Charles IV. as the Ideal of a King in the Work Catalogus Abbatum Saganensium by Ludolf of Żagań from the End of the 14th Century

Karol IV Luksemburski jako ideał władcy w świetle Catalogus abbatum Saganensium Ludolfa z Żagania1 aleksandra Filipek-Misiak CHARLES IV. AS THE IDEAL OF A KING IN THE WORK CATALOGUS ABBATUM SAGANENSIUM BY LUDOLF OF ŻAGAŃ FROM THE END OF THE 14TH CENTURY The aim of the presented article is to analyse the image of an ideal ruler, presented in the Latin chronicle of the regular canons in Żagań (ca. 1398). The author of this chronicle — Ludolf of Żagań — uses Charles IV. Luxembourg as a model. The chronicle is a unique example of the 14th century Silesian historiography. The article deals with why the writer of the chronicle focused on Charles, and that’s why it compares Ludolfʼs chronicle with the Prague chronicles of the 14th century. KEYWORDS: Silesia; Bohemia; monastic historiography; ideal ruler; virtues; Ludolf of Żagań; Charles IV. Luxembourg Zagadnienie ideału średniowiecznego władcy podejmowano w historiografii wielokrotnie. Przedmiotem studiów było zarówno określenie modelu, na który składał się pewien zestaw cech,2 jak i analiza tylko wybranych elementów charakterystyki doskonałego władcy.3 Najczęściej badania opisujące modelowy obraz panującego dotyczyły funkcjonowania gatunku „zwierciadeł władców” (speculum regis, speculum 1 Praca naukowa finansowana ze środków budżetowych w latach 2012–2015 w ramach programu „Diamentowy Grant“ nr 0077/DIA/2012/41. Artykuł powstał także przy częściowym wykorzystaniu wyników badań zawartych w mojej niepublikowanej pracy magisterskiej: Sacrum i profanum na późnośredniowiecznym Śląsku. Kontakty klasztoru kanoników regularnych z książętami żagańskimi w świetle Catalogus abbatum Saganensium Ludolfa z Żagania, Wrocław 2012. 2 Wymienię tu tylko niektóre prace polskie i czeskie, także dlatego, iż są najbardziej adekwatne do proponowanej przez nas tematyki: Jerzy GRYGIEL, Ideał władcy średniowiecznego w dziele Pavla Žídka Správovna Jiřího krále, in: Antoni Barciak — Wojciech Iwańczak (edd.), Piśmiennictwo Czech i Polski w średniowieczu i we wczesnej epoce nowożytnej, Katowice 2006, s. 342–355; Markéta BOUBÍNOVÁ, Ideální panovník v představách středověkých autorů doby posledních Přemyslovců a prvních Lucemburků, in: Stanisław Rosik — Przemysław Wiszewski (edd.), Causa creandi. O pragmatyce źródła historycznego (AUWr.2783, Historia CLXXI), Wrocław 2005, s. 377–395; Robert ANTONÍN, Obraz ideálního panovníka ve Zbraslavské kronice, in: Martin Wihoda (ed.), Stát, státnost a rituály přemyslovského věku, Brno 2006, s. 197–215; Robert ANTONÍN, Ideální panovník českého středověku, Praha 2013 (najwięcej o władcach do Wacława III, choć znajdziemy także analizę postaci Karola i Wacława IV). 3 Zob. np. Krzysztof OŻÓG, Rex illiteratus quasi asinus coronatus. Ideał władcy wykształconego w średniowiecznej Europie. Zarys problemu, in: Przełomy w historii. XVI Powszechny Zjazd Historyków Polskich, Wrocław 15–18 września 1999. Pamiętnik II/1, Toruń 2000, s. 81–96 (artykuł sięga refleksją do XV w. włącznie). OPEN ACCESS aLEKSandRa FILIPEK-MISIaK 77 principis) — począwszy od czasów karolińskich, aż po późne średniowiecze4 — i koncentrowały się na badaniu poszczególnych dzieł zaliczanych do tego gatunku. Za tym, że przekazy tego typu były istotne dla różnych społeczności średniowiecznych, przekonuje fakt, że obraz idealnego władcy pojawia się również w utworach, które nie są „zwierciadłami” pod względem gatunkowym. Możemy je odnaleźć między innymi w kronikach klasztornych sensu stricto,5 tj. tworzonych na potrzeby danej wspólnoty zakonnej. W niniejszym artykule będziemy się starali skupić przede wszystkim na ukazaniu obrazu idealnego władcy w Katalogu opatów żagańskich przez opisanie poszczególnych cech przypisywanych mu w tym dziele.6 Z racji wykorzystania przez autora kroniki postaci Karola IV jako ucieleśniającego ideał władcy, naturalnymi źródłami porównawczymi będą kroniki czeskie powstałe za panowania tego władcy. Chcemy uchwycić motywy, jakimi kierował się autor żagańskiej kroniki, podejmując wątek ideału władcy. Czy sięgał po powszechnie używane klisze, czy też starał się tworzyć swoją opowieść w oparciu o realne wydarzenia? Dla podjętych tu rozważań decydujące znaczenie ma kontekst powstania komunikatów, które zostaną poddane analizie. Kronika opactwa żagańskiego, a w zasadzie jej pierwsza część, została spisana przez Ludolfa z Żagania.7 Jej ukończenie datuje się na rok 1398.8 Kronika ta opisuje dzieje konwentu kanoników regularnych od momentu fundacji w Nowogrodzie Bobrzańskim (datowanej przez autora Katalogu na rok 1217), poprzez jego translację do Żagania, aż do roku 1398. Została zaklasyfikowana do kategorii kronik przybierających postać gesta abbatum.9 Poza tym badacze włączają Katalog do grona kronik reformatorskich.10 Dla analizy Katalogu duże znaczenie ma zna4 Za kluczowe prace dla tej tematyki uznaje się: Wilhelm BERGES, Die Fürstenspiegel des hohen und späten Mittelalters (MGH-Schriften 2), Leipzig 1938. 5 Szerszą definicję i literaturę przedmiotu z nią związaną omówił: Wojciech MROZOWICZ, Średniowieczne śląskie dziejopisarstwo klasztorne, in: Antoni Barciak (ed.), Tysiącletnie dziedzictwo kulturowe diecezji wrocławskiej, Katowice 2000, s. 141–159. 6 Gustav Adolf STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium [dalej CAS], in: Scriptores rerum Silesiacarum oder Sammlung schlesischer Geschichtsschreiber [dalej SRS] I, Breslau 1835, s. 172–528 (część spisana przez Ludolfa: s. 172–248; przez Piotra Wayknechta: s. 249–426 [do 1505 roku]; przez czterech kontynuatorów [do roku 1614] s. 426–528). 7 Franz MACHILEK, Ludolf von Sagan, in: Die deutsche Literatur des Mittelalters: Verfasserlexikon V, szp. 977–984; Wojciech MROZOWICZ, Ludolf of Żagań, in: Graem Dunphy — Tara Andrews — Sverre Bagge — Keith Bate — Marek Derwich (edd.), The encyclopedia of the medieval chronicle II: J–Z, Leiden — Boston 2010, s. 1049–1050. 8 CAS, s. 248. 9 Tzn. opisujących dzieje klasztoru przez pryzmat rządów poszczególnych opatów. O gesta abbatum zob. W. MROZOWICZ, Średniowieczne śląskie dziejopisarstwo, s. 142 i 157. 10 Tzn. opisujących reformy życia wewnętrznego w klasztorze (czy też ich próby). Por. zwłaszcza pracę Constance PROKSCH, Klosterreform und Geschichtsschreibung im Spätmittelalter (Kollektive Einstellungen und sozialer Wandel im Mittelalter, N.F. 2), Köln — Weimar — Wien 1994, s. 129–137 oraz 181–201. 78 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2015 jomość życiorysu Ludolfa z Żagania (1353–1422).11 Na początku lat siedemdziesiątych XIVwieku studiował on na uniwersytecie praskim, gdzie uzyskał tytuł bakałarza praw (baccalarius in decretis). Jest sprawą sporną, kiedy dokładnie wstąpił do klasztoru, choć wiele wskazuje na to, że stało się to około 1386 roku.12 Badacze są natomiast zgodni co do okresu sprawowania przez niego funkcji opata (1394–1422)13. Poza kroniką Ludolf najbardziej znany jest z działalności pozaklasztornej. Był uczestnikiem synodów wrocławskich oraz soboru w Pizie,14 gdzie głosił kazania, w tym najsłynniejsze soborowe In una domo comedetis.15 Napisał dwa traktaty, w których widoczne są jego poglądy koncyliarystyczne.16 Ponadto był autorem licznych kazań nt. m.in. moralności kleru.17 Ludolf w zapoczątkowanej przez siebie kronice klasztornej zawarł obszerne ustępy dotyczące panowania różnych władców. Byli to zarówno Piastowie żagańscy, którzy opiekowali się opactwem jako potomkowie nowych fundatorów (po translacji), jak i królowie czy cesarze niezwiązani z klasztorem. Na tle uwag, jakie kronikarz poświęcił innym władcom, wyraźnie rysuje się propagowany przez Ludolfa obraz idealnego władcy w osobie wspomnianego Karola IV Luksemburskiego. Choć nie jest on jedyną postacią chwaloną na kartach kroniki, to zestaw cech określających jego samego bądź sferę sprawowanej przez niego władzy ma charakter kompleksowy, opisujący całość jego aktywności jako władcy. Odróżnia to poświęcone mu uwagi od tych dotyczących innych postaci „dobrych” władców i władczyń (Henryka VI Starszego, księżnej Jadwigi żagańskiej oraz Jadwigi Andegaweńskiej). W ich przypadku uwypuklano jedynie pewne specyficzne cechy objawiające się w relacjach z opactwem.18 11 Franz MACHILEK, Ludolf von Sagan und seine Stellung in der Auseinandersetzung um Konziliarismus und Hussitismus, München 1967, s. 12. 12 Za rokiem 1386 optuje F. MACHILEK, Ludolf von Sagan, s. 12 oraz 29–32. Natomiast według nowszej teorii Constance Proksch (Klosterreform und Geschichtsschreibung, s. 52–53, łącznie z przypisem 257) Ludolf miałby wstąpić do klasztoru żagańskiego już w 1376 roku. 13 F. MACHILEK, Ludolf von Sagan, in: Kurt Ruh (ed.), Verfasserlexikon V, Berlin — New York 1985, szp. 977–984; Barbara LESZCZYŃSKA, W sprawie monografii Ludolfa z Żagania (AUWr. 23), Wrocław 1964, s. 148; C. PROKSCH, Klosterreform und Geschichtsschreibung, s. 54. 14 F. MACHILEK, Ludolf von Sagan, s. 37. 15 Ibidem, s. 104–106. 16 Omówienie dorobku Ludolfa jako koncyliarysty przedstawili także: Barbara LESZCZYŃSKA, Koncyliaryzm Ludolfa z Żagania, in: Roman Heck — Wacław Korta — Józef Leszczyński (edd.), Studia z dziejów kultury i ideologii ofiarowane Ewie Maleczyńskiej w 50 rocznicę pracy dydaktycznej i naukowej, Wrocław — Warszawa — Kraków 1968, s. 154–163; Jan DRABINA, Idee koncyliaryzmu na Śląsku. Wkład miejscowych środowisk intelektualnych w ich upowszechnienie, Kraków 1984, s. 75–81. 17 Barbara LESZCZYŃSKA, Krytyka duchowieństwa w pismach Ludolfa z Żagania, Sobótka 22, 1967, s. 291–303. 18 Więcej na ten temat w artykule: Aleksandra FILIPEK, Vis or metus or How the Monastic Chronicler — Ludolf of Sagan — Presented the Relationships of Canons Regular With Local Dukes (14thcentury), in: Radosław Kotecki — Jacek Maciejewski (edd.), Ecclesia et Violentia. Violence against the Church and Violence within the Church in the Middle Ages, Cambridge 2014, s. 236–251. aLEKSandRa FILIPEK-MISIaK 79 W niniejszym artykule zastanowimy się, jakie cele przyświecały autorowi kroniki przedstawiającemu obraz idealnego władcy? Swego dzieła nie spisał dla otoczenia zewnętrznego, co wynika z samego charakteru gatunkowego pracy. Skupił się w niej głównie na losach konwentu za czasów poszczególnych opatów. A jako przykład ideału władcy opat Ludolf wybrał postać, która nie miała bezpośrednio żadnej styczności z klasztorem. Trudno wskazać, jaką konkretną korzyść dla konwentu mógł uzyskać kronikarz przedstawiając pozytywny wizerunek tego władcy. Nie znajdziemy w dziele sugestii o jego przeznaczeniu do słuchania bądź czytania przez ówczesne elity władzy. Autor spisał ją raczej z chęci uwrażliwienia samych zakonników na zachowanie władców lokalnych. Jednym z dodatkowych czynników, poza własną intencją pisarską, które mogły wpłynąć na kronikarza, była oficjalna historiografa państwowa doby Karola IV19 — Vita Caroli IV,20 Kronika Pulkawy21 oraz Kronika Jana z Marignoly.22 W obu tych kronikach ideał władcy, którego prototypem był obraz Karola IV (z Vita Caroli), cechowały następujące cnoty: pobożności, pokory, szczodrości, sprawiedliwości, mądrości, siły (dzięki której będzie panował w królestwie pokój), majestatu silnego władcy oraz szlachetności (nobilitas) rodziny królewskiej.23 Kroniki Franciszka Praskiego24 19 Na temat historiografii czeskiej doby Karola zob. np. Marie BLÁHOVÁ, Staročeská kronika tak řečeného Dalimila 3: Staročeská kronika tak řečeného Dalimila v kontextu středověké historiografie latinského kulturního okruhu a její pramenná hodnota, Praha 1995, s. 134–140; EADEM, …ad probos mores exemplis delectabilibus provocemus… Funkce oficiální historiografie v představách Karla IV., in: Tomáš Borovský — Libor Jan — Martin Wihoda (edd.), Ad vitam et honorem. Profesoru Jaroslavu Mezníkovi přátelé a žáci k pětasedmdesátým narozeninám, Brno 2003, s. 105–118. 20 Wydanie: Josef EMLER (ed.), Vita Karoli IV., in: FRB III, Pragae 1882, s. 323–417. O tej autobiografii Karola więcej: Jiří SPĚVÁČEK, Karel IV. Život a dílo (1316–1378), Praha1979, s. 348–358; Marie BLÁHOVÁ, Kroniky doby Karla IV., in: Kroniky doby Karla IV., przeł. M. Bláhová — Jakub Pavel — Jana Zachová, Praha 1987, s. 559–564; tu także przekłady wszystkich niżej wymienionych kronik na język czeski (s. 14–523); M.BLÁHOVÁ, Staročeská kronika tak řečeného Dalimila, s. 135. Więcej bogatej literatury przedmiotu zbiera Wojciech IWAŃCZAK, Po co Karol IV napisał swą autobiografię?, in: S. Rosik — P. Wiszewski (edd.), Causa creandi, s. 279–291, oraz M. BOUBÍNOVÁ, Ideální panovník, s. 377–399. 21 Josef EMLER — Jan GEBAUER (edd.), Kronika Pulkavova, in: FRB V, Praha 1893, s. 1–326. Więcej o kronice: M. BLÁHOVÁ, Kroniky doby Karla IV., s. 572–579; M. BLÁHOVÁ, Staročeská kronika tak řečeného Dalimila, s. 137. 22 Josef EMLER (ed.), Kronika Jana z Marignoly [dalej Kronika Jana z Marignoly], in: FRB III, Praha 1882, s. 485–604. Więcej o kronice: M. BLÁHOVÁ, Kroniky doby Karla IV., s. 580–583; M. BLÁHOVÁ, Staročeská kronika tak řečeného Dalimila, s. 136. 23 M. BOUBÍNOVÁ, Ideální panovník, s. 380; R. Antonín (Ideální panovník, s. 360) zauważa, że w Vita najbardziej uwidaczniają się trzy cechy Karola: pobożność, mądrość i sprawiedliwość. 24 Josef EMLER (ed.), Kronika Františka Pražského, in: FRB IV, Praha 1884. s. 345–456. Nowe wydanie: Jana ZACHOVÁ (ed.), Chronicon Francisci Pragensis, Kronika Františka Pražského [dalej Kronika Františka], FRB SN I, Praha 1997. Więcej o kronice: M. BLÁHOVÁ, Kroniky doby Karla IV., s. 564–567. M. BLÁHOVÁ, Staročeská kronika tak řečeného Dalimila, s. 137–138. 80 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2015 oraz Benesza z Weitmile25 powstały w podobnym okresie, choć żadnej z nich nie zalicza się do oficjalnych dworskich kronik państwowych.26 Prezentują one (wg Markéty Boubínovej) nieco odmienny obraz idealnego władcy.27 Zarówno Benesz z Weitmile, jak i Franciszek Praski podkreślali bowiem dodatkowo znaczenie wykształcenia władcy na przykładzie postaci Karola.28 Ludolf był związany z praskim uniwersytetem, a nie można wykluczyć, że do czasu wstąpienia do klasztoru żagańskiego przebywał w dalszym ciągu w Czechach (nawet w samej Pradze). Stąd wykorzystanie postaci Karola w celu przedstawienia go jako władcy idealnego mogło wynikać z wpływów, którym podlegał Ludolf w środowisku praskim/czeskim. Jest to o tyle możliwe, że źródła powstałe na Śląsku — zarówno kroniki (Kronika książąt polskich),29 jak i roczniki (Rocznik wrocławski większy)30 — pochodzące z XIV wieku o Karolu wspominają dość oszczędnie. Trudno zatem mówić o powszechnym kreowaniu w śląskiej historiografii postaci Karola jako ideału władcy. Stąd też ewentualne przeniesienie na grunt śląski przez Ludolfa postaci idealnego władcy w osobie Karola byłoby wyjątkowym przykładem translacji idei z kręgu praskiego, czy szerzej — czeskiego na Śląsk. Aby wykazać zasadność tezy o inspirowaniu się Ludolfa ideami żywymi w Czechach, będziemy starali się wskazać zbieżności bądź podobieństwa treści Katalogu opatów żagańskich z zawartością wymienionych kronik z kręgu czeskiego. Pamiętajmy jednak, że nie mamy innych (poza wykorzystaniem postaci Karola) dowodów na ich znajomość przez Ludolfa. Na tej podstawie jest jednak możliwe porównanie ewentualnych zbieżności i podobieństw z narracją zawartą w Katalogu opatów żagańskich, a w ten sposób — prześledzenie możliwych źródeł, z których korzystał kronikarz. Kolejnym zagadnieniem będzie pytanie o obraz idealnego władcy (w osobie Karola) zawarty w Katalogu. Zastanowimy się, które cechy władcy Ludolf akcentował 25 Josef EMLER (ed.), Chronicon Benessi de Weitmile [dalej Kronika Beneše], in: FRB IV, Praha 1884, s. 457–548. Więcej o kronice: M. BLÁHOVÁ, Kroniky doby Karla IV., s. 566–571. M.BLÁ HOVÁ, Staročeská kronika tak řečeného Dalimila, s. 138–139. 26 Uznaje się, że rzeczywiście Karol dawał Beneszowi instrukcje co do tego, jak ma wyglądać kronika, jednak ten jego poleceń nie wykonał. Ponadto sam autor dedykuje kronikę także „swojemu arcybiskupowi i kapitule praskiego Kościoła”. Więcej argumentów przeciwko tezie o oficjalnym i dworskim charakterze kroniki Benesza: M. BLÁHOVÁ, Kroniky doby Karla IV., s. 570–571. W przypadku kroniki Franciszka argumenty przeciwko tezie o dworskim, a jednocześnie oficjalnym charakterze kroniki wykłada Marie BLÁHOVÁ, Die Hofgeschichtsschreibung am böhmischen Herrscherhof im Mittelalter, in: Rudolf Schieffer — Jarosław Wenta (edd.), Die Hofgeschichtsschreibung im mittelalterlichen Europa, Toruń 2006, s. 64. 27 Różnica wynikać ma ze źródeł, na których się opierały. Franciszek Praski wzorował się bowiem na tzw. Drugiej kontynuacji Kosmasa oraz Kronice Zbrasławskiej. Z kolei Benesz wykorzystał również (poza tzw. Drugą kontynuacją Kosmasa) Kronikę Franciszka Praskiego oraz m.in. Vita Karoli. 28 M. BOUBÍNOVÁ, Ideální panovník, s. 381 oraz 395. 29 Kronika książąt polskich (Chronica principum Poloniae), in: August Bielowski (ed.), Monumenta Poloniae Historica III [dalej MPH III], Lwów 1878, s. 423–578. 30 Zygmunt WĘCLEWSKI (ed.), Rocznik wrocławski większy, in: MPH III, s. 688–690; Wacław KORTA, Średniowieczna annalistyka śląska, Wrocław 1966, s. 263–267. aLEKSandRa FILIPEK-MISIaK 81 szczególnie i czy można postawić znak równości między jego wizją, a wizjami dobrego władcy zawartymi w kronikach czeskich doby Karola. Choć już Franz Machilek w pracy poświęconej Ludolfowi z Żagania wskazywał na cechy Karola jako władcy, to robił to często w sposób bardziej ogólny (bo też nie taki był cel jego badań).31 Czy podobieństwa świadczą o translacji idei z kręgu praskiego na Śląsk, czy też są wyrazem ogólnej wspólnoty wyobrażeń szerokich kręgów pisarzy tamtej epoki? Dlatego też zastanowimy się, czy postaci innych książąt, królów i cesarzy przywołane wKatalogu Ludolf przedstawił, w kontekście ideału przedstawionego w opisie dziejów Karola. Jeśli tak, to Karol była dla Ludolfa jedynie — i aż — ucieleśnieniem ogólnego, powszechnego ideału władcy. Jeśli nie, to jego obraz miał charakter szczególny, unikalny, bardziej odpowiedni dla koncepcji translacji idei wyjątkowości tego władcy z Czech na Śląsk. IMPERATOR RELIGIOSSIMUS Początek podrozdziału Katalogu poświęconego Karolowi rozpoczyna się informacją o jego śmierci, a zaraz potem autor nazywa go „najpobożniejszym z cesarzy” (imperator religiosissimus).32 Taki przydomek nosi na kartach kroniki wyłącznie Karol. To pierwsza z wielu pozytywnych cech przypisywanych temu władcy, ale warto już teraz zwrócić uwagę na akcent położony właśnie na tę cnotę. W dalszej części Ludolf powrócił do tematyki pobożności cesarza, wskazując, że cesarz był: „oddany pobożnym praktykom i pokorze (devocioni et humilitati), otoczył szczególną gorliwością, jako broń dla naszego zbawienia, cesarskie i królewskie relikwie oraz relikwie świętych. Dla uczczenia świętej włóczni (…) wzniósł kaplicę drogocenną, zdumiewająco ozdobioną, i rozpoczął prace na zamku Karlstein oraz upiększył drogocennymi kamieniami kaplicę świętego Wacława męczennika w kościele praskim”.33 O pokorze (humilitas) Karola powiemy szerzej w innym miejscu — tu odnotujmy jej powiązanie przez kronikarza z pobożnością. O fundacjach na rzecz Kościoła Ludolf wspomniał jeszcze dość ogólnie w innym miejscu: „rozważając, co przeto księciu chrześcijańskiemu właściwe, szanował kler, budował nowe kościoły, a zniszczonym przywracał dawną świetność tak, że zarówno w mieście praskim, jak i w innych miejscach wiele bazylik i klasztorów było przez niego ufundowanych oraz wspieranych”.34 Znamienne, że kronikarz wymienił z nazwy właśnie zamek cesarski oraz kaplicę św. Wacława, którego kult propagował sam cesarz. Kronikarz uznał za oczywiste, że Karol dbał o Kościół i jego przedstawicieli. Była to bowiem jego powinność jako chrześcijańskiego władcy. Dlatego zasadniczym wyrazem pobożności władcy była, wedle Ludolfa, jego troska o instytucjonalny Kościół. W zestawieniu treści kroniki żagańskiej z opisem działalności fundacyjnej Karola na rzecz Kościoła na kartach kronik Franciszka Praskiego oraz Benesza z Weit31 F. MACHILEK, Ludolf von Sagan, s. 137–139 (tu o wszystkich wymienionych poniżej cechach). 32 CAS, s. 210. 33 CAS, s. 210–211. 34 CAS, s. 210. F. MACHILEK, Ludolf von Sagan, s. 137–138. 82 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2015 mile (bo głównie oni o takiej aktywności wspominają) narrację tej pierwszej cechuje znaczna powściągliwość. Częściowo mogło to wynikać z niewiedzy Ludolfa i dostępu do źródeł pisanych bądź ustnych z drugiej ręki, a częściowo ze świadomego działania. Treść narracji wskazuje, że celem autora nie było przedstawienie szczegółowej listy fundacji. To kronikarze prascy (Franciszek i Benesz) starali się jak najwierniej opisać znane sobie fundacje Karola na rzecz Kościoła. Także dlatego, że należeli do wspólnoty lokalnej tamtejszego kleru, mającego styczność z dworem. Ludolf zaś przede wszystkim skupiał się na dziejach wspólnoty, do której należał. Pisał więc o zamiłowaniu cesarza do relikwii oraz o kilku jego sztandarowych fundacjach, jednak to kronikarze prascy dokładnie wymieniali, jakie relikwie Karol sprowadził oraz co, gdzie i kiedy ufundował na rzecz Kościoła.35 Jedynym wyjątkiem w Katalogu (pod względem szczegółowości) jest opis cudu zrośnięcia się relikwii palca św. Mikołaja.36 Wspólną cechą kronik praskich (zwłaszcza Franciszka i Benesza) w zestawieniu z kroniką żagańską jest wskazywanie na wartość pobożności władcy, która przejawia się w fundacjach, gromadzeniu relikwii i donacjach na rzecz Kościoła. Jest to jednakże dość typowa cecha przypisywana władcom. Dlatego na tej tylko podstawie, przy zdecydowanie odmiennym charakterze dokonanych przez Ludolfa i kronikarzy czeskich opisów tej pobożności, nie można potwierdzić, że Ludolf inspirował się akurat czeskimi kronikami czasów Karola. Natomiast powtarzalność niektórych elementów składowych „pobożności” tego władcy świadczy o oddziaływaniu na żagańskiego dziejopisa wizji dobrego władcy propagowanej w kręgu Karola. Zbieżności tekstualne w tym przypadku są jednak zbyt słabo uchwytne, aby mówić o bezpośrednim korzystaniu przez Ludolfa z kronik kręgu praskiego. Pobożność — akcentowana jako cnota idealnego władcy — wydaje się być najważniejszą jego cechą w ujęciu kroniki żagańskiej. Występuje także we wszystkich kronikach czeskich doby Karola. Jako uosobienie cnoty pobożności charakteryzowany jest także Karol (w tych kronikach, które nawiązują bezpośrednio do panowania tego władcy). Trudno powiedzieć bez pogłębionych studiów, czy cnota pobożności była również cechą wiodąca w opisie idealnych władców w innych kronikach praskich doby Karola. Nie dziwi natomiast jej podkreślanie w żagańskiej kronice klasztornej, ponieważ w innych kronikach klasztornych, nie tylko tej epoki, obserwujemy analo35 Franciszek pisze zarówno o relikwiach zbieranych przez Karola jak i o fundacjach (np. Kronika Františka, s. 181–182, 201–211). Z kolei bez wątpienia najwięcej miejsca zarówno relikwiom jak i fundacjom poświęca Benesz (Kronika Beneše, np. s. 515, 520, 521, 524, 527, 531, 533; fundacje oraz s. 519, 522; relikwie). Więcej o działalności fundacyjnej Karola: Marie BLÁHOVÁ, Klášterní fundace Karla IV., in: Klára Benešovská — Kateřina Kubínová (edd.), Emauzy. Benediktinský klášter Na Slovanech v srdci Prahy, Praha 2007, s. 18–31, zaś o samych relikwiach (z perspektywy historyka sztuki) Karel OTAVSKÝ, Kult nástrojů Kristova umučení za Karla IV. a karlštejnská látka s anděly, in: tamtéž, s. 61–76 oraz IDEM, Reliquien im Besitz Kaisers Karls IV., ihre Verehrung und ihre Fassungen = K relikviím vlastněným císařem Karlem IV., k jejich uctívání a jejich schránkám, in: Jiří Fajt (ed.), Court chapels of the high and late middle ages and their artistic decoration, Praha 2003, s. 129–141. 36 CAS, s. 193. aLEKSandRa FILIPEK-MISIaK 83 giczne tendencje. Zwłaszcza charakterystyczna jest pobożność władcy przejawiająca się w fundacjach i nadaniach na rzecz Kościoła.37 W kręgu czeskim cnota pobożności władcy jest akcentowana między innymi w cysterskiej Kronice zbrasławskiej.38 Z kolei na Śląsku cnota pobożności monarchy pojawia się przy okazji opisu fundacji klasztoru cysterskiego w Henrykowie. Tutaj jednak do miana „pobożnego” poza książętami, Henrykami śląskimi (a zwłaszcza „oficjalnym” fundatorem Henrykiem Pobożnym), może pretendować także notariusz Mikołaj.39 ZELATOR PACIS ET AMATOR JUSTICIE Opis pokojowych rządów Karola Luksemburskiego został w kronice żagańskiej poprzedzony ustępem dotyczącym cierpienia doświadczanego przez Karola od Ludwika Bawarskiego.40 Jak kontynuuje Ludolf, Karol musiał jeszcze walczyć o koronę rzymską z Güntherem ze Schwarzburga. Kiedy wreszcie i to się udało, cesarz, określany jako „władca katolicki, miłośnik sprawiedliwości i gorliwy propagator pokoju” („princeps catholicus, amator justicie et zelator pacis”), mógł zaprowadzić pokój wKoronie Czeskiej. Za jego rządów „ród przeciwko rodowi nie użył miecza ani nie istniał strach na granicach. W lasach i na urwiskach panował pokój i bezpieczeństwo tak, że nie drżał ze strachu przed napaścią i kradzieżą ten, kto chciał nieść złoto na drodze publicznej”.41 Karola jako „księcia miłującego pokój” (princeps pacificus) określił już Franciszek Praski w kontekście jego walki z Ludwikiem Bawarskim.42 Benesz z Weitmile również wspomina dbałość Karola o pokój podczas sprawowania funkcji margrabiego Moraw. Dla Benesza Karol był „miłośnikiem sprawiedliwości i pokoju” (justicie et pacis amator). 43 Ten pokój trwał dopóki Karol władał Czechami i starał się, aby było go jak najwięcej także wśród książąt i miast cesarstwa.44 Książęta zaś dzięki Karolowi, określonemu jako amator justicie et princeps pacis, wprowadzali jego plany w życie. Cesarz sprawiedliwy i wprowadzający pokój to wzór do naśladowania dla innych 37 Jörg KASTNER, „Historiae fundationum monasteriorum”. Frühformen monastischer Institutionsgeschichtsschreibung im Mittelalter (Münchener Beiträge zur Mediävistik und Renaissance-Forschung 18), München 1974. 38 M. BOUBÍNOVÁ, Ideální panovník, s. 378. 39 Roman GRODECKI (ed.), Liber fundationis claustri Sancte Marie Virginis in Heinrichow, czyli Księga henrykowska (dalej Księga henrykowska), Wrocław 19912. 40 CAS, s. 183–184 oraz 210. 41 Ibidem, s. 210. Franz Machilek (Ludolf von Sagan, s. 137) zauważa, że podobny obraz pokojowych rządów i bezpieczeństwa na drodze za Karola (jest mowa także o niesieniu złota) przedstawia dominikanin Konrad von Halberstadt. Zob. Konrad von HALBERSTADT, Chronographia Interminata 1277–1355/59 (Wissensliteratur im Mittelalter. Schriften des Sonderforschungsbereichs 23), ed. Rainer Leng, Wiesbaden 1996, s. 243. 42 Kronika Františka, s. 201. 43 Ferdinand SEIBT, Karol IV. Cesarz w Europie 1346–1378, Warszawa 1996, s. 290. 44 Kronika Beneše, s. 525. 84 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2015 władców. Chodzi tu o pokój jako wartość uniwersalną, a nie tylko w odniesieniu do dóbr Kościoła. Ludolf z kolei pisał o Karolu jako tym, który „[…] zawsze utrzymywał pokój z Kościołem, zawsze przyjmował i traktował z honorem jego legatów oraz był ochoczym współpracownikiem Kościoła w jego potrzebach”.45 Na miano wzoru chrześcijańskiego władcy zasługuje także Karol w oczach kronikarza w kontekście swoich podbojów militarnych. Potrafił zyskać sobie posłuch bez rozlewu krwi, do którego miał nie być skory.46 W ten sposób Ludolf dodaje do katalogu cnót Karola kolejne cechy władcy: mądrość (sapientia) i łaskawość (liberalitas), które łączy z generalnie pokojowym usposobieniem władcy. O pokojowym stosunku cesarza do Kościoła Benesz wypowiada się bezpośrednio przynajmniej raz. Komentując powrót Karola z drugiej wyprawy do Italii (w kronice datowany na rok 1370), mówi, że tam ów princeps pacis starał się wprowadzić „pokój w Kościele rzymskim i świętym cesarstwie”,47 choć kosztowało go to wiele wysiłku i zbrojnych potyczek. Aby jednak rozwiązać konflikt, cesarz musiał o ten pokój, także dla Kościoła, zbrojnie zawalczyć, co uczynił na prośbę papieża Urbana V.48 Pomijając różnice w szczegółowości opisu wydarzeń u obydwu autorów, nie można nie zauważyć podobieństwa językowego (amator justicie et zelator pacis u Ludolfa), jeśli wręcz nie zbieżności (amator pacis et justicie; amator justicie et princeps pacis u Benesza). Obaj kronikarze łączyli także w parę sprawiedliwość i pokój. Nie świadczy to jednak o zaczerpnięciu z kroniki Benesza tej cnoty idealnego władcy przez Ludolfa, bowiem ów zwrot był często stosowany w piśmiennictwie średniowiecznym w dworskich opisach władcy.49 Topos rex justus et pacificus analizowany rozłącznie ma swoje korzenie zarówno biblijne, jak i antyczne. Natomiast jako jedna całość może wywodzić się zarówno od Cycerona, jak i św. Augustyna.50 Wspólne wykorzystanie owego zwrotu ma na pewno związek z podobną formacją intelektualną obydwu autorów. Po raz kolejny widać także oddziaływanie środowiska praskiego na kronikę spisywaną przez Ludolfa (choć ponownie –raczej nie związane z bezpośrednim korzystaniem z kronik doby Karola), a to przez przypisanie po raz kolejny tych samych cnót, podobnie werbalizowanych osobie Karola Luksemburskiego. 45 CAS, s. 211. 46 CAS, s. 212. Ludolf wymienia także przyłączenie do Królestwa Czech Marchii Brandenburskiej, Łużyc i „wielu innych ziem”. Zob. także F. MACHILEK, Ludolf von Sagan, s. 138. 47 Kronika Beneše, s. 540. 48 Ibidem, s. 537. 49 M. BOUBÍNOVÁ, Ideální panovník, s. 382–384. 50 Joachim BUMKE, Courtly culture. Literature & Society in the High Middle Ages, Berkley 1991, s. 278. Więcej o funkcjonowaniu tego toposu w Cesarstwie za Staufów zob.: Knut GÖRICH, Rex iustus et pacificus? Der Herrscher als schlichtender Richter und als interessierte Partei in staufischer Zeit, in: Rolf Ballof (ed.), Geschichte des Mittelalters für unsere Zeit (Erträge des Kongresses des Verbandes der Geschichtslehrer Deutschlands „Geschichte des Mittelalters im Geschichtsunterricht“), Stuttgart 2003, s. 249–261.