XV-wieczni królowie Czech w relacjach kronikarzy śląskich klasztorów kanoników regularnych oraz klasztoru kłodzkiego

XV-wieczni królowie Czech w relacjach kronikarzy śląskich klasztorów kanoników regularnych oraz klasztoru kłodzkiego antoni Barciak FIFTEENTH-CENTURY KINGS OF BOHEMIA IN THE REPORTS OF THE CANONS REGULAR CHRONICLERS FROM SILESIAN RELIGIOUS HOUSES AND FROM THE CANONRY OF KŁODZKO The paper analyses some 15th century chronicles from canons regular monasteries in Silesia and Kłodzko, which relate to the kings of Bohemia of this century. The chroniclers perceive the rulers in the context of the events in Silesia and Kłodzko and in the context of their links with the monasteries of the canon regulars. They also take note of the origins of the rulers and their relationship with the Roman Catholic Church and then with the Hussites. KEYWORDS: chroniclers; canons regular; kings of Bohemia; appraisal W XV wieku na Śląsku znaczący udział w działalności dziejopisarskiej miały miejscowe klasztory kanoników regularnych. Ważne iwartościowe zabytki historiograficzne powstały wówczas w klasztorach: we Wrocławiu, którego opaci zgłaszali pretensje do pierwszeństwa w honorowej kolejności opatów śląskich klasztorów1, wŻaganiu, atakże w pozostającym w bliskich kontaktach zklasztorami kanoników regularnych na Śląsku, jak w ogóle ztą ziemią, klasztorze w Kłodzku, pozostającym, jak podkreślał to klasztorny kronikarz Michał Czacheritz, pod zwierzchnictwem diecezji praskiej2. Wszystkie trzy klasztory były ze sobą, jak również zklasztorami cze1 Wojciech MROZOWICZ, Zdyskusji nad początkami klasztorów w średniowiecznej historiografii śląskiej, Acta Universitatis Wratislaviensis (dalej tylko AUWr), Historia 153, 2001, s.172n. 2 Zwłaszcza ostatnimi czasy dostrzec można wzmożone zainteresowanie klasztorami kanoników regularnych na Śląsku. W nowszej literaturze pojawiły się także prace, które odnoszą się do powstałych w tych klasztorach kronik oraz ich autorów; wymienione zostaną tu te najważniejsze. Wojciech MROZOWICZ, Kanonicy regularni św. Augustyna (augustianie) na Śląsku, Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka 53, 1998, z. 3, s.401–413; TENŻE, Kronika klasztoru kanoników regularnych w Kłodzku. Ze studiów nad średniowiecznym dziejopisarstwem klasztornym, AUWr, Historia 143, 2001; TENŻE, Bogu czy ludziom? Omotywach twórczości dziejopisarskiej, AUWr, Historia 171, 2005, s.91–101; TENŻE, Średniowieczne śląskie dziejopisarstwo klasztorne, in: Antoni Barciak (ed.), Tysiącletnie dziedzictwo kulturowe diecezji wrocławskiej, Katowice 2000, s.148–159; Leokadia MATUSIK, Michał Czacheritz zNysy na tle kultury kanoników regularnych XV wieku, AUWr, Historia 14, 1968, s.83–127; TAŻE, Ze studiów nad średniowieczną kulturą umysłową kanoników regularnych na Śląsku, Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka 22, 1967, z. 1–2, s.35–64; Ivan HLAVÁČEK, Okronice Michala Czacheritze zNisy aněkterých možnostech jejího využití, Zpravodaj Místopisní komise ČSAV 21, 1980, č.1–4, s.313–327; Anna POOPEN ACCESS anTOnI BaRcIaK 67 skimi, silnie powiązane, awypędzeni w XV w. zczeskich klasztorów zakonnicy osiedlali się w klasztorach śląskich (głównie we Wrocławiu). Powstające we wspomnianych klasztorach kroniki (właściwie gesta opatów), to dzieła kilku zazwyczaj kronikarzy, przełożonych miejscowych klasztorów, opatów, przeorów czy prepozytów. Ich autorami byli w przypadku kroniki zŻagania, znanej pod nazwą Catalogus abbatum Sagenensium3 przedstawiającej dzieje żagańskiego klasztoru od jego początków po początek wieku XVII, Ludolf zŻagania (żył 1353–1422)4 inastępnie kontynuowana była m. in. przez osobę wykształconą iprezentującą wysoki poziom intelektualny Piotra Waynknechta (żył na przełomie XV iXVI wieku). Jego pierwszy autor, znany zwolennik koncyliaryzmu, był zdecydowanym zwolennikiem reformy wewnętrznej w kościele, odnowy obyczajowości, zwłaszcza zakonników. Lata jego rządów w klasztorze jako opata (1394–1422) określa się złotym okresem w dziejach tego klasztoru. W przypadku Kłodzka kronikę klasztorną zapoczątkował Michał Czacheritz5 ipisał ją do śmierci, która nastąpiła w 1489 roku. Nie całkiem pewne jest autorstwo części drugiej, przyjmuje się, że kontynuował ją dziesiąty prepozyt Jerzy Beyer6. Kronikę kanoników zWrocławia7 zapoczątkował Jodok zGłuchołazów8 idoprowadził ją do 1429 roku inastępnie kontynuował do 1470 roku Benedykt Johnsdorf (zmarł w 1503 roku)9. Nie jest wprawdzie znany oryginalny tekst zapisu Jodoka. Nie wiemy też, czy BÓG-LENARTOWICZ, Elementy piśmiennictwa pragmatycznego w twórczości śląskich kanoników regularnych wśredniowieczu, in: Jan Gancewski— Andrzej Wałkówski (edd.), Piśmiennictwo pragmatyczne w Polsce do końca XVIIIwieku na tle powszechnym, Olsztyn 2006, s.32–42; Barbara LESZCZYŃSKA, Koncyliaryzm Ludolfa zŻagania, Studia zdziejów kultury iideologii ofiarowane Ewie Maleczyńskiej w 50 rocznicę pracy dydaktycznej inaukowej, Wrocław— Warszawa— Kraków 1968, s.154–163; TAŻE, Krytyka duchowieństwa w pismach Ludolfa zŻagania, Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka 22, 1967, nr 1, s.291–303; TAŻE, W sprawie monografii Ludolfa zŻagania, AUWr, Historia 8, 1964, s.147–159; Katarzyna CHMIELEWSKA, Klasztor ijego problemy w średniowiecznych śląskich ikłodzkich kronikach kanoników regularnych, Częstochowa 2015; Aleksandra FILIPEK-MISIAK, Książę, opat, pochówek. Władza książęca awładza opata w świetle Catalogus abbatum Saganensium Ludolfa zŻagania, in: Przemysław Wiszewski— Joanna Wojtkowiak (edd.), Potestas et societas. Władza w średniowiecznej Europie, Wrocław 2014, s.13–21; Józef MANDZIUK, Dzieje kanoników regularnych św. Augustyna na Śląsku, Saeculum Christianum 14, 2007, nr 2, s.55–85. 3 Gustav Adolf STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium, Scriptores rerum Silesiacarum (dalej tylko SRS) I–II, Breslau 1835. 4 OLudolfie por. B.LESZCZYŃSKA, W sprawie monografii Ludolfa zŻagania. 5 Wojciech MROZOWICZ (ed.), Cronica monasterii canonicorum regularium in Glacz, Wrocław 2003, s. XVI n. 6 Tamże, s. XVIII. 7 Gustav Adolf STENZEL (ed.), Chronica abbatum Beatae Mariae virginis in Arena, SRS II, Breslau 1839. 8 L.MATUSIK, Ze studiów nad średniowieczną kulturą umysłową, s.35n. 9 Roman HECK, Główne linie rozwoju dziejopisarstwa śląskiego, Studia Źródłoznawcze 22, 1977, s.61–75, tu s.68. OPEN ACCESS 68 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019 ijakich zmian dokonał w nim kontynuator kroniki Benedykt Johnsdorf, który był również autorem znanej Kroniki czeskiej10. Autorzy tych kronik oceniani są jako rzetelni, dociekliwi, podchodzący krytycznie do źródeł kronikarze. Dzieła te w znacznym stopniu oparte zostały na autopsji, ale także na przekazach źródłowych11. Pomocą dla nich były bogate biblioteki iarchiwa własnych klasztorów12. Sięgali przy tym także do znanych dzieł historiografii, np. drugi kronikarz zŻagania Piotr Waynknecht m. in. do dzieła Sylwiusza Piccolominiego odziejach Czech13, zaś autor bezwzględnie większej części kroniki zKłodzka, pochodzący zNysy, miejscowy prepozyt Michał Czacheritz, powoływał się na kronikę klasztorną zŻagania, atakże na Żywot arcybiskupa Arnoszta14. Kronikarze ci byli przy tym na ogół dobrze zorientowani w genealogii odnotowywanych władców ikrólów, nie tylko czeskich (np. kronikarz żagański zaznaczył, że król czeski Władysław II Jagiellończyk był pierworodnym synem Jagiełły, czy, że drugą żoną Macieja Korwina była Katarzyna, córka Jerzego zPodiebradów)15. Szkielet chronologiczny tych kronik, które uznać można ogólnie za kroniki klasztorne16, wyznaczają okresy sprawowania funkcji opata, czy prepozyta w klasztorze. Podstawę narracji stanowią dzieje klasztoru akronikarze raczej rzadko, poza głównie dziełem powstałym w klasztorze w Żaganiu, wychodzili poza tę problematykę. Jodok zGłuchołazów iBenedykt Johnsdorf zklasztoru wrocławskiego17 koncentrowali się głównie na dziejach swojego klasztoru w kontekście rozwoju podstaw majątkowych, 10 Franz WACHTER (ed.), Die böhmische Chronik des Benedict Johnsdorf, SRS XII, Breslau 1883. Okronice tej por. Blanka ZILYNSKÁ, Die Geschichtsschreibung im Ausgang des Mittelalters als Ausdruck der regionalen Identität. Eine Konfrontation der Auffassungen Benedikt Johnsdorfs mit den Ansichten seiner Zeitgenossen zum Thema Zugehörigkeit Schlesiens zur Böhmischen Krone, in: Lenka Bobková— Jana Fantysová-Matĕjková (edd.), Terra— Ducatus— Marchionatus— Regio. Die Bildung und Entwicklung der Regionen im Rahmen der Krone des Königreichs Böhmen (Kronländer in der Geschichte des Böhmischen Staates VI), Praha 2013, s.308–334; por. też W.MROZOWICZ, Średniowieczne śląskie dziejopisarstwo klasztorne, s.148n. 11 K.CHMIELEWSKA, Klasztor ijego problemy, s.81n. Rzetelnego opracowania doczekała się tylko wspomniana już kronika klasztorna zKłodzka— W.MROZOWICZ, Kronika klasztoru kanoników regularnych w Kłodzku. 12 Por. np. Alfred ŚWIERK, Średniowieczna biblioteka klasztoru kanoników regularnych Św. Augustyna w Żaganiu, Wrocław 1965; L.MATUSIK, Ze studiów nad średniowieczną kulturą umysłową, s.35–64. 13 G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium, s.309. 14 W.MROZOWICZ (ed.), Cronica monasterii canonicorum regularium in Glacz, s.3 i223. Oźródłach wykorzystanych w Kronice por. też W.MROZOWICZ, Kronika klasztoru kanoników regularnych, s.108–119. 15 G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Sagnensium, s.380 i352. 16 Na temat kronik klasztornych por. K.CHMIELEWSKA, Klasztor ijego problemy, s.25n. 17 Na temat tych autorów iich dzieła por. K.CHMIELEWSKA, Klasztor ijego problemy, s.35n. Także Leokadia MATUSIK, Kilka uwag w sprawie kroniki kanoników regularnych na Piasku we Wrocławiu, in: Studia zdziejów kultury iideologii ofiarowane Ewie Maleczyńskiej, Wrocław 1968, s.180–196, tu s.186n. OPEN ACCESS anTOnI BaRcIaK 69 wyjątkowo tylko sięgali do spraw związanych zdziejami Śląska czy Czech. Na dziejach wewnętrznych klasztoru koncentrował się także kronikarz Michał Czacheritz zpozostającego pod bezpośrednią władzą królów czeskich ipołożonego na szlaku na Śląsk Kłodzka18, stąd zapewne kronikarz ten podaje nieco więcej informacji otym, co działo się w Czechach czy na Śląsku, głównie jednak na ziemi kłodzkiej. Kronika ta postrzegana jest, podobnie jak inne omawiane ipowstałe w klasztorach kanoników regularnych, jako dzieło opragmatycznym charakterze19. Obszerną narracją historyczną odnoszącą się do Śląska iCzech iw ogóle Europy Środkowej, charakteryzuje się natomiast Katalog opatów żagańskich, w którym wiek XV opisywał zasadniczo drugi zmiejscowych kronikarzy— Piotr Waynknecht. Omawiane kroniki, choć w różnym stopniu, są więc także źródłami do dziejów Czech istosunków czesko-śląskich. Trudny dla Czech wiek XV, zwłaszcza druga jego połowa, kiedy to zmieniali się w tym kraju władcy ipanujący, aPraga na pewien czas przestała pełnić funkcje ośrodka władzy, zarówno politycznej, jak ikościelnej, to przede wszystkim czas husytyzmu, uznawanego w kręgach katolickich za herezję. Nie był to także okres, kiedy czescy królowie byli w stanie realizować ideał średniowiecznego władcy, króla pokojowego (rex pacificus), dbającego opoddanych, zabezpieczającego im pokój ibezpieczeństwo. Wiek XV, to jednak także stulecie zasadniczych przemian także na Śląsku, również ideologicznych, gdzie mieszkańcy budowali podstawy swojej odrębności itożsamości20. Jeszcze w końcu XIV stulecia, jak starano się to wykazać w literaturze, nastąpiło wytworzenie się pojęcia geograficznego Śląska jako jednego terytorium politycznego, jako jedności politycznej21. Rozbity na drobne księstwa iksięstewka Śląsk zaczął być postrzegany jako jedność polityczna. XV stulecie przyniosło znaczące przejawy świadomości regionalnej iodrębności tej ziemi, którą H.Manikowska określiła mianem „świadomości prowincjonalnej”22. W połowie lat sześćdziesiątych na Śląsku pojawił się na określenie tej ziemi termin patria23. Mieszkańcy zaś Śląska zaczęli być określani terminem Slezite, którzy posługują się językiem śląskim, czemu dał wyraz m. in. drugi kronikarz zŻagania24. 18 W.MROZOWICZ (ed.), Cronica monasterii canonicorum regularium in Glacz, s. XXII. 19 Por. W.MROZOWICZ, Kronika klasztoru kanoników regularnych w Kłodzku, s.89–90; W.MROZOWICZ, Średniowieczne śląskie dziejopisarstwo klasztorne, s.144; A.POBÓG-LENARTOWICZ, Elementy piśmiennictwa pragmatycznego, s.32–42. 20 Oprzemianach por. Tomasz JUREK, Die Entwicklung eines schlesischen Regionalbewusstseins im Mittelalter, Zeitschrift für Ostmitteleuropa Forschung 47, 1998, s.21–48, zwłaszcza s.35n. 21 Por. prace: Kazimierz ORZECHOWSKI, Ogólnośląskie zgromadzenia stanowe, Warszawa— Wrocław 1979; Otfrid PUSTEJOVSKY, Schlesiens Übergang an die böhmische Krone. Machtpolitik Böhmens im Zeichen von Herrschaft und Frieden, Köln 1974. 22 Halina MANIKOWSKA, Świadomość regionalna na Śląsku w późnym średniowieczu, in: Benedykt Zientara (ed.), Państwo, naród, stany w świadomości wieków średnich, Warszawa 1990, s.253–267. 23 Tamże, s.258n. 24 Por. G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium, s.231 i352. Por. też H.MANIKOWSKA, Świadomość regionalna, s.259n. OPEN ACCESS 70 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019 Świadectwem tych przemian ibudowania owej regionalnej świadomości stała się historiografia, wprzęgnięta przy tym w budowanie własnej świadomości historycznej. Podkreślając więc odrębność Śląska, szukano początków miejscowej dynastii piastowskiej, nie wiązanej zpolską tradycją dynastyczną. W XIV wieku na Śląsku żywa była jeszcze świadomość związków zPolską iżywa była polska tradycja, choć budowane były już podstawy własnej śląskiej tożsamości, aprowadziło to do zrywanie emocjonalnego stosunku zPolską25. Postępowała przy tym integracja wewnętrzna na Śląsku, który stawał się jednym regionem, zaś dużą rolę w tej integracji odgrywał kościół ijego instytucje26. W analizowanych kronikach rolę patronki Śląska pełniła św. Jadwiga, którą przekazy tych kronik próbowały łączyć zmiejscowymi książętami, dostrzegając w niej niemal protoplastę miejscowych władców, także szczególną opiekunkę tej ziemi27. W XV w. na Śląsku zanikało zainteresowanie Polską ipolskimi sprawami, zanikała świadomość związków tej ziemi ijej książąt zPolską. W omawianych kronikach niewiele pisze się oPolsce iPolakach izwiązkach Polski ze Śląskiem. Polacy uLudolfa zŻagania postrzegani są jako ludność należąca do niższych sfer społecznych28. Niechęć na Śląsku do Polski iPolaków pogłębiały wojny toczone między Władysławem aKorwinem izwiązane znimi niszczące najazdy wojsk polskich na tę ziemię. Zmieniał się wreszcie na Śląsku przyjazny albo przynajmniej neutralny na ogół dotąd obraz Czecha. Przyczyną tej zmiany był właśnie głównie husytyzm, którego genezę starał się obszernie przedstawić drugi kronikarz zŻagania, wypominający Czechom, że byli niegdyś narodem szlachetnym, związanym zkościołem29. Starając się pokazać początki husytyzmu w Czechach kronikarz ten zarzucał Czechom chęć rywalizacji intelektualnej zNiemcami, czemu miało służyć wysłanie na sobór w Konstancji uczonych mężów czeskich Jana Husa iHieronima30. Niechęć do Czechów na Śląsku ulegała pogłębieniu, aprzyczynił się do tego zasadniczo wybór Jerzego zPodiebradów na króla Czech inieprzejednane stanowisko Wrocławia wobec tego wyboru31. Dał temu wyraz M.Czacheritz, pisząc oczasach króla Jerzego zPodiebradów, że „Slesia resistebat tunc Regi Bohemiae”32. 25 Por. T.JUREK, Die Entwicklung, s.33–36. 26 Wskazywała na to Blanka ZILYNSKÁ, Role církevních institucí vprocesu integrace slezského regionu, Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka 66, 2011, z. 3, s.37–51. 27 Tak drugi kronikarz zŻagania por. G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium, s.366 (określenie „nobilissima stirps beate Hedwigis“), s.397; W.MROZOWICZ (ed.), Cronica monasterii canonicarum regularium in Glacz, s.222 ( tu omodłach dziękczynnych do tej świętej po śmierci Jerzego zPodiebradów). Por. też Halina MANIKOWSKA, Legenda św. Jadwigi— obieg itransformacja, in: Bronisław Geremek (ed.), Kultura elitarna akultura masowa w Polsce późnego średniowiecza, Wrocław 1978. Por. też T.JUREK, Die Entwicklung, s.42–43. 28 G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium, s.229. 29 Tamże, s.283–285. 30 Tamże, s.283–285. 31 Por. np. Janusz SMOŁUCHA, Czesi w pismach Piotra Eschenloera, in: Antoni Barciak— Wojciech Iwańczak (edd.), Piśmiennictwo Czech iPolski w średniowieczu iwe wczesnej epoce nowożytnej, edd., Katowice 2006, s.319–328. 32 W.MROZOWICZ (ed.), Cronica monasterii canonicorum regularium in Glacz, s.117. OPEN ACCESS anTOnI BaRcIaK 71 Śląsk pozostawał częścią ziem Korony Czeskiej, akrólowie czescy pozostawali zwierzchnimi władcami tej ziemi. Drugi kronikarz zŻagania znaciskiem przypomniał oinkorporacji Śląska do Królestwa Czech, wskazując jednoznacznie na Jana Luksemburskiego, jako inspiratora tej inkorporacji33. Wspominany Benedykt Johnsdorf dzieje Śląska jednoznacznie traktował jako dzieje Królestwa Czech. Umocnieniu ulegała przy tym rola czeskich władców w roli gwarantów ładu politycznego na Śląsku34. Rósł autorytet króla czeskiego, zwłaszcza na tych śląskich ziemiach, które zostały bezpośrednio wcielone do Królestwa Czeskiego. Wspominani kronikarze nie mieli wątpliwości— królowie czescy, to także królowie Śląska. Widzieli w nich zatem swoich władców zwierzchnich. Czeskich królów nie mogło więc zabraknąć w powstałych na Śląsku dziełach historiograficznych, azwłaszcza w czeskim Kłodzku, awięc także w kronikach klasztorów kanoników regularnych. Wzorem władcy pozostawał cesarz KarolIV. Przejawiło się to zwłaszcza w dziele kronikarza zKłodzka, w którym Karol IV, to gloriosus princeps, który m. in. ustanowił metropolię praską35. Opinie tego kronikarza otym władcy nie mogą zaskakiwać, gdyż to w czasach panowania Karola IV założony został klasztor kanoników regularnych w tym mieście. Królowie czescy w omawianych kronikach pojawiali się w zasadzie głównie w kontekście ich związków ze Śląskiem, zich pobytami na tej ziemi, czy też w konkretnym klasztorze lub w Kłodzku iodbieraniem tu hołdów lennych, czy w związku zzatwierdzaniem lub nadaniem przywilejów, jak również nałożeniem nowych obciążeń36. Tak jest zwłaszcza w dziele powstałym wklasztorze wrocławskim, gdzie królowie czescy pojawiają się niemal wyłącznie wkontekście tych związków, nie zawsze najlepszych, ztym klasztorem. Wspomniana jest też tam wyprawa opata Mikołaja do Ołomuńca celem złożenia hołdu Jerzemu zPodiebradów, ale połączone to było także z uzyskaniem potwierdzenia przez tegoż króla przywilejów klasztoru37. Drugi kronikarz zŻagania odnotował spotkanie królów Czech iPolski w Głogowie w 1462 r., określone jako „secretum”, októrym „pro tunc apaucis agnitum est”38. Więcej uwagi czeskim królom poświęcili jedynie kronikarze zŻagania, pisząc wiele oich polityce na tle sytuacji w Europie ionich samych, co ujawniło się w poświęconych im osobnych rozdziałach. 33 G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium, s.398. 34 Przypomniał otym Przemysław WISZEWSKI, Destrukcyjne czy spajające region? Grupy społeczne na średniowiecznym Śląsku w kontekście aktywności politycznej (czwarta ćwierć XII–XVw.), Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka 67, 2012, z. 4, s.103–138, zwłaszcza s.124. 35 G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganiensium, s.4. 36 Szereg przykładów por. np. Władysław Pogrobowiec w 1454 roku; G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium, s.332; por. też s.359 (Albrecht iMaciej) is.384 (Maciej); G.A.STENZEL (ed.), Chronica abbatum Beatae Mariae Virginis in Arena, s.209, 233, 257–258 itd.; W.MROZOWICZ (ed.), Cronica monasterii canonicorum regularium in Glacz, por. np. s.34, 36–37, 41, 49–50, 112 itd. Także przywileje nadane przez króla Władysława Jagiellończyka jeszcze przed jego koronacją królewską, tamże, s.226. 37 G.A.STENZEL (ed.), Chronica Beatae Mariae Virginis in Arena, s.243 wyprawa ta miała na celu także uzyskanie zwolnienia zopłat na rzecz króla zdóbr położonych w księstwie świdnickim. 38 G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium, s.344. OPEN ACCESS 72 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019 Powstaje więc pytanie, jak ci czescy władcy byli postrzegani przez wspomnianych kronikarzy? Co warunkowało to postrzeganie iocenę tych królów? Jaki miało wymiar w nowej izmienionej sytuacji politycznej, co można odnieść do ówczesnej sytuacji zwłaszcza w Czechach oraz do funkcjonującego od dawna ideału władcy. Jak w tej sytuacji postrzegani byli zwierzchni władcy Śląska, czescy królowie, co onich ijak onich pisali klasztorni kronikarze? W swoich ocenach iopiniach autorzy Katalogu opatów żagańskich wykorzystali spotykane często w historiografii przeciwstawianie sobie kolejnych władców na zasadzie kontrastów39. Ludolf zŻagania przedstawianemu powszechnie jako wzór panującego cesarza Karola IV, przeciwstawił jego syna WacławaIV. Miał on być przeciwieństwem swego ojca, określanego jako „invictissimus” oraz „serenissimus et religiosissimus imperator Bohemie”40. Wacław IV w ocenie kronikarza to rządzący „ypocrita”41, októrym nic dobrego nie można było powiedzieć, bo był to „Romanorum et Bohemorum non tam rex, quam carnifex”42, aprzy tym miał być powszechnie znienawidzony przez wszystkich, biednych ibogatych, chłopów imieszczan43, co nie do końca odpowiadało ówczesnej rzeczywistości. W podobny przeciwstawny sposób starał się przedstawić Jan Waynknecht Albrechta iWładysława Pogrobowca przeciwstawiając ich Jerzemu zPodiebradów. Pozytywnie Władysława Pogrobowca oceniał także M.Czacheritz, poświęcając mu nieco uwagi, ale wynikało to raczej zmłodego wieku władcy44. XV-wieczni królowie czescy postrzegani są przede wszystkim poprzez ich stosunek do kościoła oraz husytyzmu, ale zabrakło tu cenionej niegdyś szczególnie oceny ich pobożności. Początki husytyzmu Jan Waynknecht wiązał zkrólem WacławemIV, synem Karola IV, który „apaterna nobilitate nimium degenerante, imperium et regnum Bohemie plus occupante quam gubernante, cepit heresis Wickleffistarum et Hussitarum in Bohemia et Moravia orire et crescere”45. Kronikarz wypomina mu także prześladowania księży ikościoła46. Władca ten był zdaniem tego kronikarza człowiekiem, który „nec deum timet nec homines”47. Represję wobec kleru wrocławskiego, widząc w nich przejawy prześladowania kościoła, kronikarz porównywał do tych, które miały miejsce uzarania chrześcijaństwa48. Wypominał je także Wacławowi IV pierwszy kronikarz zklasztoru kanoników regularnych we Wrocławiu, Jodok zGłuchołazów. Natomiast drugi kronikarz zŻagania, kolejnym czeskim władcom zarzucał zbyt 39 Por. Czesław DEPTUŁA— Aleksandra WITKOWSKA, Wzorce ideowe zachowań ludzkich w XII iXIII wieku in: Aleksander Gieysztor (ed.), Polska dzielnicowa izjednoczona, Państwo— społeczeństwo— kultura, Warszawa 1972, s.119–158, s.129n. 40 Tak go określa drugi kronikarz zŻagania por. G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium, s.283 i213. 41 Tamże, s.215. 42 Tamże, s.213. 43 Tamże, s.214. 44 W.MROZOWICZ (ed.), Cronica monasterii Beatae Mariae Virginis in Glacz, s.104–105. 45 G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium, s.283. 46 Tamże, s.215–216. 47 Tamże, s.216. 48 G.A.STENZEL (ed.), Chronica abbatum Beatae Mariae Virginis in Arena, s.206. OPEN ACCESS anTOnI BaRcIaK 73 małe zaangażowanie w zmaganiach zherezją49. Zasługą następcy Wacława IV, króla Zygmunta, zdaniem tego kronikarza, miało być doprowadzenie do jedności kościoła na soborze w Konstancji iBazylei50, choć wypomniana była mu zgoda na skazanie na śmierć Jana Husa iHieronima51, awięc pośrednio niedotrzymanie wcześniejszych wobec nich gwarancji izobowiązań. Natomiast M.Czacheritz, otym czeskim królu pisze jedynie w kontekście jego związków zklasztorem kłodzkim, podkreślając wzięcie pod swoją opiekę oraz potwierdzenie przywilejów klasztornych, określając przy tej okazji tego władcę mianem „heres verus et legittimus”, „invictissimus princeps”52. Dla kronikarzy w ocenie czeskich królów miało także znaczenie poparcie kościoła dla ich kandydatury do korony. Panujący w Czechach zaledwie niepełna dwa lata „vir eruditus et totus virtuosus adeoque pius” Albrecht, w relacji kronikarza zklasztoru wrocławskiego, wybrany został na króla Czech przez „barones christiani regni Bohemie cum consensu Pragensis et aliarum civitatum katholicarum regni”53. Poparcie kręgów katolickich dla Zygmunta wyeksponował kronikarz zŻagania, podkreślając sprzeciw jego wyborowi czeskich husytów imiasta Pragi.54 Jednoznacznie ikonsekwentnie negatywnie przez kronikarzy wspomnianych klasztorów kanoników regularnych postrzegany ioceniany był narodowy król czeski Jerzy zPodiebradów, wzbudzający unich zdecydowanie niechęć. Zdaniem drugiego kronikarza zŻagania, który poświęcił w swoim dziele wiele miejsca okolicznościom dojścia Jerzego do władzy w Czechach ijego rządom55, to ten czeski władca przyniósł najwięcej szkód głównie Ślązakom. Karierę tego czeskiego króla, jeszcze przed jego koronacją królewską opisał M.Czacheritz, uznając w nim heretyka, który nazywał siebie królem Czech, awcześniej jeszcze gubernatorem „Regni Bohemiae”56, konsekwentnie określając go przy tym zdrobniałą formą imienia: „Gersicus” lub „Jersicus”, co miało mieć niewątpliwie odpowiedni wydźwięk57. Określeniem takim, używanym w Czechach, posługiwał się także, choć już niekonsekwentnie, kronikarz zwrocławskiego klasztoru58. Używał go również drugi kronikarz zŻagania poświęcając Jerzemu wiele miejsca iodrębne rozdziały, który wjego ocenie to „occupator regni Bohemie”, „hereticus relapsus et condempnatus”59, promujący herezję60, aprzy tym wiarołomca nie dotrzymujący słowa iobietnic, oczym miały dowodzić jego kontakty zpapiestwem61. Kronikarz ten zarzucając mu 49 G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium, s.284. 50 Tamże, s.279, 307. 51 Tamże, s.279–280 i307–308. 52 W.MROZOWICZ (ed.), Cronica monasterii canonicorum regularium in Glacz, s.37. 53 G.A.STENZEL (ed.), Chronica abbatum Beatae Mariae Virginis in Arena, s.233. 54 G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium, s.280. 55 Tamże, s.339–343 56 W.MROZOWICZ (ed.), Catalogus monasterii canonicorum regularium in Glacz, s.180. 57 Tamże, s.92, 180, 187. 58 G.A.STENZEL (ed.), Chronica abbatum Beatae Mariae Virginis in Arena, s.254. 59 G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium, s.366, por. też s.351. 60 Tamże, s.284. 61 Tamże, s.342. OPEN ACCESS 74 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019 bezwzględne dążenie do władzy62, obszernie opisał budzącą sprzeciw jego koronację63, czy zwyraźną satysfakcją odwołanie akceptacji kompaktów praskich w 1462 oraz ogłoszenie go przez papieża heretykiem ipozbawienie go tronu64. Zjazd głogowski z1462 Jerzego zkrólem polskim Kazimierzem, drugi kronikarz zŻagania traktował, jak już wspomniano, jako spotkanie „sekretne”, aprzy tym okazję do ustaleń co do przyszłej obsady tronu czeskiego.65 Przypominając fakt sprzeciwu książąt imiast śląskich wobec elekcji Jerzego, kronikarze byli wyrazicielami opinii na Śląsku otym królu66. Dopełnia to obszerna relacja M.Czacheritza opowszechnej radości okazywanej publicznie w tej ziemi po śmierci króla Jerzego67. Innym wyznacznikiem dla kronikarzy w ocenie iopiniach oczeskich królach były prowadzone przez nich na terenie Śląska, czy ziemi kłodzkiej niszczące wojny. Prowadzenie takich wojen wypominane jest przede wszystkim wobec Jerzego zPodiebradów68. Wyeksponowane zostało przy tym narastające napięcie między Wrocławiem atym królem ijego wyprawa na Wrocław, który konsekwentnie nie chciał uznać władzy tego króla69, choć uczynili to książęta śląskiej ziemi. Miasto to zaś odgrywało na Śląsku zasadniczą ispecyficzną rolę, stanowiąc w istocie odrębną jednostkę prowadzącą własną politykę, co zresztą podnoszone było przez kronikarzy70. Wrocław odegrał ważną rolę w integracji Śląska ikształtowaniu się regionalnej świadomości71. Niszczące wojny, m. in. na Górnym Śląsku, dręczenie nadmiernymi ciężarami ipodatkami, wypominał też Jan Waynknecht Maciejowi Korwinowi72. M.Czacheritz uskarżał się natomiast na wojny na ziemi kłodzkiej prowadzone między „Slesitas et Bohemos”73. Kronikarskie opisy wojen koncentrowały się na zniszczeniach, zwłaszcza w dobrach kościoła, głównie klasztorów, pomijając zupełnie lansowany we wcześniejszej historiografii ideał króla, jako władcy unikającego wojen („rex pacificus”). Niemal wszystkim ówczesnym królom czeskim kronikarze zarzucają nadmierne obciążenia fiskalne, zwłaszcza kościoła. Był to kolejny istotny element w ocenach tych 62 Por. choćby relacje oreakcji tego czeskiego władcy na śmierć Władysława Pogrobowca— G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium, s.339. 63 Tamże, s.342. 64 Tamże, s.351–352. 65 Tamże, s.344–345. 66 Podkreśla to zwłaszcza kronikarz Jan Waynknecht— Tamże, s.340–341. 67 W.MROZOWICZ (ed.), Cronica monasterii canonicorm regularium in Glacz, s.222. 68 Por. m. in. tamże, s.180n. 69 G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium, s.341. Opór Wrocławia wobec Jerzego zPodiebradów przedstawił obszernie Piotr Eschenloer— por. Gunhild ROTH (ed.), Geschichte der Stadt Breslau I–II, New York— München— Berlin 2003, zwłaszcza w tomie I. 70 Por. też Martin ČAPSKÝ, Zrození země. Komunikující společenství pozdně středověkého Slezska, Praha 2013, s.83n. 71 Por. Martin ČAPSKÝ, Komunikační sítě jako prostředek kutváření společné identity. Příspěvek kformování zemského vědomí vpozdněstředověkém Slezsku, Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka 66, 2011, z. 3, s.53–64, zwłaszcza s.55n. 72 G.A.STENZEL (ed.), Catalogus abbatum Saganensium, s.377, 384, 390. 73 W.MROZOWICZ (ed.), Cronica monasterii canonicorum regularium in Glatz, s.216. OPEN ACCESS