Fryderyk I wobec Śląska — Śląsk wobec Fryderyka I: między prezentacją oczekiwań a realizowaną polityką

Fryderyk Iwobec Śląska— Śląsk wobec Fryderyka I: między prezentacją oczekiwań arealizowaną polityką gabriela Wąs FREDERICK I, ELECTOR PALATINE AND SILESIA: BETWEEN EXPECTATIONS AND THE IMPLEMENTED POLICY In connection with the joining of Protestant Silesian princes and Estates in the Bohemian Estates uprising in the year 1619, historians have long dealt with the journey of King Frederick Iof Wittelsbach to Silesia, whose aim was to accept atribute from the Princes of Silesia and the Estates in February and March of 1620. Until now, historiography has largely focused on the course of this journey and the ceremony associated with the king’sreception, while this paper draws attention to the politico-legal context of the visit, and to the political intentions of the privilege to religious freedom that Frederick Iissued to the Silesian Calvinists living in the city of Wroclaw, in an Imperial Charter for the Calvinists dated 5 March 1620. KEYWORDS: Silesia; Early Modern Age; Calvinism; Friedrich Iof Wittelsbach (Frederick I, Elector Palatine) Zwydarzeń związanych zprzystąpieniem protestanckich książąt istanów śląskich do powstania czeskiego w1619 roku podróż FryderykaI. na Śląsk celem przyjęcia hołdów lennych, którą król podjął wlutym 1620 roku od dawna wzbudzała zainteresowanie historiografii. Zwłaszcza uroczysty wjazd królewski do Wrocławia 23 lutego skupiał na sobie uwagę zarówno kronikarzy1, jak ijuż kilkakrotnie historyków oraz historyków sztuki. Szczegółowo analizowano skład orszaku, złożonego zoddziałów królewskich oraz zpocztów książąt irycerzy śląskich, atakże miejsca iformy wygłaszanych oracji powitalnych oraz dążono do ustalenia itinerarium królewskiego na terenie miasta2. Wmiarę dokładnie, choć jedynie na podstawie opisów literackich irycin, zrekonstruowano także uroczyste dekoracje plastyczne na przywitanie władcy, sporządzone na zlecenie władz Wrocławia. Wśród nich uwagę badaczy skupiał zwłaszcza główny ich element, brama triumfalna wraz zumieszonymi na niej alegorycznymi przedstawieniami isentencjami3. Starano się także odtworzyć wymowę treści ikonograficznych, zawartych zarówno wformach architektonicznych, 1 Nikolaus POL, Jahrbücher der Stadt Breslau V, ed. Johann Gustav Gottlieb Büsching, Breslau 1824, s.186–202; Friedrich LUCAE, Schlesiens curieuse Denckwürdigkeiten oder vollkommene Chronica von Ober und Nieder-Schlesien […], Frankfurt an der Oder 1689, s.500–505. 2 Erich FINK, Geschichte der landesherrlichen Besuche in Breslau, Breslau 1897, s.91–99; Karl BRUCHMANN, Die Huldigungsfahrt König Friedrichs I. von Böhmen (des „Winterkönigs“) nach Mähren und Schlesien, Breslau 1909; Anna ŚLIWOWSKA, Uroczyste wjazdy monarsze do Wrocławia wlatach 1527–1620, Wrocław 2008, s.181–227. 3 Zwłaszcza wspomniane prace K.Bruchmanna oraz A.Śliwowskiej. Por. także Christine van EICKELS, Schlesien im böhmischen Ständestaat (Neue Forschungen zur schlesischen Geschichte 2), Stuttgart 1992 i tekst Jany Hubkovej w tym tomie. OPEN ACCESS gaBRIELa WąS 149 jak ipozostałych ozdobach plastycznych. Prezentowane wsferze publicznej dekoracje te miały funkcje komunikacyjną imożna by je traktować jako nośniki anonsowania wybranych opcji politycznych. Badano także związane ztą wizytą monarszą wydawnictwa okazjonalne, które najczęściej przybierały poetycką formę. Wkontekście już przeprowadzonych badań przedmiotem niniejszego tekstu nie stanie zatem opis samego adventus regis Fryderyka do Wrocławia, który wich świetle mógłby polegać jedynie na dopracowywaniu wiedzy oszczegółach tego wydarzenia. Otrzymane rezultaty badań posłużą natomiast do analizy problemu zawartego wtytule, skupionego na próbie wyjaśnienia niektórych aspektów trwających wluty imarcu 1620 roku zmagań różnych opcji polityczno-wyznaniowych na Śląsku. Wanalizie dotychczasowych ustaleń zwracam uwagę, że tak wopisie, jak iwocenie znaczenia tego wydarzenia, zarówno we współczesnych mu relacjach, jak iwopracowaniach historiograficznych skupiano się przede wszystkim na jego odbiorze przez protestantów śląskich. Zwracano zatem uwagę, że podstawowym wyrażanym zich strony oczekiwaniem była realizacja przez króla konfederacji praw wyznaniowych tutejszych luteranów zagwarantowanych im wliście majestatycznym z1609 roku. Innym orównoległym znaczeniu komunikatem kierowanym do króla wlutym 1620 roku było pragnienie, aby dokonywało się to zzachowaniem pokoju. Dezyderat ten obecny był zarówno wsymbolach, alegoriach, jak imaksymach umieszczanych na okazjonalnej architekturze, atakże wadresach powitalnych kierowanych do króla. Akcentowano go tak intensywnie, że przekraczało to granice toposu literackiego izwyczajowego wyrażania przekonania owartości pokoju dla pomyślności społeczności ipaństwa, manifestowanego wpodobnych okolicznościach wobec monarchów wprzeszłości, anabierało rangi dezyderatu politycznego. To życzeniowe żądanie pokoju przedkładano Fryderykowi na przekór konsekwencjom przyjmowania go wmieście jako legalnego monarchy. Wpublicznej recepcji niemal nieobecna była natomiast podjęta już przeciwko powstańcom inicjatywa wojenna zdetronizowanego Ferdynanda II von Habsburga, zdecydowanego na powrotu do władzy siłą. Wopracowaniach nie uwypuklano też kontekstu polityczno-państwowego tej wizyty ijej znaczenia dla umocnienia śląsko-czeskiej konfederacji. Podawano zazwyczaj wwątpliwość sensowność wydania wielkich sum pieniędzy na reprezentacyjny, trwający kilka tygodni, pochód nowego monarchy przez kraje swego królestwa wokolicznościach już trwającej wojny. Dostrzegano wtej inicjatywie marnotrawienie środków przez Fryderyka, spragnionego roztaczania splendoru swego królewskiego majestatu4. Jednak zjednej strony akurat ten wątek, odnoszący się do politycznej jedności pięciu skonfederowanych krajów czeskich, pojawiał się wplastycznych treściach publicznych dekoracji we Wrocławiu. Zdrugiej strony dopiero odnowienie hołdów lennych przywracało trwałość związku państwowego Śląska zKrólestwem Czeskim ibyło aktem niezbywalnym wświetle ówczesnego prawa. Wypływała stąd nie tylko konieczność ich złożenia, ale jak najszybszego ich dopełnienia. Wtym porównaniu 4 Rudolf STANKA, Die böhmische Conföderationsakte von 1619, Berlin 1932, s.76–81. Zpunktu widzenia wybitnie śląskiego, por. Hermann PALM, Die Conföderation der Schlesier mit den Böhmen im Jahre 1619 in ihren nächsten Folgen, Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens, 8, 1867, s.267–318. OPEN ACCESS 150 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019 interpretacji historiograficznej iprzebiegu wydarzenia wynika zatem również wątek rozbieżności pomiędzy samym wydarzeniem (na ile jest ono do zrekonstruowania) ajego wybiórczą recepcją whistoriografii. Wramach tego artykułu, ze względu na niewielkie ramy publikacji, podjęty on został jednak jedynie marginalnie. Zreasumowany powyżej odbiór wydarzenia ujmowany był wwizję historiograficzną powstania stanowego z1619–1620 jako konfliktu dla Śląska wybitnie wyznaniowego, determinując jednocześnie prezentowanie opcji luterańskiej jako tożsamej zrodzimie śląską. Sprzyjało to neutralizowaniu okoliczności, że śląskie elity polityczne wstosunku do celów powstania stanowego przeciwko FerdynandowiII, jego detronizacji oraz elekcji FryderykaI. von Wittelsbacha w1619 były głęboko podzielone przez motywy wyznaniowo-polityczne. Na uboczu zreguły badań pozostawały także te aspekty wydarzeń, które ujawniałyby, że nie był to jedynie podział binarny, na opcję katolicką iprotestancką: książęco-stanowi śląscy powstańcy protestanccy byli bowiem jeszcze podzieleni na partię luterańską ikalwińską. Nie był to tylko wewnątrzprotestancki podział konfesyjny, ale miał on także znaczące konotacje polityczne iodniesienia do będącego in statu nascendi ustroju stanowego państwa czeskiego. Wśród członków stanów śląskich, posiadających wróżnym stopieniu uprawnienia do udziału wżyciu polityczno-publicznym, jak się wydaje, na podstawie jednak jedynie szacunkowym, liczbowo zdecydowanie dominowali luteranie. Jednak wymienione trzy kierunki wyznaniowe na Śląsku były przed wybuchem wojny trzydziestoletniej iwpierwszym jej okresie niemal równomiernie reprezentowane wśród ścisłych elit politycznych kraju, książąt śląskich, zasiadających imających głos wirylny wpierwszej kurii sejmu śląskiego. Wtrakcie opisywanych wydarzeń katolikami byli trzej książęta: książę-biskup Karol von Habsburg, władca nysko-otmuchowsko-grodkowski, książę opawski Karol von Liechtenstein oraz książę cieszyński Fryderyk Wilhelm zdynastii Piastów. Kalwinizm reprezentowany był również przez trzech książąt: księcia brzeskiego, Jana Chrystiana ijego brata, księcia legnickiego, Jerzego Rudolfa oraz księcia karniowskiego Jana Jerzego von Hohenzollerna. Luteranów wśród książąt było natomiast tylko dwóch. Byli nimi książę Henryk Wacław bierutowsko-oleśnicki ijego brat Karol Fryderyk oleśnicki, zdynastii Podiebradów. Do okoliczności, że król konfederacji czeskiej Fryderyk Ibył wprawdzie protestantem, ale kalwińskiego wyznania, przykładano whistoriografii znacznie mniej uwagi. Kalwinizm króla rozpatrywano przede wszystkim jako czynnik owadze ogólnopaństwowej, który miał międzynarodowe konsekwencje dla negatywnego ustosunkowania się do czeskiego powstania stanowego iodmowy współpracy zkonfederacją niemal wszystkich liczących się, niekatolickich sił politycznych wCesarstwie iogólniej wEuropie Zachodniej5. Znacznie mniej zwracano uwagi na królewski kalwinizm jako na zagadnienie ważące także bezpośrednio na sprawach śląskich. Wkontekście wizyty króla Fryderyka Iwe Wrocławiu późną zimą 1620 ani wrelacjach kronikarskich, ani wpóźniejszych opracowaniach— choć jak się wydaje zróżnych powodów— nie przywiązywano do tego aspektu nowej władzy królewskiej szczególniejszego znaczenia. 5 Moritz RITTER, Deutsche Geschichte im Zeitalter der Gegenreformation und des Dreißigjährigen Krieges (1555–1648) III, Stuttgart— Berlin 1908, s.66–73. OPEN ACCESS gaBRIELa WąS 151 Wten sposób kluczowe wydarzenie zzakresu wyznaniowej polityki FryderykaI. na Śląsku— wydanie przez niego prawa wolności wyznaniowej dla kalwinistów śląskich na terenie Wrocławia, czyli listu majestatycznego zdnia 5 marca 16206— wprawdzie odnotowywano whistoriografii, ale traktowano epizodycznie iwartościowano jako zdarzenie marginalne. Akt ten postrzegano też zazwyczaj wkategoriach nielegalności, wczym powtarzano argument luteranów śląskich ztamtych czasów. Uważano, że zaprzysięgając 27 lutego 1620 wceremonii hołdowniczej śląski list majestatyczny z1609, król Fryderyk nie miał prawa do nadania kalwinistom wolności kultu. Jednocześnie banalizowano to zdarzenie— oewidentnie politycznym wymiarze— komentarzem, że nie przysporzyło ono królowi sympatii luteranów śląskich. Nadawano mu charakter spontanicznego iemocjonalnego działania monarchy na rzecz współwyznawców, nie postrzegając ogłoszenia tego aktu wkategoriach czynnika sterującego polityką królewską na Śląsku.7 Dla potwierdzenia takiej interpretacji powoływano się na okoliczność, że król wydał ten akt ostatniego dnia pobytu hołdowniczego, tuż przed wyjazdem zWrocławia, jakby na marginesie głównych spraw, których przeprowadzeniu służył jego pobyt na Śląsku iwe Wrocławiu. Nie dostrzega się też szerzej problemu dążenia do równouprawnienia prawno-wyznaniowego kalwinistów przez Fryderyka na Śląsku wperspektywie jego polityki ogólnopaństwowej. Aprzecież swe działania doprowadzające do— ograniczonej wprawdzie terytorialnie, ale pełnej na terenie Wrocławia— wolności wyznania ikultu kalwinistycznego, co wyraźnie wliście majestatycznym z16208 zostało zapisane, legalizował 6 Biblioteka Uniwersycka we Wrocławiu, Oddział Rękopisów, Biblioteka Rehdigera, sygnatura R 651: Evangelische Gemeinde Breslau. Bittschriften und Bescheide in Sachen der evangelisch-reformierten Gemeinde zu Breslau, An die zu Böhaimb Kön[igliche] M[ajestät] König Fridericum Supplication, [dalej: BUWr, sygn. 651], k. 6v: „Der Augsburgischen Confeßion in ihrem rechten vorstandt, unnd wie die von den Evangelischen Chur und Fursten erläuttert unnd erkläret worden nicht zuewieder, insonderheit aber mit der Böhaimbischen Confeßion allerdings einstimmbig”. Lothar NOACK, Bittschriften und Bescheide in Sachen der evangelisch-reformierten Gemeinde zu Breslu (Wrocław) aus dem Jahre 1620. Ein Beitrag zur Geschichte der reformierten Konfession, Germanica Wratislaviensia. Mikrofische 1989, 7, s.117–174; Gabriela WĄS, Reformacja iwładza. Reformy chrześcijaństwa wnurcie reformacji aspory owładzę na Śląsku wXVI ipierwszym dwudziestoleciu XVII wieku, Kraków 2017, s.219–275. 7 Michael MORGENBESSER, Geschichte Schlesiens. Ein Handbuch, Breslau 1835, s.269–270; Karl Adolf MENZEL, Neuere Geschichte der Deutschen seit der Reformation III, Breslau 1854, s.391; Christine van EICKELS, Schlesien in böhmische Ständestaat. Voraussetzungen und Verlauf der böhmischen Revolution von 1618 in Schlesien, Stuttgart 1992, s.355–356. K.BRUCHMANN, Die Huldigungsfahrt, s.87; Georg JAECKEL, Die staatsrechtliche Grundlagen des Kampfes der evangelischen Schlesier um ihre Religionsfreiheit, in: Jahrbuch für schlesische Kirchengeschichte, s.63–64; Brennan C.PURSELL, The Winterking. Frederick Vof Palatinat and the Coming of the Thirty Yearsʼ War, Aldershot 2003, s.99–100. 8 BUWr, sygn. 651, k. 10r–15v; Friedrich LUCAE, Schlesiens curieuse Denckwürdigkeiten, s.503–505; Hermann PALM (Hg.), Acta Publica. Verhandlungen und Correspondenzen der schlesischen Fürsten und Stände, Jahrgang 1620, Breslau 1872, s.56–58. OPEN ACCESS 152 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019 król na podstawie aktu konfederacji, konstytucyjnego aktu państwa czeskiego9 podpisanego przez książęta istany śląskie wlipcu 161910. Tymczasem na tle tego, jak przedstawia okoliczności wydania przywileju dla kalwinistów śląskich z1620 historiografia, wydarzenie to wydaje się mało niezrozumiałe. Przyczyn braku zadawalającej interpretacji tej królewskiej inicjatywy można by doszukiwać się wskupieniu uwagi, tak współczesnych, jak ihistoryków, jak zaznaczono, wyłącznie na treściach przekazywanych królowi przez luteranów śląskich inie przykładaniu wagi do tych, które były zkolei komunikowane przez samego króla ani przez inne grupy wyznaniowe. Interpretacje historiograficzne tej problematyki sprawiają wrażenie naśladowania przez historiografów sposobu postępowania śląskich luteranów zepoki, polegającej na przemilczaniu odmienności wyznaniowej króla. Dominującemu, luterańskiemu, nurtowi historiograficznemu zależało na stworzeniu wizji przeszłości, wktórej występowała jedność celów politycznych zwyznaniowymi: motywem przystąpienia książąt istanów śląskich do powstania iżądania uznania ich udziału we władzy państwowej miała być obrona wyznania luterańskiego. Wtreściach komunikowanych natomiast przez śląskich protestantów witających króla we Wrocławiu w1620, zdominowanych przez opcję luterańską, prawdopodobnie nie odnoszono się do kwestii inności wyznania królewskiego ogólnie ztakiego powodu, że oznaczałoby to wprowadzanie do dyskursu publicznego tematu konfliktogennego miedzy luteranami ikalwinistami. Mogło to zakwestionować sensowność dotychczasowej powstańczej polityki protestanckich książąt istanów śląskich, anawet doprowadzić do otwartego ijawnego, być może prowadzącego do wewnętrznego rozłamu, konfliktu między większością luterańską ikrólem-kalwinistą ito wwarunkach wojny. Treści, które władze Wrocławia jako odpowiedzialne za uroczystą oprawę wjazdu króla prezentowały wprzygotowanych dekoracjach, miały cechy pozorowania normalności isymulowanie, iż odbywa się właśnie tradycyjna adventus regis. Wpublicznym przekazie niemal nieobecne były wątki związane oaktualnych dramatycznych okolicznościach, wjakich znalazło się państwo od podjęcia decyzji opowstaniu stanów. Ani detronizacja dotychczasowego króla Ferdynanda II, ani jego oskarżenia niekatolickich stanów państwa obunt wobec legalnej władzy, ani decyzje polityczne obecnego rządu, które już doprowadziły do rozpoczęcia wojny, nie znalazły odzwierciedlenia wkomunikacji publicznej wczasie wizyty FryderykaI.Czy brak publicznych odniesień do nadzwyczajnej sytuacji politycznej państwa iwyjątkowości statusu Fryderyka jako króla czeskiego można interpretować także jako pewnego ro9 Jaroslav PÁNEK, Ustawy krajowe wkontekście zmian konstytucyjnych wEuropie Środkowej wXVI ina początku XVII wieku, in: Tenże, Czechy aPolska na progu czasów nowożytnych, Toruń 2014, s.187–200; TENŻE, Staatsbildung in einer überstaatlichen Monarchie: Der Fall Böhmen, in: Wolfgang E.J.Weber (ed.), Der frühmoderne Staat in Ostzentraleuropa I, Augsburg 1999, s.88–102; Winfried BECKER, Ständestaat und Konfessionsbildung am Beispiel der böhmischen Konföderationsakte von 1619, in: Dieter Albrecht u. a. (ed.), Politik und Konfession. Festschrift für Konrad Repgen zum 60.Geburtstag, Berlin 1983, s.77–99. 10 Hermann PALM (ed.), Acta Publica. Verhandlungen und Correspondenzen der schlesischen Fürsten und Stände, Jahrgang 1619, Breslau 1869, s.367–385. OPEN ACCESS gaBRIELa WąS 153 dzaju rezerwę władz miejskich wobec nowego władcy? Może było to reprezentowanie przez nią postawy życzeniowej, anawet inercyjnej, wktórej unikano werbalizowania spraw trudnych. Wwersach ułożonych przez Thomasa Schröera, doktora prawa iówczesnego ławnika wrocławskiego, człowieka zatem zarówno wykształconego, jak izaangażowanego wsprawowanie władzy, który sporządził poetyzujące opisy wizyty króla Fryderyka Iwe Wrocławiu, brzmi nieco niepokojąca, ale charakterystyczna dla dominującej wówczas postawy śląskich protestantów, nuta zbytniego optymizmu: „Tak więc, gdy gospodarz koronę otrzymał, Słońce świeci mu bez żadnej obawy, gdyż nawałnica przeminęła”11. Porównanie dotychczasowych uroczystych wyjazdów monarszych do Wrocławia dla odebrania hołdu książąt istanów śląskich (dla przejrzystości wywodu odwołano się jedynie do trzech wjazdów monarchów wokresie przed 1620, czyli przybycia wcelach odebrania hołdu do Wrocławia królów czeskich Rudolfa II, Macieja iFerdynandaII) zwjazdem Fryderyka ujawnia, że przebieg uroczystości wzwiązku zpobytem tego ostatniego władcy wyróżniały przede wszystkim dwie okoliczności: powszechny radosny nastrój witających iinna oprawa kościelna tej uroczystości. Wukontentowaniu okazywanym Fryderykowi przez mieszczaństwo wrocławskie, była przede wszystkim sympatia do króla traktowanego wkategoriach antagonisty katolickich dążności kontrreformacyjnych. Radosny nastrój wśród książąt iposelstw rycerskich miał ponadto iten aspekt, że do Wrocławia dla złożenia hołdu przybyli tylko ci, którzy byli politycznymi zwolennikami nowego króla. Przestrzenią religijnych uroczystości przywitania króla wdniu 23 lutego 1620 wmieście stał się kościół św. Elżbiety, ajego luterańskie duchowieństwo celebrowało związane ztym nabożeństwo. Odbierało zatem ono te funkcje duchowieństwu katolickiemu, które poprzednio dokonywało kościelnego powitania przybywających monarchów wkatedrze św. Jana. Wten sposób wkomunikacji symboliczno-kościelnej nie tylko marginalizowano katolicyzm, ale także przez przeniesienie powitania królewskiego do miejskie fary rósł prestiż miasta ijego Kościoła luterańskiego, co woczywisty sposób jeszcze podnosiło pozytywną atmosferę wśród mieszczaństwa wzwiązku zpobytem FryderykaI. Porównanie rozmiarów iliczby orszaków, ujawnia zarazem, że poczty książęce istanowe wchodzące wskład pochodu powitalnego przy wjeździe do Wrocławia królów Rudolfa w1577 iMacieja w1611, znacznie przewyższały swą liczebnością te, które wzięły udział woficjalnym wjeździe do miasta króla Fryderyka12. Częściowo 11 Za: A.ŚLIWOWSKA, Uroczyste wjazdy monarsze, s.209. 12 A.ŚLIWOWSKA, Uroczyste wjazdy monarsze, s.90, 112, 200. Przy wjeździe Rudolfa liczba koni worszakach śląskich miała wynosić 2073 oraz 660 worszaku władcy, czyli razem 2733; wpowitaniu Macieja worszaku wzięło natomiast udział 4582 jeźdźców. Odnośnie do wjazdu Ferdynanda II w1617 nieznana jest liczba całkowita konnego pochodu, podana została tylko liczba orszaków śląskich, która wynosiła 1000 koni, acały pochód miał wynieść 1278 jeźdźców. Przybycie Ferdynanda II miało też trochę mniejszą rangę, był to bowiem hołd składany następcy za życia jeszcze obecnie panującego króla. Także sumy pieniędzy wydawane przez radę miejską na dekorację miasta zwiększały się systematycznie przy okazji każdego zwjazdów, ale prawdopodobnie było to związane bardziej ze zmianaOPEN ACCESS 154 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019 powody były oczywiste. Katoliccy książęta iczęść wolnych panów stanowych nie tylko nie uznali decyzji konfederatów wzakresie detronizacji Ferdynanda ielekcji Fryderyka, inie tylko sami nie przybyli na tę uroczystość, ale też zabronili szlachcie swych księstwach wysłania pocztów powitalnych do Wrocławia. Znamienne jednak jest danie posłuchu tym nakazom na przykład przez protestanckie rycerstwo księstwa nyskiego. Dalszym czynnikiem tłumaczącym mniejsze rozmiary pocztów książęco-stanowych był oczywiście czas wojenny. Zwłaszcza rycerstwo księstw iwładztw wsąsiedztwie granicy zRzeczpospolitą, obawiając się powtórnego wtargnięcia zaciągniętych przez Habsburgów oddziałów polskich13, nie przysłało do Wrocławia wogóle lub tylko niewielkie poczty rycerstwa14. Jednak niestawienie się we Wrocławiu także poselstw stanowych zkrólewskich księstw dziedzicznych ujawnia, że nawet śląski obóz luterański nie zajął jednolicie afirmującego stanowiska wobec elekcji Fryderyka. We Wrocławiu, powołując się na przywilej składania hołdu lennego tylko na terytorium własnego księstwa, nie złożyli go bowiem Fryderykowi nie tylko reprezentanci księstwa świdnicko-jaworskiego, ale także rycerstwo księstwa głogowskiego iopolsko-raciborskiego. Dotychczas jednak tylko wodniesieniu do pierwszego zwymienionych księstw, podwójnego księstwa świdnicko-jaworskiego, ten sposób składania odrębnego hołdu był praktykowany. Wceremonii powitania Fryderyka trudno ponadto odróżnić to, co wynikało wjego trybie zrytuału irutyny takich monarszych wjazdów, od tego, co było nowe ispecyficzne iprzygotowane tylko dla tego króla. Wiele elementów dekoracji oraz pomysłów widowiskowych poprzednich wjazdów królewskich użytych zostało w1620 powtórnie. Choć główny element uroczystej oprawy wyjazdu, bramę tryumfalną, budowano woryginalnym kształcie, sam jej motyw był zawsze używany przy okazji odwiedzin monarchów wmieście, aponadto do wzniesienia jej izdobienia wykorzystano zachowane elementy ipomysły dekoracyjne zwjazdu Ferdynanda II w1617. Należały do nich na przykład niektóre zwielkich figur zdobiących bramę tryumfalną, które personifikowały cechy, jakich pożądano we władcy lub które wyobrażały sytuacje, jakich sobie życzono zażywać pod jego panowaniem. Ich antykizujące wyobrażenia nie tylko odpowiadały smakowi estetycznemu czasu, wktórym powstawały, ale też należały do tak ogólnego repertuaru ówczesnych typów przedstawień, iż trudno było związać je zjakimś konkretnym programem politycznym. Wśród kilkumi cen niż zwiększającymi nakładami, zob. dane podawane przez E.FINK, Geschichte des landesherrlichen Besuche, s.68–96. 13 Szczególnie dotkliwe ibrutalne wtargnięcie zaciągu wojsk polskich miało miejsce właśnie wtrakcie podróży przez Fryderyka po krajach lennych. Po odebraniu hołdu od stanów morawskich wpoczątkach lutego 1620, król musiał zawiesić kontynuowanie swej podróży na Śląsk na ponad dwa tygodnie zpowodu obaw przed ponownym najazdem tych wojsk; August MOSBACH, Wiadomości do dziejów polskich zArchiwum Prowincji Szląskiej, Wrocław 1860, s.274–276; Adam SZELĄGOWSKI, Śląsk iPolska wobec powstania czeskiego, Lwów 1904, s.87–119. 14 Ch. van EICKELS, Schlesien in böhmische Ständestaat, s.341. Nie brali udziału także wolni panowie: Pszczyny, Seifried von Promnitz, chociaż był luteraninem oraz Karl Hannibal von Dohna, katolickiego wyznania pan Sycowa. OPEN ACCESS gaBRIELa WąS 155 dziesięciu wyróżniano zwłaszcza cztery figury gigantów, opisywanych jako Phebus iHonor oraz Gloria iThalia, którym towarzyszyły wyobrażenia Merkurego, Mars, Bachusa iCeres15. Ani zich wyobrażenia, ani zkonfiguracji ich umiejscowienia niewiele więcej daje się odczytać poza ogólnym stwierdzeniem owyrażaniu przez nie życzenia wiążącego funkcjonowanie królestwa jako mocnego państwa zrozkwitem ipowodzeniem materialnym jego mieszkańców. Pojawienie się na bramie tryumfalnej dalszych wielkich figur określonych jako Iustitia, Libertas, Religia iSpes16, na sposób tropiczny odnosiło się nieco bardziej bezpośrednio do sytuacji religijnej wpaństwie. Ale też same te figury zjednej strony umożliwiały nadaniem im różnych sensów wzależności od intencji ich fundatorów, azdrugiej strony przypisane im treści symbolizowały wartości ogólnie pozytywne ipodzielane ówcześnie wpublicznej komunikacji przez elity polityczne wszelkich odcieni wyznaniowych. Za specyficznie związane zwyznaniem luterańskim izpoparciem dla króla konfederacji można je było wiązać tylko— jak wspomniano wyżej— intencyjnie. Winnych okolicznościach polityczno- -wyznaniowych można było przypisać im inną treść inadać odmienną interpretację. Byli tego świadomi sami zleceniodawcy wykonania bramy tryumfalnej ijej dekoracji w1620, aprzykładem dokonania przez nich takiej „reinterpretacji” znaczenia symbolicznego plastycznych dekoracji była opisywana wrelacjach zprzejazdu Fryderyka Ipod łukiem bramy tryumfalnej zawieszona tam ruchoma figurka, która miała wieńczyć koroną głowę przejeżdżającego pod nią Fryderyka. Wlutym 1620 interpretowana ona była jako symboliczne wyrażenie wten sposób szczególnej przychylności elit śląskich dla protestanckiego króla. Była ona jednak jedynie powtórzeniem tego samego widowiska zwjazdu monarszego Ferdynanda II von Habsburga w1617 roku, przyjmowanego wówczas we Wrocławiu już wnapiętej atmosferze przedpowstaniowej, tylko że zamiast nieokreślonego geniusza figurka miała tym razem postać aniołka17. Wysoki poziom metaforyki ialegoryczności wzakresie treści iformy powodował, że ówczesne przedstawienia miały charakter trudno czasem definiowalnego komunikat. Odpowiednio zrozumiane mogły być tylko wkontekście sporządzenia do nich konkretnego opisu. Chociaż niektóre znich mogły by mieć nieco bardziej trwale związane znaczenia, ale brak badań porównawczych nad wizualizacja polityczno-religijnych treści na terenie krajów konfederacji czeskiej uniemożliwia wysuwanie wtym zakresie bardziej stanowczych stwierdzeń. Na wrocławskim łuku tryumfalnym konfederację pięciu krajów czeskich symbolizowano jako pęk pięciu strzał, ajej zawarcie wyobrażeniem tęczy, natomiast Królestwo Czeskie uwolnione od autorytarnej władzy Habsburgów przedstawiano pod postacią „nieosiodłanego białego konia”18. Nawet dla większości współczesnych, także dla tych, którzy witali 15 K.BRUCHMANN, Die Huldigungsfahrt, s.31–32; A.ŚLIWOWSKA, Uroczyste wjazdy, s.203–218. 16 Tamże. 17 A.ŚLIWOWSKA, Uroczyste wjazdy, s.185. 18 Zwraca na to uwagę komentarz wpracy A.ŚLIWOWSKIEJ, Uroczyste wjazdy, s.207, gdzie przytoczony został wers zpoematu Schröera, przytaczany również wpracy K.BRUCHMANN, Die Huldigungsfahrt, s.27, który po słowach podziwu dla przygotowanych dekoraOPEN ACCESS 156 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019 radośnie Fryderyka Iwe Wrocławiu wlutym 1620, wyobrażenia te spełniały raczej rolę ozdobnej formy towarzyszącej wydarzeniu niż obrazowego komunikatu politycznego. Zdając sobie ztego sprawę, ówcześni protestanccy twórcy słowa, jak Thomas Sagittarius, rektor gimnazjum św. Elżbiety, czy wspomniany Thomas Schröer, pisali, iż jedną zintencji komponowania przez nich poetyckich relacji wizyty króla Fryderyka we Wrocławiu jest wyjaśnienie sensu iznaczenia dekoracji. Jednak język poetycki również nie sprzyjał uczynieniu ich zbyt zrozumiałymi, lecz tak samo jak plastyczne dekoracje miał na celu przede wszystkim przekazanie uczuć wzniosłych wpowitaniu króla Fryderyka19. Ta nieprecyzyjność obrazu jako narzędzia komunikacji miała nie tylko ten aspekt, że dla jego zrozumienia wymagane było zwerbalizowanie zawartego wnim znaczenia, ale również ten, że nawet słowny opis wformie poezji nie stawał się jasną eksplikacją jego politycznych treści. Publiczną recepcję odmienności wyznaniowej króla wśród śląskich luteranów, tak istotną wkontekście rozwoju sytuacji politycznej tak wewnętrznej, jak izewnętrznej wKrólestwie Czeskim, ztrudem udaje się odszukać także wtreściach związanej zwizytą monarchy sporej produkcji okolicznościowych wydawnictw, tzw. druków ulotnych, atakże wniewydanych, zwłaszcza poetyckich, utworach towarzyszących wyprawie hołdowniczej Fryderyka Ina Śląsk, októrych już nieco wspomniano, atworzone były przez osoby wykształcone, często sprawujące jakieś ważne funkcje urzędowe20. Wkazaniach głównego wrocławskiego kaznodziei luterańskiego Zachariasa Hermann (1563–1637), który przemawiał zarówno witając króla na progu świątyni św. Elżbiety 23 lutego, anastępnie głosił kazanie wtym dniu, jak iwczasie prowadzonego przez niego krótkiego nabożeństwa wdniu hołdu książąt istanów śląskich 27 lutego 1620, nie znalazły się żadne aluzje do odmienności wyznaniowej króla21. Zainteresowanie wniekomunikowaniu informacji na ten temat ilustruje powtarzane wźródłach iwhistoriografii wydarzenie. Gdy przybyły wraz zFryderykiem do Wrocławia Abraham Scultetus (1566–1625), kaznodzieja królewski, oprowadzany po kościele św. Elżbiety przez duchowieństwo luterańskie, zasugerował, iż należałoby mu udostępnić kazalnicę tego kościoła, to uwaga ta zocji, azwłaszcza bramy tryumfalnej, usprawiedliwiając powstanie swego utworu napisał „Und weiß doch nicht ein jedermann/ Was diß Gebew bedeutet”. 19 Utwory poetyckie opisujące bramę tryumfalną iwyjaśniające jej symboliką to np. dzieła T. SCHRÖERA Carmen elegicum, wniemieckiej wersji wydane pod tytułem Fried-Ehren- -Thron, Thomasa Sagittariusa Oratio Historico-Poetica Fridericum Regem Bohemorum […] oraz Porta Pacis augustissima Friderico Regi Bohemiae […] czy Jacoba Bartscha OReX Magne, haVe aC faVens aDesto […], wszystkie zostały wydane we Wrocławiu wwarsztacie typograficznym Georga Baumanna w1620 roku, Karl BRUCHMANN, Die auf den ersten Aufenthalt des Winterkönigs in Breslau bezüglichen Flugschriften der Breslauer Stadtbibliothek. Ein Beitrag zur Quellenkunde des dreißigjährigen Krieges, Programm des königlichen König-Wilhelm-Gymnasium zu Breslau für das Schuljahr 1904/1905, Breslau 1905, s.14–16. 20 K.BRUCHMANN, Die auf den ersten Aufenthalt, s.1–36; idem, Archivalia inedita zur Geschichte des Winterkönigs, Programm des Königlichen König-Wilhelm-Gymnasium zu Breslau für das Schuljahr 1908/1909, Breslau 1909, s.3–16. 21 K.BRUCHMANN, Die Huldigungsfahrt, s.56–57, 63. OPEN ACCESS