativa de crecemento do mercado galego. Esto semella reforzar non só a importancia da proximidade xeográfica para a provisión de SEIC senón tamén a hipótese de que, unha vez que o mercado é o suficientemente grande, se produce unha substitución de exportación por implantación no lugar do cliente. É dicir, a importación faise menos preferíbel (o cal reforza a importancia da proximidade xeográfica). Do mecanismo que vincula ao tamaño da demanda coa aparición dunha oferta próxima dende o punto de vista xeográfico danos tamén boa conta o visto para o caso dos SEIC tecnolóxicos en comparanza, por exemplo, cos SEIC de tipo profisional. Canto menos específico (máis demandado: maior número promedio de clientes e competidores) sexa un servizo, máis doado será atopar unha oferta próxima (local) do mesmo. No caso de numerosos servizos profisionais vimos que, sendo os máis usados e externalizados, son os que en maior medida tenden a ser prestados por provedores locais. Por contra, os servizos tecnolóxicos –aínda que necesitan contactos persoais continuos en maior medida que os anterioresnon son adquiridos no mercado local senón, maiormente, no mercado galego ou extrarexional. Dalgunha maneira as empresas de enxeñería, I+D, etc acadan o seu cumio de rendabilidade (un número suficientemente elevado de clientes) no eido rexional mais non no Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 297 local. Neste sentido a inexistencia dunha aglomeración urbana de certa dimensión fai que o mercado de referencia sexa, por tanto, o galego no seu conxunto. A aparición dunha demanda local semella condición sine qua non para que apareza unha oferta local pero, por que pode convertirse, ao fin, en condición tamén suficiente? As causas son de índole diversa e están relacionadas tamén cos diversos métodos de provisión a distancia dos SEIC. Así, para aqueles servizos como os de carácter tecnolóxico (I+D, enxeñería, etc) que necesitan de contactos persoais continuos, é dicir proximidade de tipo técnico, a exportación canalízase en grande medida mediante desprazamentos de persoal o cal implica un maior custe que necesariamente se reflicte no prezo do servizo. As empresas están dispostas a pagar ese “sobreprezo” pero só até o momento en que, como é obvio, aparezan outras empresas que poidan subministrarlle servizos de calidade semellante máis baratos (que dependerá, a súa vez, de que a demanda sexa o suficientemente grande). O maior custe de importar servizos convirtese de feito nun incentivo para a implantación de empresas ou delegacións foráneas nun determinado territorio. 3. A importancia da proximidade para a provisión de SEIC maniféstase de xeito diverso. A proximidade pode ser de natureza técnica, económica ou mesmo sociocultural. Os elevados custes de “exportar/importar” SEIC que acabamos de mencionar poden verse en parte contrarrestados polo papel das novas tecnoloxías da información e da comunicación. Así, o custe de transferencia de información de xeito telemático é cada vez máis reducido e, ao mesmo tempo, a cantidade e a calidade da información transferida é cada vez maior. Entramos aquí, como xa vimos, nun debate moi prolífero desenvolvido nos últimos anos como é o do impacto destas tecnoloxías nos patróns de localización das actividades económicas. Sobre isto puidemos ver que na maioría das empresas SEIC estudadas existen servizos que se poden prestar telematicamente (no caso dos servizos informáticos esta opción chega a ser moi frecuente no 40% dos casos). Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 298 Sen embargo, chama a atención que a proximidade xeográfica ao cliente é o factor máis importante á hora de explicar a localización das empresas, incluídas as empresas de servizos informáticos. Existen outros factores, por tanto, que semellan facer da proximidade xeográfica aos clientes un elemento esencial para prestar os servizos incluso cando é tecnicamente posíbel prescindir da mesma. Estes factores teñen que ver, recollendo o expresado polas empresas entrevistadas, con aspectos de confianza e afinidade de diverso tipo (social e tamén cultural). Tal e como sinalaba un entrevistado dunha empresas de servizos informáticos defraudado con algunha das posibilidades das novas tecnoloxías “o cliente quere ver e tratar as persoas, non mediante internet, por iso (engade), a videoconferencia non tivo moito éxito”. Ademais esto engadiría máis incentivos ás empresas SEIC para establecer oficinas estables en diversas zonas e, tal e como apuntaba outro directivo dunha importante multinacional do sector informático, “a necesidade de contar con traballadores galegos foi a principal motivación para abrir a oficina aquí pois o desprazamento de persoal para levar a cabo proxectos dunha certa dimensión non aportaba a estabilidade necesaria, os traballadores estaban pensando en cando marchar”. Neste último caso estamos ante a factores de tipo económico como son a necesaria estabilidade do persoal dunha empresa para o funcionamento eficiente da mesma. Outro entrevistado daba conta dun fenómeno que ten que ver coa lóxica de funcionamento das pequenas e medianas empresas, maioritarias na economía galega, onde as relacións están aínda máis condicionadas por aspectos culturais e de confianza. En resumidas contas, semella que a proximidade xeográfica segue sendo importante posto que en si mesmo encerra moitos outros tipos de proximidade. O papel central do factor humano na prestación de servizos agudiza a importancia da proximidade en tódalas súas dimensións. 4. Os SEIC amosan unha forte concentración nas rexións metropolitanas e capitalinas, manifestado no caso español na rexión madrileña. Estas rexións emerxen como subministradoras netas de SEIC a outras Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 299 rexións, particularmente ás periféricas, que a súa vez se convirten en importadoras netas de SEIC. O crecemento dun sector nunha determinada rexión non pode ser analisado sen ter en conta a estrutura da rexión así como o lugar que esta ocupa na división espacial do traballo. Víamos na nosa revisión teórica que se ben hai factores endóxenos que explican o crecemento rexional entre os que poderíamos incluir o propio efecto acumulativo do crecemento dos mercados, tamén é certo que as actividades económicas tenden a distribuirse e a xurdir atendendo a unha lóxica espacial asimétrica. As actividades máis ligadas á innovación así como aquelas situadas nas fases iniciais do ciclo de vida do produto ou da tecnoloxía tenderían a concentrarse no espazo para aproveitar determinadas economías de aglomeración ou incluso para atender as necesidades internas de eficiencia dos grandes grupos empresariais. Algo semellante pasaría cos SEIC e coa súa aparición posto que, ao ser en si mesmo actividades ligadas ás fases máis creativas e innovadoras no desenvolvemento de produtos, servizos, etc, soen concentrarse nas grandes rexións metropolitanas. Neste sentido, víamos na enumeración das nosas hipóteses que o eventual crecemento da demanda e oferta de SEIC nas rexións periféricas é moi posíbel que presente certas particularidades produto, xustamente, do papel xogado pola rexión no espazo económico. En xeral podemos dicir que hai evidencia de que o anterior é certo, aínda que a foto global require matizacións moi importantes que compre ter en conta e que nos ilustran sobre as particularidades da dinámica dos SEIC. En primeiro lugar, en base á información subministrada polas táboas input-output rexionais vimos que existe un importante déficit comercial nos SEIC no caso das dúas rexións periféricas analisadas (Galiza e Castela León). Puidemos ver ademais nesa análise o papel distintivo das rexións centrais e metropolitanas (en particular o caso madrileño) que se amosan, cada vez máis, como rexións exportadoras de SEIC e conectadas aos mercados globais. Por suposto a información anterior debe ser tomada con reservas na medida en que os fluxos inter-rexionais para actividades como os SEIC (os servizos a empresas en xeral) son de dificil Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 300 identificación e cuantificación. Sen embargo obtivemos evidencia adicional no mesmo sentido na analise dos dados do Panel de Innovación Tecnolóxica, ficando moi clara a vocación exportadora (cara outras rexións e países) das empresas SEIC situados na comunidade madrileña. Por contra, aquelas rexións de menor nivel de desenvolvemento e que non contan con aglomeracións produtivas de relevancia, entre as que se atopa Galiza, teñen un sector SEIC cunha menor apertura comercial ao exterior. Ponse en evidencia por tanto que os SEIC contribúen de xeito relevante á base exportadora e por tanto ao crecemento dun determinado tipo de rexións, as centrais-metropolitanas, mentres que outras tenderían a ser deficitarias neste tipo de produtos e nas tecnoloxías e coñecementos asociados aos mesmos. No que se refire aos resultados do noso inquérito puidemos ver que os SEIC máis importados son os que aparecían como máis específicos (menor número de competidores e clientes), é dicir os SEIC tecnolóxicos (I+D, servizos de enxeñería e servizos de análise técnica) e algúns de tipo profisional como os servizos de auditoría. A este respecto hai que sinalar que tamén na nosa análise comprobamos que os SEIC tecnolóxicos son xustamente os consumidos en maior medida polas empresas máis innovadoras. O feito de que os mesmos sexan os (relativamente) máis importados cadra por tanto na foto global dun espazo dividido dende o punto de vista funcional. Por outra banda, ante a pregunta de porque razón as empresas usan SEIC de fóra de Galiza a considerada de maior relevancia foi a inexistencia dunha oferta rexional para esos servizos. Esto lévanos de novo á lóxica do tamaño do mercado para explicar a aparición ou non dunha oferta local (e por tanto a necesidade de importar SEIC), se ben é verdade que nalgúns casos outros factores son relevantes como por exemplo o prestixio da empresa subcontratada que era máis valorado polas empresas de maior tamaño. Sobre a importación de SEIC constatamos tamén o manifestado por Martinelli (1991) e outros en relación ao papel das filiais de empresas multinacionais (ou multirexionais) localizadas nas rexións como Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 301 fortes consumidoras de servizos provintes doutras rexións. Comprobouse que efectivamente as empresas de capital non galego tenden a importar máis servizos e a razón fundamental apuntada polas mesmas era que outras empresas do grupo, en particular as sedes centrais localizadas noutras zonas do Estado (en xeral na Comunidade de Madrid), elixen aos provedores dos SEIC. 5. O crecemento dos SEIC en Galiza manifesta características propias das rexións periféricas como son a existencia dunha oferta con escasa vocación extrarexional e a dependencia de provedores externos de SEIC, particularmente cando nos referimos aos máis específicos (servizos de carácter tecnolóxico ou informáticos). En canto á vocación máis ou menos rexional das empresas SEIC galegas a información de maior alcance é, como dixemos, a proporcionada polas Táboas Input-Output e polo PITEC onde se apunta a unha escasa inclinación á exportación por parte das empresas SEIC galegas en comparación coas de outros territorios. A partir dos dados da nosa enquisa non puidemos obter constatación definitiva sobre se o grado de internacionalización é menor que o doutras CC.AA (aínda que si vimos que as empresas que exportan a outros países ou rexións ou que teñen filiais/oficinas noutros lugares, son moi escasas). Puidemos tamén obter información moi relevante sobre as dinámicas de exportación e importación das empresas SEIC que ten que ver coa organización intra-sectorial das empresas SEIC, da que daremos conta máis adiante. Por outra banda, o carácter particular da oferta SEIC existente en Galiza podería manifestarse tamén na existencia dunha certa dualidade marcada polo factor propiedade do capital (foráneo/rexional). Así, na análise da nosa mostra atopamos evidencia de que as empresas foráneas compiten en segmentos dalgunha maneira diferenciados. O tipo de empresa é diferente, as empresas SEIC de capital externo son máis grandes (teñen un maior número de establecementos e un maior número medio de empregados). Por outra banda, o tipo de servizos ofertado é tamén diferente, as delegacións ou filiais semellan estar especializadas en servizos máis Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 302 específicos, que contan cun número menor de competidores e clientes. Semellan ser clientes, polo xeral, de maior tamaño entre os que destacarían as empresas do sector industrial e a propia administración autonómica. O anterior poderíase enmarcar, á súa vez, na lóxica do crecemento da oferta de SEIC nas rexións periféricas. Así, como se observou, son os servizos máis específicos os que máis se soen importar (en particular os tecnolóxicos). Desta maneira seguindo o proceso xa descrito, toda vez que a demanda se consolide, as empresas que prestaban estes servizos a distancia tenderán a localizarse na rexión e dese xeito serán os primeiros en ofertalos a nivel rexional/local. Estamos ante un proceso dinámico, como é a aparición de novos produtos e servizos, polo que ese carácter diferenciado das empresas foráneas podería manterse no tempo. A especificidade dos servizos ten a ver tamén co seu propio ciclo de vida de tal xeito que as delegacións das grandes empresas de SEIC, que contan con contacto directo con outras empresas do seu grupo localizadas nas principais prazas, poden acceder aos últimos coñecementos e desenvolvementos, o que as fai máis competitivas nos segmentos máis selectos do mercado. Non só son razóns tecnolóxicas ou de maior acceso a coñecementos as que reforzan estos mecanismos senón que, como vimos, o propio prestixio das grandes empresas xoga na mesma dirección. Compre, en calquera caso, sinalar que os resultados derivados da análise mostral apuntan tamén á existencia dunha oferta rexional competitiva (no mercado galego). Como vimos, boa parte dos SEIC tecnolóxicos son provistos por empresas galegas que ademais sinalan ter unha forte competencia extrarrexional. As principais vantaxes da oferta de propiedade autóctona consistirían, na opinión de persoal de empresas SEIC foráneas, nas relacións de confianza que alcanzan cos clientes así como na súa flexibilidade para adaptarse ás necesidades dos mesmos. Esto último ten que ver con aspectos de tamaño e organización interna de tal maneira que a pertenza a un grande grupo implica maiores necesidades de protocolos e de comunicación interna que fan menos fluídas ás relacións cos Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 303 clientes locais (en particular no referido á toma de decisións). Non é doado, nembargantes, distinguir se esta oferta indíxena máis competitiva se forxou ao amparo de sectores de especialización tradicional galega, agás en casos moi aillados. 6. A presenza dun importante aparello político-administrativo semella actuar como “imán” para a implantación de empresas SEIC. No caso galego isto maniféstase na puxanza da capital santiaguesa no sector dos SEIC. Finalmente, é importante destacar o peso que ten a administración pública, e en particular a autonómica, no mercado das empresas SEIC incluídas no noso estudio de campo. Aínda que ao carecer de información doutras realidades non podemos tirar conclusión definitivas, chama a atención que o peso que ten a administración autonómica como cliente para as empresas SEIC foráneas sexa bastante máis elevado que o que representa nas empresas galegas (máxime cando se trata de servizos, en moitos casos, que soen consumir en maior medida as empresas industriais como son os servizos tecnolóxicos). Teríamos unha evidencia aquí de que a implantación de SEIC foráneas ten a ver co desenvolvemento da administración autonómica. Neste mesmo sentido puidemos comprobar, na análise dos patróns de localización dos SEIC dentro de Galiza, como a comarca Santiaguesa foi a que experimentou un maior crecemento destas actividades nos últimos anos sendo tamén a que amosa unha maior especialización relativa nas mesmas. Semella plausíbel relacionar este fenómeno co feito de ser Santiago de Compostela a capital administrativa do país e onde reside grande parte do aparello da Xunta de Galiza, institución que foi consolidando o seu peso e a súa presenza nos últimos lustros. Compre chamar a atención tamén sobre o feito de que a administración pública no só é un cliente destacado dos SEIC senón que en moitos casos, sendo o da rama de I+D o máis claro, actúa como impulsor e berce de novas actividades e sectores. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 304 De novo esta dinámica reforzaría a capacidade, xa non de atracción senón de creación de empresas SEIC, das capitais administrativas de países e rexións. 7. O traballo “en rede”, é dicir a colaboración con outras empresas do sector, é unha estratexia habitual na organización intrasectorial dos SEIC. Esta é, de feito, unha das canles de exportación/importación de servizos. Unha característica importante dos SEIC que puidemos observar ten que ver con aspectos organizativos intrasectoriais. As empresas SEIC amosan unha importante propensión a organizarse en rede, tal e como reflicten diversos indicadores analisados. Así, puidemos ver como estas empresas teñen a outras empresas do mesmo sector como cliente moi destacado (no caso analisado o terceiro en termos de facturación, despois da administración autonómica e do sector industrial). Efectivamente unha práctica moi habitual para adquirir a estrutura necesaria para afrontar proxectos de grande dimensión é chegar a acordos con outras empresas (onde, normalmente, algunha das empresas será obrigatoriamente cliente da outra). Esta fórmula constitúe un método habitual de exportación de servizos posto que para prestar unha parte do servizo ao cliente situado noutro país ou rexión, existe a posibilidade de contratar empresas veciñas ao cliente. É unha estratexia moi común entre as grandes empresas, sobre todo no sector de servizos informáticos, que utilizan empresas acreditadas para poder implantar as súas aplicacións ou desenvolvementos informáticos noutras rexións sen necesidade de abrir unha oficina ou delegación. De xeito paradóxico o que orixinalmente é unha exportación de SEIC convírtese tamén nunha importación por parte da empresa provedora. O traballo en rede é aínda máis común, como é lóxico, entre empresas SEIC dun mesmo grupo onde se ben cada delegación rexional se especializa nun mercado determinado tamén pode darse unha certa división interna do traballo. Así, tal e como se víu no caso das empresas SEIC foráneas, é normal realizar traballos para outras empresas do grupo que non conta con especialistas ou expertise nunha determinada materia. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 305 Isto ademáis explicaría o feito de que estas empresas tendan a exportar máis que as propias empresas galegas do sector (estando, na teoría, destinadas a prover ao mercado galego na medida en que soen actuar como meras delegacións). Como é obvio o traballo en rede ten importantes consecuencias dende o punto de vista do fluxo e transferencia de coñecementos, pero este aspecto será abordado máis adiante. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 312 11. Contar cunha oferta rexional máis ampla de SEIC non implica que estes sexan percibidos polo resto de empresas e sectores como un axente comparativamente máis importante no sistema rexional de innovación. Da nosa análise non se desprende que o feito de ter unha oferta máis ampla de SEIC, tanto no referido ao número de empresas como ao seu tamaño, implique que os mesmos sexan percibidos polo resto de sectores e empresas como un axente comparativamente máis importante no sistema de innovación rexional. No que se refire ás “redes formais de coñecemento e innovación”, tal e como vimos, os SEIC tampouco son usados en maior medida como socios en proxectos de cooperación en comunidades onde existe unha maior oferta, particularmente en Madrid. Ao igual que pasaba para o caso concreto de Galiza, o predominio da infraestrutura pública e sobre todo das universidades, é común a tódalas rexións españolas. Tampouco cando aproximamos a súa participación en “redes informais de coñecemento”, medidas neste caso polo uso e valoración como fontes de coñecemento para innovación por parte das empresas, se aprecia unha participación máis intensa en rexións cun sector máis desenvolvido. Hai que sinalar que, en calquera caso, a base de dados usada para estudar estes aspectos (o PITEC) prové información limitada na medida en que só inclúe empresas que realizan algún tipo de actividade innovadora (non o conxunto de empresas), aspecto este que podería estar sesgando os nosos resultados. 12. A influencia do carácter periférico no papel dos SEIC no sistema rexional de innovación maniféstase no predominio da actividade innovadora de carácter adaptativo, realizada en base a desenvolvementos levados a cabo noutras rexións así como na inexistencia de empresas “líderes” dende o punto de vista tecnolóxico. Existe información provinte dos cuestionarios e entrevistas que nos fan pensar nunha certa influencia do carácter periférico da nosa economía tamén no papel que as empresas SEIC xogan no sistema galego de innovación. Esto tería que ver, en primeiro lugar, co tipo de innovacións introducidas polas empresas SEIC Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 313 galegas (tanto as de propiedade rexional como as de propiedade foránea). Como sinalamos máis arriba boa parte non só do esforzo senón da actividade innovadora das empresas SEIC galegas consistiría en tarefas de adaptación ás necesidades específicas dos clientes pero que, na maioría dos casos, se realizaría sobre tecnoloxías, produtos ou metodoloxías base non desenvolvidas por esa empresa ou establecemento. Só unhas poucas empresas líderes no mercado poden, en realidade, desenvolver eses soportes porque se necesita realizar un forte esforzo formal en innovación. Por outra banda, tal e como vimos cando analisamos a distribución rexional do esforzo formal en innovación, este está -en especial nas actividades de software e enxeñeríaespecialmente centralizado na capital madrileña. Ambas evidencias indicaríannos por tanto que tamén no aspecto innovador existe unha forte xerarquía no sector dos SEIC. De esta maneira que as grandes metrópoles e capitais concentrarían o esforzo formal en innovación sendo, máis tarde, os resultados difundidos e (adaptados) nas economías máis periféricas. Isto poñería en evidencia ademais a lóxica funcional do espazo particularmente no referido á localización das actividades máis innovadoras, na liña do indicado no segundo capítulo da tese. É dicir son as grandes aglomeracións produtivas as que posibilitan o xurdimento de moi diversas economías que atraen as fases máis innovadoras na produción de bens e servizos. 13. As filiais/delgacións de empresas SEIC non participan activamente no sistema galego de innovación pero constitúen en si mesmo unha vía de entrada de novos coñecementos ao sistema. Aínda que o limitado tamaño da mostra utilizada neste caso impide facer afirmacións rotundas, puidemos comprobar que as empresas SEIC de propiedade foránea non participan tan activamente no sistema de innovación como as empresas de propiedade galega. Así, apenas participan en programas rexionais de apoio á innovación e por outro lado realizan actividades de innovación en moita menor medida que as galegas. As actividades que realizan teñen ademais unha finalidade sobre todo adaptativa (actividades de introdución de innovacións no mercado e preparativos para a comercialización). Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 314 Porén tal e como puidemos observar as empresas SEIC foráneas contan cunha canle moi potente de incorporación de coñecementos que é xustamente a interna ao grupo (persoal doutras empresas do grupo) o que lles confire un papel tamén relevante no sistema galego de innovación. Así, por un lado os clientes de esas empresas poden acceder a coñecementos punteiros desenvolvidos noutras áreas xeográficas. Por outro lado, a propensión ao traballo en rede amosada polas empresas SEIC posibilita que os coñecementos desenvoltos por empresas de outras rexións ou países se difundan entre empresas galegas socias ou colaboradoras das filiais de empresas radicadas en Galiza. Neste sentido hai que destacar que a propensión ao traballo en rede amosado polas empresas SEIC posibilita que os coñecementos desenvolvidos por empresas doutras rexións ou países se difundan entre empresas galegas, non só consumidoras destes servizos, senón tamén entre empresas socias ou colaboradoras das filiais de empresas líderes no mercado radicadas en Galiza. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 315 7.3. CONCLUSIÓNS XERAIS: REXIÓNS, CAMBIO ESTRUTURAL, INNOVACIÓN E SEIC Os SEIC medran na economía galega como resultado das propias forzas de mercado e que, na etapa actual de desenvolvemento económico, apuntan a unha división cada vez máis fina do traballo dirixido a producir novos coñecementos. O crecemento dos SEIC está do mesmo xeito relacionado coa necesidade de dotarse de estruturas organizativas e empresariais máis flexíbeis de cara a competir nunha economía onde o novo se volve obsoleto máis rápido. Todo isto dálle forma a faciana actual do cambio estrutural nas economías avanzadas. Neste sentido o crecemento deste sector na nosa economía non difire do que pode darse en calquera outra economía desenvolvida. Sen embargo, o carácter dinámico do sistema económico, o cambio estrutural, non se manifesta de xeito mimético no espazo. O desenvolvemento dos territorios vén así determinado por factores internos ou endóxenos pero tamén por factores esóxenos que lle outorgan un papel determinado dentro da lóxica global do sistema económico. Así, ficou ben claro que os SEIC no contexto español están fortemente concentrados na capital e rexión metropolitana madrileña sendo tamén aí onde se localiza grande parte do esforzo en innovación realizado por estas actividades. Este patrón danos conta das vantaxes deste tipo de rexións para atraer actividades vinculadas ás etapas de concepción e posta a andar de novos produtos, procesos, servizos, etc. O papel dos SEIC sería dobre nese sentido pois, como provedores de coñecementos especializados tenderían a concentrarse onde outros sectores localizan as etapas máis intensivas en coñecemento dos seus respectivos procesos de produción (e que son xustamente as que demandan en maior medida estes servizos). En segundo lugar, os propios SEIC teñen tamén unha dinámica innovadora propia que nalgúns casos e como puidemos comprobar se materializa nun importante esforzo formal en innovación. Nese sentido as economías de aglomeración propias das rexións metropolitanas atraerían tamén as tarefas de Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 316 concepción e lanzamento de novos produtos, desenvolvementos e tecnoloxías que sosteñen o crecemento dos SEIC. Por outra banda, podemos dicir que os SEIC son un sector fundamental entre os que configuran a base exportadora das rexións con grandes aglomeracións metropolitanas e produtivas, particularmente das capitais administrativas dos Estados, que provén a outras rexións deste tipo de servizos. No caso español atopamos evidencia de que estes vínculos comerciais son sobre todo internos, o cal da conta da importancia da demarcación Estatal tamén nestas actividades. Pola contra, as rexións periféricas, como puidemos comprobar no caso galego, convértense en importadoras netas de SEIC e, en última instancia, de coñecemento. Isto vese reflectido nas propias características da oferta rexional de SEIC, máis ligada a servizos de carácter tradicional e con empresas que dificilmente compiten no exterior. Esta certa dependencia do exterior esténdese ao apartado innovador na medida en que, se ben as empresas SEIC galegas se amosan entre os sectores máis innovadores do sistema de innovación, a súa importancia vese mermada polo escaso tamaño empresarial e tamén pola propia natureza da actividade innovadora. Así, grande parte da innovación nas empresas SEIC en Galiza céntrase en actividade adaptativa e incremental, en base a soportes ou plataformas desenvolvidas por empresas líderes do mercado (situadas noutras zonas). Xustamente a fortísima concentración das actividades de innovación formais na capital madrileña evidencia que as rexións metropolitanas concentrarían esta función, tamén no sector dos SEIC. Aínda así hai aspectos que dan conta dun certo dinamismo endóxeno tamén nos SEIC de rexións como a galega e que ten que ver non só coas propias forzas do mercado que alimentan a aparición de novos sectores e de novos produtos alí onde están presentes. Un deses aspectos ten a ver coa propia natureza dos SEIC que os distingue, ao igual que a moitos outros servizos, do sector manufactureiro. Así, se ben podemos dicir que as rexións periféricas tenderán a ser importadoras netas destes servizos, puidemos ver que a proximidade xeográfica ten suma importancia Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 317 na localización das empresas SEIC. E se ben nalgúns casos as novas tecnoloxías da información e da comunicación poderían estar relaxando as necesidades de proximidade física, esta encerra outro tipo de proximidades (cultural, social, etc) que non son facilmente transferíbeis na distancia e que son moi relevantes á hora de tomar as decisións económicas. Estes factores configuran de feito a fasquía da oferta propia de SEIC na economía galega así como o xeito en que esta se artella co resto de sectores. Do mesmo xeito, nas relacións interrexionais e internacionais hai tamén efectos difusores do desenvolvemento económico que se manifestan no caso do SEIC. Así, a propia importación de SEIC e o rol das delegacións e filiais de grandes empresas SEIC constitúen en si mesmo unha vía de entrada de novos coñecementos no sistema galego de innovación. Se ademais temos en conta que existe nestas actividades unha importante propensión a traballar en rede (é dicir, a cooperar con outras empresas para desenvolver a actividade produtiva), a difusión de novos coñecementos, aplicacións, produtos, etc vese acelerada e o sistema de innovación resulta favorecido no seu conxunto. Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 318 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 319 REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 320 ANDRÉ, I. AREOSA FEIO, P. AND FERRÃO, J. (2001); “Knowledge-intensive services and modernization” in Wood, P. (ed); Consultancy. Florence, KY, USA: Routledge ARDAN (2006); Ardan Galicia. Vigo: Consorcio da Zona Franca ASLESEN, H.W. (2003); “Knowledge intensive business services and regional innovation. Consultancy in city regions in Norway” Paper for the conference “Reinventing Regions in a Global Economy” Regional Studies Association International Conference. Pisa, 12 th -15 th April ASLESEN, H.W. AND ISAKSEN, A. (2004); “Knowledge intensive business services and urban industrial development. Do KIBS cause increased geographic concentration of industries?”. Paper for the XIV Conférence RESER. Castres 23 rd and 24 th September 2004 AYDALOT, PH. (ED) (1986); Milieux innovateurs en Europea. Paris: GREMI BARCET, A. E BONAMY, J. (1997); “Servicios a empresas y eficacia del sistema productivo. De la transacción a la valorización” en Economía Industrial. Nº 313, 1997, I,59-65 BECATTINI, G. (1990); “The Marshallian industrial district as a socio-economic notion” en Pyke, F. Becattini, G. and Sengenberger (ed) (1990); Industrial districts and inter-firm cooperation in Italy. ILO, Xinebra BEIRAS, X.M. (1971): “Estructuralismo y ciencia económica” en Anales de Economía. 3ª Época, Febrero-Marzo BELL, D. (1974): The Coming of Post-Industrial Society. A Venture in Social Forecasting. Heinemann. London. BERZOSA, C. BUSTELO, P. E DE LA IGLESIA, J. (1996); Estructura económica mundial. Editorial Síntesis: Madrid BILDERBEEK, R. HERTOG, P. DEN MARKLUND, and G. MILES I. (1998); “Services in innovation: Knowledge intensive business services (kibs) as coproducers of innovation”. SI4S: Synthesis Papers STEP Group BUREAU VAN DIJK ELECTRONIC PUBLISHING (2005); Base de Datos SABI. Universidade de Santiago de Compostela. Bases de Datos Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 321 CAIRNCROSS, F. (2001), The death of distance, Harvard Business School Press, Cambridge. CAL PARDO, F. (2006); “El futuro de la ingeniería en España” en NOVA+, Decembro 2006 CAMAGNI, R. (2005); Economía Urbana. Antoni Bosch: Barcelona CARLSSON, B. AND R. STANKIEWICZ (1991); "On the nature, function and composition of technological systems." Journal of Evolutionary Economics 1(2): 93-118. CAVOLA, L. AND MARTINELLI, F. (1995); “The regional distribution of advanced producer services in the Italian space economy” in Progress in Planning. 43, 2-3 (special issue on Advanced Producer Services) CLARK C. (1940): The Conditions of Economic Progress. Reprinted 1960. Macmillan & Co. Ltd. London. COE, M.C. AND TOWNSEND, A.R. (1998); “Debunking the myth of localized agglomerations: the development of a regionalized service economy in SouthEast England” in Transactions of the Institute of British Geographers, NS 23 COFFEY, W.J AND BAILLY, A. (1989); “Producer services and systems of flexíbel production” in Services industries in the global economy. Vol II. Gheltenham: Edward Elgar Publishin Limited, 1998 COFFEY, W.J. (2000); “The geographies of producer services” in Urban Geography, 21, 2 COFFEY, W.J. AND POLÈSE, M. (1989); “Producer services and regional development: a policy-oriented perspective” in Papers of the Regional Science Association, Vol. 67, 1989, 13-27 CONSOLI, D. E PATRUCCO, P.P. (2003); “The knowledge trade-off: circulation, growth and the role of knowledge-intensive business services in urban innovation systems” Paper preesented at hte EAEP conference. Maastricht, 2003. COOKE, P. et al (1998); Regional innovation systems. The role of governances in a globalized world. UCL Press Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 328 MULLER, E. & ZENKER, A. (2001) “Business services as actors of knowledge transformation: the role of KIBS in regional and national innovation systems” in Research Policy 30 (2001) 1501-1516 MULLER, E. (1999); “There is no territorial fatality” in Working Papers Firms and Region. Fraunhofer Institute Systems and Innovation Research. No. R3/1999 MYRDAL, G. (1957); Economic theory and underdeveloped regions. London: Harper NÄHLINDER, J. (2002); “Innovation in KIBS: State of the art and conceptualisations” Arbetsnotat Nr 244, Juni 2002 NÄHLINDER, J. E HOMMEN, L. (2002); “Employment and Innovation in Services: Knowledge Intensive Business Services in Sweden”; Report prepared fo r the final meeting and conference of AITEG. NELSON, R.R (Ed.). (1993). National innovation systems: a comparative analysis. Oxford University Press, New York. NELSON, R. E WINTER, S.G. (1982); An evolutionary theory of Economic Change, Cambridge: Harvard University Press O’FARRELL, P.N. HITCHENS, D.M.W.N. (1990); “Producer services and regional development: key conceptual issues of taxonomy and quality measurement” in Regional Studies. Vol 24, 2, pp 163-171 O’FARRELL, P.N., HITCHENS, D.M.W.N. AND MOFFAT, L.A.R. (1992); “The Competitvenss of business service firms: a matched comparison between Scotland and the South East of England” in Regional Studies. Vol 26, 6, pp 519-533 O’FARRELL, P.N., MOFFAT, L.A.R. AND HITCHENS, D.M.W.N. (1993); “Manufacturing demand for business services in a core and peripheral region: does flexible production imply vertical desintegration of business services? In Regional Studies. Vol 27, 5, pp 385-400 OCDE, (2006); Innovation and knowledge-intensive service activities. OECD, Science and Information Technology Series Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 329 OECD (1996); “The Knowledge Based Economy” ORGANISATION FOR ECONOMIC CO-OPERATION AND DEVELOPMENT. Paris OHLIN, B. (1933); Interregional and international trade. Cambridge: Harvard University Press PENEDER, M. KANIOVSKI, S. AND DACHS, B. (2001a); “What follows tertiarisation?: structural change and the role of knowledge-based services” in Services Industry Journal. 23: 47-66 PENEDER, M. KANIOVSKI, S. AND DACHS, B. (2001b); ”External services, structural change and industrial performance” in Enterprise Papers. Austrian Institute of Economic Research WIFO PETIT, P. (1986); Slow growth and the service economy. London: Frances Pinter RODRÍGUEZ-POSE, A. (1994); “Socieconomic restructuring and regional change: Rethinking growth in the European Community” in Economic Geography, 70, 4, pp 325-343 RODRÍGUEZ-POSE, A. (1999); “Innovation prone and innovation adverse societies: economic performance in Europe” in Growth and Change. 30, 1, pp 75-105 RUBALCABA, L. (1997); “Servizos a empresas: marco analítico, magnitud y evolución reciente en Europa” en Economía Industrial. Nº 313, 1997, I, 21-43 RUBALCABA, L. Y GAGO, D. (2003); “Regional concentration of innovative business services: testing some explanatory factors at European regional level” en The Service Industries Journal. 23, 1, pp 77-94 RUYSSEN, O. (1987); “The new deal in services: a challenge for Europe” en AKEHURST, G e GADREY, J. (eds). The economics of services. Frank Cass, Londres SAMPEDRO, J.L. Y MARTINEZ CORTIÑA, R. (1969); Estructura Económica. Teoría básica y estructura mundial. Ariel: Barcelona SAVONA, M. AND LORENTZ, A. (2006); “Demand and technology determinants of structural change and tertiarisation: an input-output structural decomposition analysis for four OECD countries” in Documents de travail de Bureau d’économie théorique et appliquée (BETA). Nº 2006-01 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 330 SAVY, M. (1998); “TIC et territoire : le paradoxe de localisation”, Les Cahiers Scientifiques du Transport, n° 33/1998. Pp. 129-146. SCHAMP, E.W. (1995); “The geography of APS in a goods exporting economy: the case of West Germany” in Progress in Planning. 43, 2-3 (special issue on Advanced Producer Services) SCHUMPETER, J. (1942); Capitalism, socialism and democracy. New York: Harper SCOTT, A.J. (2000); “Economic Geography: the great half-century” in Cambridge Journal of Economics, 24: 483-504 SERRENTINO, P.O. (2003); “The main forms of innovation in knowledge intensive business services – the role of information”. Paper presented at the International Workshop “Empirical Studies on Innovation in Europe”. University of Urbino. SIMMIE, J. AND SENNETT, J. (1999) “Innovative clusters: global or local linkages” in National Institute Economic Review. No. 170 SINGLEMANN, J. (1978); “The sectoral transformation of the labor force in Seven Industrialezed Countries, 1920-1970” in American Journal of Sociology. The University of Chicago SMITH, A. (1776); An Inquiry into the nature and causes of wealth of nations. Chicago: Encyclopedia Britannica (Edición de 1984) STABLER, J.C. AND HOWET, E.C. (1988); "Service exports and regional growth in the post-indsutrial era" in Journal of Regional Science. Vol.28, 3, 303-315 STAHLECKER, T. (2004); “On the significance of Economic Structure and Regional Innovation Systems for the foundation of Knowledge-Intensive Business Services”; Working Papers Firms and Region. Nº R1/2004 STIGLER, G.J. (1951); ”The division of labor is limited by the extent of the market” in The Journal of Political Economy. Vol. 59, No.3 185-193 STORPER, M. AND VENABLES, A.J. (2004); “Buzz: face-to-face contact and the urban economy” Journal of Economic Geography 4, 351-370 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 331 SUNDBO J. AND GALLOUJ, F. (2000); “Innovation as a loosely coupled system in services” en International Journal of Services Technology and Management. Vol.1, No.1, 15-36 TETHER, B. (2005); “KIBS and the Public Science Base in the UK’s “System of Innovation” Paper presetned for discussion at the Copenhagen Business School workshop on “Organizing the Search for Technological Innovation” THOMI, W. AND BÖHN, T. (2003). “Knowledge intensive business services in regional systems of innovation – Initial results from the case of Southeast Finland” Paper presented at the 43rd European Congress of the Regional Science Association. TÖDTLING, F. AND TRAXLER, J. (1995); “The changing location of advanced producer services in Austria” in Progress in Planning. 43, 2-3 (special issue on Advanced Producer Services) TOIVONEN, M. (2004); Expertise as Business: Long-term development and future prospects of knowledge-intensive business services (KIBS). Helsinki University of Technology. Department of Industrial Engineering and Management. Doctoral dissertation series 2004/2 TOIVONEN, M. (2005); “Future prospects of KIBS and implications to regional economies” paper presented at The inaugural Nordic Geographers Meeting. Lund Sweden. 10-14 May, 2005 TOMLINSON, M. (2000); “The contribution of Knowledge-intensive services to the manufacturing industry” en Miles et al (ed) (2000) Knowledge and innovation in the New Service Economy. TORRE, A. & RALLET, A. (2005); “Proximity and localization” in Regional Studies. Volume 39, Number 1 / February 2005 VELTZ, P. (1996); Mondialisation, villes et territoires. L’économie d’archipel. Presses Universitaires de France: Paris VELTZ, P. (2004); “The resurgent city”. Leverhulme International Symposium. London School of Economics. 19-21 Abril 2004 VELTZ, P. (2005); “Business services in the global service economy” Symposium international sur l’économie des services. TianJIn (China). June 2005 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 332 VENCE, X (1989): Potencial innovador e cambio tecnolóxico na industria. Estudio da área sur da provincia da Coruña. Banco Pastor: A Coruña VENCE, X. (1996); “Innovation, Regional development and technology policy”, in Vence, X. & Metcalfe, J.S. (eds), Wealth from diversity. Kluwer Academic Publisher: Dordrecht. VENCE, X. (1997); “The growing “globalisation” of the innovation processes and the new role for the regional systems of innovation” en Palloix, C & Rizopoulos, Y. Firmes et économie industrielle. L’Harmattan: Paris VENCE, X. (1998); Industria e innovación. Xerais: Vigo VENCE, X. (dir) (1998); La política tecnológica comunitaria y la cohesión regional. Los retos de los sistemas de innovación periféricos. Civitas: Madrid VENCE, X. E GONZÁLEZ, M. (2005); “Los servizos intensivos en conocimiento: especialización y crecimiento en Europa” en Información Comercial Española. Revista de Economía. Nº 824, 117-140. VENCE, X. AND GONZÁLEZ, M. “(2007); “Regional concentración of the KBE in the EU: towards a renewed oligocentric model” in European Planning Studies. Forthcoming VENCE, X. AND TRIGO, A. (2006); “Diversity of innovation patterns in services. An approach based on the community innovation survey indicators” Paper presented at the “XVIth International Conference of RESER”. 28th,29th, 30th September 2006, LISBON, Portugal VVAA (1995); in Progress in Planning. 43, 2-3 (special issue on Advanced Producer Services) WALKER, R.A. (1985); “Is there a service economy” in Science and Society. Vol XLIX. 42-83 WERNERHEIM, C.M. & SHARPE, C.A. (2003); “High Order Producer Services in Metropolitan Canada: How Footloose are they?” in Regional Studies, Vol 37,5. 469-490. WILLIAMSON, O.E. (1981); “The economics of organization: the Transaction Cost Approach”. Journal of Law and Economics, Vol. 22, pp. 233-261 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 333 WONG, P-K E H, Z-L. (2002); “The impacts of knowledge interaction with manufacturing clients on KIBS firms innovation behaviour” Discussion Paper No. 2002/69 WIDER (World Instituto for Development Economic Research). WOOD, P. (1998); “The rise of consultancy and the prospect of regions”. Paper presented at the 38 th Congress of the European Regional Science Association. Viena, 28 August – 1 September 1998 WOOD, P. (2002); “Knowledge-intensive services and urban innovativeness” Urban Studies, vol. 39, 5-6 YOUNG, A.A. (1928) “Increasing returns and economic progress” in Sandilands, R. e Mehrling, P. (1999) (ed); Money and growth: Selected papers of Allyn Abbott Young. London: Routledge Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 334 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 335 ANEXO I. CUESTIONARIO Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 336 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 337 Crecemento e dinámica territorial dos servizos a empresas intensivos en coñecemento e o seu papel no sistema de innovación nas economías periféricas. O caso galego 344 LOCALIZACIÓN, CLIENTES E COMPETIDORES DA EMPRESA Indique a importancia dos seguintes factores para explicar a localización xeográfica dos seus establecementos en Galicia: Proximidade xeográfica Proximidade xeográfica aos clientes potenciais b1_pxcp Proximidade xeográfica a clientes xa existentes con anterioridade a súa implantación b1_pxce Proximidade xeográfica aos provedores b1_pxpp Proximidade xeográfica a empresas semellantes b1_pxes Baixo custe Baixo custe do establecemento b1_bce Baixo custe da man de obra b1_bcmo Outros factores Pola expectativa de crecemento do mercado galego b1_ofc Boas infraestructuras de comunicación (aeroportos, autoestradas, etc.) b1_ofmoc Fácil acceso á man de obra cualificada b1_ofpx Calidade de vida no emprazamento b1_ofcv Outros (sinalar): b1_outros b1_ouv Valores : { 3 =Moi Importante, 2 =Bastante Importante, 1 =Pouco Importante, 0 = Nada Importante} Indique a porcentaxe aproximada da facturación do último exercicio, de acordo co mercado ao que se dirixe a súa empresa: Mercado Local ou Comarcal b2_mlc Mercado Galego (sen Local ou Comarcal) b2_mga Mercado Español (sen Galicia) b2_mes Mercado UE b2_meu Outros mercados (resto do mundo) b2_mom Indique a porcentaxe aproximada do tipo de cliente da súa empresa, segundo a facturación do último exercicio: Administración Pública Administración Local ou Provincial b3_apal Administración Autonómica b3_apaa Outras Administracións b3_apoa Empresa Privada Agricultura e Pesca b3_epap Sector Industrial ou de Transformación e Extractivo b3_epsi Sector da Construcción b3_epsc Sector do Comercio b3_epso Sector Financeiro b3_epsf Sector da consultoría e servizos a empresas b3_epse Outros servizos b3_epos Consumidor Final Consumidor Final b3_cs Outros Outros (Indicar cales): b3_outros b3_ouv Indique o número aproximado: De clientes De competidor es No ano da súa implantación no mercado galego: b4_icli b4_icom No ano 2005 no mercado galego: b4_acli b4_acom Orixe xeográfica dos seus actuais competidores: Local b4_oxclo Galega (non local) b4_oxcga Española (non galega) b4_oxces Internacional b4_oxcin [Document text truncated for crawler view.]