Od wsi tradycyjnej do ośrodka produkcyjnego.XVIII- i XIX-wieczne przemiany w strukturzeosadnictwa na przykładzie wsi Zborowskiena Górnym Śląsku i tamtejszej fabrykifajek glinianych

Od wsi adycyjnej do oś odka p odukcyjnego. XVIII- iXIX-wieczne p zemiany ws uk u ze osadnic wa na p zykładzie wsi Zbo owskie na Gó nym Śląsku i am ejszej ab yki ajek glinianych Ba ba a G abny— P zemysław nocuń FROM AHISTORIC VILLAGE TO AN INDUSTRIAL CENTRE: TRANSFORMATIONS OF ASETTLEMENT IN THE 18TH AND 19TH CENTURY TAKING THE EXAMPLE OF THE VILLAGE OF ZBOROWSKIE IN UPPER SILESIA AND ALOCAL MANUFACTORY PRODUCING STONEWARE SMOKING PIPES The s udy ies o desc ibe he ans o ma ions o a illage called Zbo owskie in he Liswa a i e basin in he sou h-eas on ie pa o Uppe Silesia. This illage was p obably ounded in he la e Middle Ages as adependan illage ( hough i was ans o med ela i ely soon in o ade- mesne). Api o al momen in i s his o y ha apidly changed i s appea ance, bo h in e ms o spa- ial a angemen and social s uc u e, was he es ablishmen o amanu ac o y p oducing s one- wa e smoking pipes in 1753, in pa allel wi h he in ensi e Ge man colonisa ion o Uppe Silesia. Anew si e was ese ed o he pu poses o he manu ac o y and Wes e n expe s we e called in. A chaeological esea ch conduc ed in 2013 and 2014 e ealed he size o he o me manu ac o y and co ec ed he o iginal supposi ion abou he o igin o he wooden s uc u e ha had been ega ded as a ac o y building om he 18 h cen u y: A e he explo a ions i was desc ibed as a esiden ial building designed o mo e amilies (known as czwo ak, squa e-shaped) om he 19 h cen u y. KEYWORDS: colonisa ion o F ede ic he G ea ; i on and s eel se lemen s; o es se lemen s; i on and s eel indus y along Liswa a i e ; i on and s eel indus y along Mała Panwia i e ; smoking pipe ac o y in Zbo owskie illage W Eu opie ś odkowej wXVIII, azwłaszcza XIX wieku zachodzi wiele zjawisk zwią- zanych zindus ializacją. Ich e ek em są nie ylko gwał ownie ozwijające się mia- s a, wk ó ych co az ważniejszym iba dziej licznym subs a em s aje się ludność obo nicza. P ocesy e, choć najczęściej na zdecydowanie mniejszą skalę, zachodzą akże na wsi. Celem niniejszego a ykułu jes wskazanie akiego zjawiska na obsza ze miejscowości położonej na północno-wschodniej g anicy Śląska. Należy podk eślić, że mowa u odość specy icznym cha ak e ze zmian ws uk u ze osadniczej, gdyż związanym zpows aniem wy wó ni ajek glinianych. Jednym zgłównych obsza ów, na k ó ych już wś edniowieczu koncen owało się osadnic wo na Śląsku, była sze oka dolina zeki Od y. Szczególnie dogodne wa unki dla jego pows awania i ozwoju panowały wzdłuż lewob zeżnych jej do- pływów, gdzie zalegały mady— jedne zba dziej żyznych gleb. Na p awym b zegu OPEN ACCESS BaRBaRa GRaBnY— PRZEMYSław nOcuń 89 Od y zasiedlenie było znacznie mniejsze, ponieważ wys ępowały am mało u o- dzajne gleby bielicowe.1 Do najs a szych cen ów osadniczych zlokalizowanych nad Od ą należą W ocław, Opole, Nysa, Racibó z, będące dawnymi g odami, wpóźniejszym czasie p zeksz ał- conymi woś odki miejskie. Osady zakładane do pie wszej połowy XIII wieku dają wdużym s opniu ob az wpływu ś odowiska na u alnego na układ sieci osadniczej na Śląsku. Duże ich zagęszczenie wys ępowało wówczas m.in. wzdłuż Od y— głównie na obsza ach niezalesionych; e eny oznaczniejszym s opniu zalesienia zaczę o na większą skalę zagospoda owywać dopie o wd ugiej połowie XIII iw XIV wieku. Po 1138 oku, na mocy es amen u Bolesława III K zywous ego, Śląsk p zypadł jego najs a szemu synowi— Władysławowi II Wygnańcowi. Po pow ocie na Śląsk jego syna Bolesława IWysokiego iwojnach ogłówne g ody, w1271 oku— jako dzielnica dla najs a szego syna Bolesława, Ja osława— wyod ębnione zos ało księs wo opol- skie. Wd ugiej połowie XIII wieku Śląsk zaczął podlegać co az większemu ozd ob- nieniu, aposzczególne księs wa s ały się p zedmio em spo ów pomiędzy Pias ami aLuksembu gami. W1339 oku w zw. akcie k akowskim Kazimie z III Wielki z zekł się na zecz Luksembu gów swoich p aw i oszczeń do śląskich księs w lennych K ó- les wa Czeskiego, wymienionych wp elimina iach zT enczyna (za em ipółnocno- -wschodnich ubieży Śląska zziemia lubliniecką). Wkonsekwencji zwie zchnic wo nad nim p zejęła mona chia Luksembu gów.2 Taki s an zeczy wał do 1526 oku, kiedy o w az zK óles wem Czech Śląsk p zeszedł w ęce Habsbu gów. Po bezpo- omnej śmie ci Jana II Dob ego, księcia opolskiego w1532 oku opolska linia Pias ów wyma ła. Jego posiadłości dos ały się wówczas pod panowanie Hohenzolle nów. W 1576 oku Jan II Kochcicki zakupił dob a lublinieckie (w ym akże będące p zedmio em niniejszego op acowania Zbo owskie), aw 1578 oku dokupił ównież dob a koszęcińskie. Właścicielem wspomnianych ziem był on do 1629 oku. W1645 oku dob a lublinieckie (bez Koszęcina) zakupił And zej Cella i. Nas ępnie p zejął je jego syn— Jan Fe dynand, apóźniej Pio Ja osław Cella i (od około 1700 oku aż do śmie ci w1722 oku).3 Po śmie ci Pio a Cella i, wdowa po nim— Ma ia Elżbie a, 2maja 1729 oku odsp zedała dob a lublinieckie (Lubliniec, Zbo owskie, Bogdalę, S eblów, Lubecko, Lisowice, Łagiewniki, Plud y iKośmid y) Pio owi on Ga nie , za 96 000 lo enów lub 63 333 ala y i8 g oszy (dokumen za wie dzony 17 lis opada 1731 oku).4 15 lis opada 1731 oku dokupił dob a Glinica za 6500 lo enów lub 4333 ala y i8 g oszy (dokumen za wie dzony 21 lis opada 1733 oku).5 1 Halina SZULC, Typy wsi Śląska Opolskiego na począ ku XIX wieku iich geneza, Wa szawa 1968, s.22–23. 2 Rena a PYSIEWICZ-JĘDRUSIK— And zej PUSTELNIK— Bea a KONOPSKA, G anice Ślą- ska, W ocław 1998, s.15–16. 3 Józe TYROL, Nad Liswa ą iPo okiem Jeżowskim: dzieje miejsc iludzi, Ciasna 2002, s.64; Ka l Paul RESCHKA, Schul- und Gemeindech onik on Zbo owski, Zbo owskie 1873, s.13. 4 A chiwum Pańs wowe wKa owicach, Zbió ak g un owych powia u lublinieckiego, In a- bulacja dób lublinieckich dla And zeja on Ga nie , n zespołu 1418, sign. 28, s.332–341. 5 Tamże. OPEN ACCESS 90 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2017 W acając do zagadnienia pows awania ś edniowiecznej sieci osadniczej należy wyjść od ak u, iż p owadzona po najeździe mongolskim od połowy XIII wieku sze- oko zak ojona akcja kolonizacyjna p zyczyniła się do pows ania jej wnowej o - mie inowym wymia ze. Wsie is niejące co az częściej były p zenoszone na p awo niemieckie (bez konieczności ponownego ozplanowania, zmianie ulegała jedynie o ma p awna), a e eny opus oszone ido ąd nieuży kowane były na nowo zagospo- da owywane. Na Śląsku napływ osadników niemieckich, lamandzkich iwalońskich p zyczynił się do pows awania nowych wsi, o egula nym układzie.6 Rozległe, słabo zasiedlone wówczas e eny na p awym b zegu Od y s wa zały doskonałe wa unki dla węd ownych do ąd hu ników. Ob i ość cieków wodnych ilasów powodowała, że chę nie oni osiedlali się oni na s ałe na ych e enach. Już od d ugiej połowy XIV wieku7 można mówić opie wszych oś odkach hu niczych imłynach, zakłada- nych wdo zeczach Liswa y, Pankówki iMałej Panwi, a akże doda kowo położo- nych na nieznacznych wzniesieniach (pagó kach), zabezpieczających p zed zala- niem podczas powodzi.8 Wy óżnić można kilka czynników ś odowiskowych, k ó e wa unkowały op ymalne unkcjonowanie ówczesnych zakładów hu niczych (kuźnic ipóźniejszych ysze ek imłynów wodnych). Duże znaczenie miała dos ępność su- owców: d ewna, niezbędnego do p odukcji węgla d zewnego, k ó ym opalane były piece hu nicze ip ażaki, o az ud żelaza, zalegających wpobliskich lasach, p zy uży- ciu k ó ych wy apiano nas ępnie żelazo. Kuźnicy o zymali p zywilej zezwalający im na nieog aniczony wy ąb d zew, co spowodowało wyniszczenie znacznych połaci lasów wdo zeczu ś odkowej Liswa y wXVI iXVII wieku.9 Do XVIII wieku głównym ypem zakładu hu niczego była kuźnica— wskład k ó ej wchodziły: piec łupkowy wpos aci dołu zasypywanego udą żelaza iwęglem d zewnym, do k ó ego dop owadzano powie ze wcelu uzyskania odpowiednio wysokiej empe a u y o az s anowisko, na k ó ym p zy użyciu mło a po uszanego p zez koło wodne obkuwano uzyskaną łupkę żelaza. Wybuch wojny zydzies ole - niej p zyczynił się do częściowego upadku kuźnic nad Małą Panwią iLiswa ą o az pogo szenia jakości żelaza p odukowanego wzakładach is niejących. Wok esie od XIV do XIX wieku unkcjonowało nad Liswa ą do 31 kuźnic, ysze ek iwielkich pieców.10 6 Sze oko na en ema pisze os a nio m.in. Wal e KUHN, Neue Bei äge zu schlesischen Sied- lungsgeschich e, Sigma ingen 1984. 7 Ma ia FAJER, Zmiany k ajob azu doliny Liswa y wos a nim ysiącleciu uwa unkowane gos- poda czą działalnością człowieka, in: U szula Myga-Pią ek (ed.), Doliny zeczne. P zy o- da— k ajob az— człowiek. P ace Komisji K ajob azu Kul u owego PTG 7, Sosnowiec 2007, s.219–227, u s.223. 8 Józe Tomasz JUROS, His o ia, zaby ki iślady hu nic wa wdolinie Małej Panwi. Inwen a yza- cja zaby kowych obiek ów związanych z adycjami hu niczymi na obsza ze działania S owa zy- szenia LGD K aina Dinozau ów, Ozimek— Spó ok 2012, s.7. 9 M.in. op zywileju Kochcickich na wy ąb lasów wdys ykcie lublinieckim pisze: F ied ich LUCAE, F ide ici Lucae Schlesiens cu ieuse Denckwü digkei en / ode ollkommene Ch onica: And e Theil, F anck u am Mayn 1689, s.2148. Po . eż: M.FAJER, Zmiany, s.222. 10 M. FAJER, Zmiany, s.223. OPEN ACCESS BaRBaRa GRaBnY— PRZEMYSław nOcuń 91 Sze eg zmian, nie ylko poli ycznych, p zyniosły wojny śląskie. Jeszcze w ak- cie pie wszej wojny śląskiej (1740–1742), w oku 1741, wojska p uskie zajęły p awie cały Śląsk.11 F yde yk II Wielki celem zabezpieczenia nowo zdoby ych e y o iów zapoczą kował in ensywną akcję osadniczą, k ó a miała silnie związać Śląsk zP u- sami.12 Nowe władze dążyły do usp awnienia adminis acji, m.in. usunię o wcze- śniejsze óżnice wsądownic wie iwewnę zne cła, z e o mowano sys em poda - kowy o az wp owadzono zasady wolnego handlu i zemiosła.13 Szczególny nacisk położono na ozbudowę p zemysłu ciężkiego, wszczególności na gó nic wo ihu - nic wo żelaza. Wwieku XVIII dokonał się og omny pos ęp wdziedzinie hu nic- wa— wynaleziono nowy piec do wy opu żelaza, zw. wysoki (wielki) piec (Hocho- en)— k ó y dzięki możliwości uzyskania wnim wyższej empe a u y zwiększał wydajność wy opu. Zapoczą kowana p zez F yde yka Wielkiego akcja kolonizacyjna, zwana yde y- cjańską była d ugim po ś edniowieczu ok esem zakładania egula nych, planowych wsi. Część is niejących osad była ozbudowywana (czasami łączono mniejsze wjedną większą), inne zmieniały swój do ychczasowy cha ak e . Wwyniku kolonizacji y- de ycjańskiej wcałym pańs wie p uskim pows ało około 900 kolonii, zczego około 250 na Gó nym Śląsku.14 Na obsza ze do zeczy Liswa y iMałej Panwi najliczniej pows awały kolonie p zemysłowe związane zp odukcją hu niczą. Na obsza ach leśnych iw sąsiedz wie cieków wodnych zakładano osady, k ó e zamieszkiwali ludzie p acujący p zy wy- ębie d zew, p odukcji węgla d zewnego, wydobyciu udy żelaza o az obsługujący piece do wy opu żelaza. Zakładane kolonie były niewielkie, p zeważnie budowane naj ańszym kosz em, liczyły od kilku do kilkunas u domos w. Osady miały najczę- ściej o mę ulicówek, zsyme ycznie ozmieszczonymi wzdłuż d ogi jedno-, dwu- lub wielo odzinnymi domami ( zw. czwo akami). Budynki o oczone były ównej wielkości nadziałami ziemi up awnej oniedużej powie zchni (głównym zajęciem osadników miała być p aca wp zemyśle, anie up awa pola).15 Większość nowopow- s ających kolonii zasiedlano achowcami obcego pochodzenia, k ó zy mieli wd ażać nowe echnologie wś ód lokalnej społeczności. Zachę ą dla p zybywających iich o- dzin miały być liczne p zywileje, m.in. zapewnienie im zaplecza społecznego pop zez budowę ins y ucji uży ku publicznego, akich jak szkoły, gospody czy kościoły.16 Pod koniec XVIII wieku największe skupisko osad yde ycjańskich koncen owało się wokolicach mias a Lubliniec. P zykładami akich kolonii były: Cha lo en hal— za- 11 Joachim BAHLCKE— Rysza d KACZMAREK— Dan GAWRECKI, His o ia Gó nego Śląska, Gliwice 2011, s.172. 12 Józe Tomasz JUROS, Zagwiździe. His o ia K ólewskiej Kluczbo skiej Hu y ikolonii F ied ichs- hal, Ozimek— Zagwiździe 2014, s.28. 13 J. BAHLCKE— R.KACZMAREK— D.GAWRECKI, His o ia, s.175. 14 Halina SZULC, Mo ogeneza osiedli wiejskich wPolsce, W ocław 1995, s.68. 15 Anna ŻEBRACKA-PRUS, Wyb ane aspek y od ębności k ajob azu na p zykładzie doliny Małej Panwi, p aca dok o ska pows ała na Wydziale A chi ek u y Poli echniki Śląskiej, Gliwice 2010, s.47. 16 Tamże, s.48–49. OPEN ACCESS 92 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2017 łożona w1755 oku, z11 domos wami, zamieszkała p zez 30 ludzi,17 Dembowa Gu a— założona w1774 oku, z20 „siedliskami”, gdzie zamieszkiwali zemieślnicy id wa- le,18 Neu Had a— składająca się z10 „siedlisk”, gdzie mieszkali cieśle iwypalacze węgla, znajdowała się am akże ysze ka,19 F ied ichswille— założona w1774 oku, zamieszkiwało am 52 mieszkańców, k ó zy byli obcok ajowcami.20 D ugim— obok ządu p uskiego— o ganiza o em p zemysłu w ym egionie była wielka własność ziemska, k ó ej ep ezen an ami byli h abia Collon ze S zelec, h a- biowie on Ga nie zTu awy o az h abia And zej Rena d.21 S a aniem F yde yka II pows ały wzdłuż zeki Małej Panwi zaawansowane echnologicznie k ólewskie za- kłady hu nicze, p odukujące ekwipunek wojenny (b oń, kule a ma nie): hu a Mala- pane wOzimku (1753 ok), hu a wK asiejowie (1758 ok), hu a wJedlicach (1775 ok), hu a wKolonowskiem (1780 ok), hu a wOsowcu (1789 ok), hu a wFosowskiem (1790 ok).22 Wbliskim sąsiedz wie ych hu pows awały ównież egula nie ozplanowane kolonie hu nicze dla p acowników. Dob ym p zykładem akiej kolonii może być F ie- d ichs ahl. Dla ej kolonii zos ał wydany od ębny dokumen , k ó y ok eślał p zywileje osadników— mieli oni p awo do bezpła nego pozyskania d ewna do budowy zk ó- lewskiego lasu, na czas budowy (6 la ) byli zwolnieni zwszelkich powinności poda - kowych, osadnik ijego po omkowie mieli być zwolnieni zpoddańs wa, ajedynym obo- wiązkiem miało być płacenie czynszu ispełnianie powinności wobec u zędu, k ó emu podlegała hu a.23 Wzmianki okoloniach iich cha ak e ze można znaleźć m.in. wdziele Bey aege zu Besch eibung on Schlesien z1783 oku, au o s wa F. A. Zimme manna.24 Zbo owskie, k ó e jes p zedmio em naszej analizy, jes obecnie niewielką wsią położoną na Gó nym Śląsku— wwojewódz wie śląskim, wpowiecie lublinieckim. Począ ków miejscowości można dopa ywać się p awdopodobnie już wXV wieku, choć pewniejsze wydaje się jej da owanie na wiek XVI, kiedy o właścicielem dób lublinieckich był wspominany już wcześniej Jan II Kochcicki. Pie wsza pisana wzmianka omiejscowości znana jes zu ba za lublinieckiego, wk ó ym o pod o- kiem 1640 widnieje zapis Bo owsske. Nazwa miejscowości zmieniała się kilkak o nie, p zybie ając wa ian y: Sbo owsky, Zbo owsky. W1874 oku p zyję o nazwę So owski, używaną do 1936 oku, kiedy o zmieniono ją na Os enwalde.25 Po 1945 oku wp owa- dzono unkcjonującą do dziś nazwę Zbo owskie. 17 F ied ich Albe ZIMMERMANN, Bey äge zu Besch eibung on Schlesien, Bd. 2, B ieg 1783, s.152. 18 Tamże, s.153. 19 Tamże, s.155. 20 Tamże, s.185. 21 A. ŻEBRACKA-PRUS, Wyb ane aspek y, s.41. 22 Tamże, s.42. 23 J. T.JUROS, Zagwiździe, s.57–58. 24 Podaje on am, m.in. liczbę mieszkańców zamieszkujących osadę, s uk u ę społeczną— czy była o społeczność lokalna czy obcok ajowcy, wwielu p zypadkach wskazuje ównież ok pows ania osady. 25 PYTTEL, Unse e neuen O snamen, in: Py el (ed.), Heima kalende des K eises Gu en ag, Gu en ag 1937, s.34–35. OPEN ACCESS BaRBaRa GRaBnY— PRZEMYSław nOcuń 93 Nazwa miejscowości pochodzi zapewne od słowa „bó ”. Według lokalnej legendy właścicielem Zbo owskiego p zed około 500 la y miał być h abia onazwisku Zbo- owski, k ó ego siedzibą maił być d ewniany dwo ek myśliwski. Obecność owego h abiego nie jes jednak po wie dzona żadnymi dokumen ami. Co ciekawe, siedziba a znajdowała się podobno wmiejscu nazywanym kilka s uleci później ab yką (zwią- zanym zXVIII-wieczną ab yką ajek).26 W począ kowych azach unkcjonowania wieś Zbo owskie miała cha ak e olni- czo-leśny (ludność udniła się up awą oli o az do ywczą p acą wlesie). WXVII wieku część mieszkańców zajmowała się akże— jak wynika zzapisów wu ba zu lubliniec- kim— łowiec wem ihodowlą yb, gdyż płacili od ego poda ek. W az zco az p ężniej ozwijającym się wXVI iXVII wieku wdolinie Małej Panwi wczesnym p zemysłem hu niczym, cha ak e wsi uległ s opniowym p zeksz ałceniom na ba dziej wczesno- p zemysłowy. Wzwiązku znowymi echnologiami whu nic wie ozbudowywały się kolonie obo nicze, napływała duża liczba osadników obcego pochodzenia, zwięk- szała się ym samym liczba mieszkańców o az zapo zebowanie na żywność. Obok 26 Ba ba a GRABNY— P zemysław NOCUŃ, Zaby kowa chałupa ze Zbo owskiego aŚląska Fa- b yka Fajek ze Zbo owskiego. Wyniki dwóch sezonów badań a cheologicznych, in: Agnieszka P zybyła-Dumin (ed.), Rocznik „Muzeum Gó nośląski Pa k E nog a iczny wCho zowie” 3, Cho zów 2015, s.9–28. Fig. 1.Regula nie ozplanowana kolonia hu nicza F ied ichs hal. F agmen mapy opog a icznej Meß ischbla , Kupp (ob. Kup), Bla 3022 (5173), 1937 (Op acował P zemysław Nocuń na bazie map ze s ony h p://mapy.amzp.pl). OPEN ACCESS 94 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2017 kolonii hu niczych, mniej licznie zakładane były akże e nas awione na p odukcję żywności. Wpows ających wzbo owskich lasach p zysiółkach zamieszkiwała lud- ność udniąca się p odukcją idos a czaniem węgla d zewnego o az wydobyciem udy żelaza do unkcjonujących już wówczas wzdłuż zeki Małej Panwi kuźnic. Ich nazwy pochodziły zazwyczaj od nazwisk ich założycieli-mieszkańców lub unkcji ych miejsc; duża część znich p ze wała do dziś, np. S asiowe iD yndowe (D in- dowe)— nazwiska właścicieli, Kopanina— miejsce, wk ó ym wydobywano udę żelaza. W s uk u ze wsi Zbo owskie dos zegalne są jej zy zasadnicze części— wieś dolna, gó na i„ś odkowa”. Wieś dolna jes najp awdopodobniej najs a sza, ajej obecny ksz ał może wskazywać, że zos ała założona wXV wieku jako wieś kmieca, k ó ą wXVI wieku p zeksz ałcono zapewne w olwa czno-kmiecą. P zemiana włas- nościowa zkmiecej na olwa czno-kmiecą wiązała się zp zemieszaniem g un ów olwa cznych zkmiecymi— ozłogi kmiece wys ępowały wniwach wpos aci pasm lub włanach, a ozłogi olwa czne wpos aci bloków. Wieś gó na cha ak e yzuje się podobną genezą jak wieś dolna, jednakże udno obecnie dos zec za ysy dawnego układu p zes zennego. Nie możemy wykluczyć, że wieś dolna igó na pows ały w ym samym czasie jako jedna lokacja, adopie o wpóźniejszym czasie wcen alnej części miejscowości— na obsza ze pańskim, doszło do wydzielenia iuksz ał owania wsi „ś odkowej” (Mi eldo ), co wiązałoby się zin ensywnymi p zemianami gospo- da czymi, odbywającymi się w amach kolonizacji yde ycjańskiej. Odk ycie wla ach pięćdziesią ych XVIII wieku wZbo owskiem złóż białej gliny kaolinowej p zyczyniło się do założenia w„ś odkowej” części wsi ab yki ajek glini- anych (na wzó unkcjonujących od począ ku XVII wieku wy wó ni holende skich). Wyda zenie o spowodowało, że miejscowość zyskała na znaczeniu, ado ychcza- sowy cha ak e wsi uległ zmianie— z olniczo-leśnego na p zemysłowo-p oduk- cyjny. Osobą, k ó a p zyczyniła się do ozwoju gospoda czego wsi wXVIII wieku, był And zej Tomasz on Ga nie . Odziedziczył on dob a lublinieckie po swoim ojcu (na mocy es amen u ogłoszonego 2 ma ca 1750 oku p zejął dob a lublinieckie, jednakże już w1763 oku odsp zedał je sios ze Annie Ba ba ze secundo o o on Gaschin). Po- s anowił on wyko zys ać na u alny po encjał miejscowości izałożyć ab ykę ajek glinianych. W1753 oku s a aniem jego i zech innych udziałowców (byli nimi: Ka l on Un ied — p uski adca wojenny, Rappa d— komisa z solny, o az F omhold Samuel G ulich— kupiec w ocławski) pows ała spółka, będąca właścicielem zloka- lizowanej wmiejscowości Zbo owskie manu ak u y.27 Zgodnie zówczesnym p awem, 4 s ycznia 1753 oku k ól P us wydał dokumen gwa an ujący udziałowcom p zede wszys kim och onę p zed konku encją, ale na zucający eż pewne obowiązki, k ó e musieli oni wypełniać. P zywilej zos ał nadany na 20 la , anas ępnie był jeszcze kil- kak o nie p zedłużany, aż do 1813 oku.28 27 Adam JESIONOWSKI, Fab ykacja ajek wpowiecie lublinieckim, in: Jan Dubowski (ed.), Tygo- dnik Powia owy na powia lubliniecki, 8, 1930, s.12. 28 Ku BIMLER, D ei obe schlesische Fayence- und S eingu ab iken, in: Mi eilungen des Beu hene Geschich s- und Museums e eins, n 2, Beu hen 1911–1912, s.2–3. OPEN ACCESS BaRBaRa GRaBnY— PRZEMYSław nOcuń 95 In o macje owyglądzie i unkcjonowaniu ab yki pochodzą zXVIII- iXIX-wiecz- nych publikacji opisujących Śląsk. Pod budowę ab yki p zeznaczono obsza wsi zlokalizowany p zy obecnej ulicy Fab ycznej (pomiędzy wsią dolną igó ną), doko- nano zapewne akże odpowiednich podziałów na s e y p odukcyjną imieszkalną.29 La em 1753 oku ozpoczę o budowę pie wszych obiek ów ab ycznych imagazy- nowych o az zaplecza socjalnego dla sp owadzonych zzachodniej Eu opy mis zów- - zemieślników.30 W ym eż czasie sp owadzono zzag anicy cały niezbędny do p o- dukcji ajek sp zę . Pie wszego wypału dokonano wpołowie paździe nika 1753 oku. Wpoczą kach unkcjonowania ab yki znaczący odse ek p acowników s anowili ob- cok ajowcy, specjalnie sp owadzeni do Zbo owskiego, aby p zyuczyć miejscowych 29 Do podobnych wniosków doszła Te esa Wi kowska badając manu ak u ę ajek wRości- nie— po .: Te esa WITKOWSKA, Manu ak u a ajek glinianych zRościna, gmina Myślibó z, Ma e iały Zachodniopomo skie 35–36, 1989/1990, s.283–301. 30 K. BIMLER, D ei obe schlesische Fayence- und S eingu ab iken, s.2–3. Fig. 2.Zbo owskie (Os enwalde). F agmen y mapy opog a icznej Meß ischbla , Lissau (ob. Lisów), Bla 3088 (5278) iTeichwalde (ob. Ciasna), Bla 3087 (5277), 1938. P os oką em zaznaczono e en ab yki, kołkem— budynek zw. Fajcza ni (Op acował P zemysław Nocuń na bazie map ze s ony h p://mapy.amzp.pl). OPEN ACCESS 96 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2017 achu ajcza skiego. Pochodzili oni zKle e (zachodnie Niemcy, p zy g anicy zHolan- dią), F ank u u nad Menem, Bay eu h iKoblencji. Ź ódła pisane wskazują ównież na liczbę za udnianych w ab yce osób: w1754 oku było ich 40, w1760 oku— 61, w1784 oku— 104, aw 1788 oku już 115.31 Fajki p odukowane wZbo owskiem wy óżniały się wysoką jakością wykonania o az cha ak e ys ycznym sposobem zdobienia. Roczna p odukcja mieściła się wza- k esie od 800 00032 do 1 800 00033 sz uk ajek, k ó e były p odukowane wpięciu óżnych długościach: 60 cm, 70 cm, 75 cm i90 cm.34 Fig. 3.Fajki gliniane odnalezione wZbo owskiem (© A.K eis). Muzeum „Gó nośląski Pa k E nog a iczny wCho zowie” zain e esowało się obiek- em w2009 oku, kiedy jego p acownicy do a li do in o macji odawnej ab yce ajek wpowiecie lublinieckim.35 Zas ali oni na miejscu d ewniany budynek, k ó y p zez mieszkańców, badaczy o az egionalis ów ok eślany był jako ab yka.36 31 A. JESIONOWSKI, Fab ykacja, s.11. 32 Johann Go lieb SCHUMMEL, Reise du ch Schlesien im Julius und Augus 1791, B eslau 1792, s.65. 33 A. JESIONOWSKI, Fab ykacja, s.11; K.BIMLER, D ei obe schlesische Fayence- und S eingu a- b iken, s.2. 34 A. JESIONOWSKI, Fab ykacja, s.11. 35 P acownicy MGPE wCho zowie— Damian Adamczak iAn oni K eis— p zep owadzili na miejscu badania e enowe. Dzięki up zejmości And zeja Rojka (ówczesnego dy ek o a szkoły wZbo owskiem) możliwe było p zep owadzenie wywiadu inag anie ilmu ak- ującego ozaby kowym obiekcie. 36 Z elacji najs a szych mieszkańców wsi wynika, że nie ylko na en budynek, ale na całą zlokalizowana w ym miejscu część wsi mówiło się ab yka, ponieważ znajdowano am ba dzo duże ilości ajek glinianych. OPEN ACCESS BaRBaRa GRaBnY— PRZEMYSław nOcuń 103 że p zybysze-p o es anci s anowili niewielki odse ek. Pojawiają się oni spo adycz- nie, jako świadkowie ch z ów iślubów. Zczasem obcob zmiących nazwisk pojawia się więcej (np. Hilske , Woe hin, G aege ), zapewne wpie wszych dziesięcioleciach unkcjonowania sama ab yka akże zyskiwała na znaczeniu. Analizując księgi mał- żeńs w ka olickiej pa a ii wLubecku można zaobse wować, że część wsi, wk ó ej znajdowała się ab yka ajek, s anowiła jej wy aźnie wyod ębnioną część. Za ówno p zy ka olikach, jak ip o es an ach w ub yce wskazującej miejsce zamieszkania ipochodzenie wskazywane jes s o mułowanie— ex ab ica, ex ab ica zbo owiensi. Wksięgach odno owywano ównież unkcję pełnioną p zez konk e ną osobę w a- b yce, znane są dwie osoby pełniące w ab yce unkcję socius ex ab ica— G ego ius Sza lik iAdalbe us Kaczma zik, magis e ex ab ica— F ancisco Woe hin, pic o ex ab ica (mala z)— K ys ianus Wachmaie , e ang. ab ican — Go lib K ame .44 Ok es unkcjonowania ab yki (od 1753 do około 1840 oku) s anowi dob y p zy- kład szczególnie wkwes ii p zemian społecznych, choć wy aźnie k eślą się akże zmiany opog a ii wsi. Po zakończeniu działalności ab yki wbudynkach p zy dzi- siejszej ulicy Fab ycznej zamieszkiwali p awdopodobnie obo nicy leśni ( ak wynika zwywiadów e nog a icznych). Po zamknięciu ab yki ajek część za udnionej wów- czas ludności znalazła za udnienie wmiejscowych lasach o az hu nic wie. Nie na- s ąpiło p zekwali ikowanie ich na obo ników olnych— aczej nie było o możliwe, gdyż kolejni właściciele Zbo owskiego iokolicy pos anowili wyko zys ać na u alny po encjał okolicy, jakim były lasy, cieki wodne o az pokłady udy żelaza iu uchomić na dużą skalę p odukcję hu niczą. W samym Zbo owskiem inajbliższej okolicy p zemysł me alu giczny p ężniej za- czyna się ozwijać p zed połową XIX wieku. Wla ach 1815–1820 wybudowano kanał hu niczy, p zy g anicznej wówczas zece Liswa cie, mający zasilać wwodę zaplecze p zemysłowe mają ków Kochanowice (Kochanowi z),45 Zbo owskie (Os enwalde) iPa- noszów (Hege s elde). Pop owadzono go zTaniny pop zez S asiowe (G enzwinkel) do Pilawy (Schlacken elde).46 Według ź ódeł około 1830 oku pows ały wZbo owskiem ównież: a ak, cegiel- nia zkopalnią gliny o az dwie kopalnie ud żelaza.47 Zinnych ma e iałów wynika, że w ym eż czasie is niały am akże: olusz imłyn (p awdopodobnie chodzi omłyn wBogdali).48 S a aniem ówczesnego właściciela Zbo owskiego iokolicy— h abiego And zeja Rena da— pows ało wla ach cz e dzies ych XIX wieku kilka oś odków p zemysłu me alu gicznego. Wp zysiółku B zegi (Schlackenu e ) założono: hu ę że- laza z1 wielkim piecem opalanym węglem d zewnym (12 p acowników), 2 kuźnice 44 Wa o zw ócić uwagę, że nazwiska obo ników mają b zmienie lokalne, podczas gdy na- zwiska specjalis ów wskazują na ich obce pochodzenie. 45 Niemieckie nazwy miejscowości podane wnawiasach obowiązywały wla ach 1936–1945. Po . Fig. 2. 46 PREUSSLER, Die Eisenindus ie an de Lißwa he im K eise Gu en ag OS., in: F anz Py el (ed.), Heima kalende ü den K eis Gu en ag, Gu en ag 1939, s.54. 47 Tamże, s.58. 48 Johann Geo g KNIE, Alphabe isch-s a is isch- opog aphische Uebe sich de Dö e , Flecken, S äd e und ande n O e de Königl. P euss. P o inz Schlesien, B eslau 1845, s.769. OPEN ACCESS 104 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2017 (12 p acowników) o az 1 kuźnię wy wa zającą wy oby me alowe.49 Hu y żelaza zlo- kalizowane były akże w olwa ku D indowe (G enzhäuse ) ikolonii S asiowe, k ó e wod óżnieniu od hu y wB zegach wyposażone były we ysze ki opalane węglem kamiennym— każda obsługiwana była p zez sześciu p acowników.50 Od la sześćdziesią ych XIX wieku zlokalizowane nad zeką Liswa ą iMałą Pan- wią zakłady hu nicze zaczęły podupadać, czego powodem było s osowanie p zes a- załej już echnologii p odukcji żelaza opa ej na wyko zys aniu węgla d zewnego.51 Gwał ownie pos ępująca indus ializacja boga ej wpokłady węgla kamiennego części Gó nego Śląska (K ólewskiej Hu y, By omia czy Ka owic) nie dawała szans u zyma- nia się oś odkom hu niczym zlokalizowanym w egionie lublinieckim. Wyko zys a- nie węgla kamiennego było ba dziej opłacalne, s ąd eż zaczę o zakładać hu y iko- palnie wnowych miejscach. W ym czasie duży odse ek mieszkańców p acujących do ychczas wmiejscowych hu ach wyemig ował wposzukiwaniu nowych ź ódeł u zymania. Wk ajob azie Zbo owskiego po dawnej działalności hu niczej os ały się pozos ałości dawnych pieców hu niczych o az hałd, gdzie składowano odpad hu ni- czy— żużel. Ze względu na og aniczenia wzak esie p owadzenia badań wykopaliskowych w2013 i2014 oku można mieć nadzieję, że nadzo y a cheologiczne p zy ewen ual- nych p zyszłych działaniach inwes ycyjnych pozwolą na zdobycie nowych danych, uzupełniających s an wiedzy na ema ab yki ajek wZbo owskiem. Obecnie wają ównież kwe endy a chiwalne mogące zucić nowe świa ło na ema XIX-wiecznej his o ii obsza u dawnej ab yki ijego ówczesnych mieszkańców. RÉSUMÉ: Fi s accoun s o he illage o Zbo owskie show ha i was ounded in he 16 h cen u y as a ypical a ming illage. Me allu gy was also o g ea economic impo ance as i de eloped in he basin o he local i e s Liswa a, Pankówka and Mała Panwia om he second hal o he 14 h cen u y. Nume ous me al-wo king cen es we e in ope a ion in he icini y in he 16 h and 17 h cen u y. Awa e shed e en in he e olu ion o Zbo owskie occu ed in he middle o he 18 h cen u y wi h he disco e y o whi e kaolin ha had been used om he 16 h cen u y in he B i ish Isles and in he Low Coun ies o make s onewa e smoking pipes. Following he example o he wes Eu o- pean manu ac o ies i was decided a Zbo owskie o se up amanu ac o y specialised in he p oduc- ion o whi e-kaolin pipes, pu in o ope a ion in 1753. The illage, whose inhabi an s had un il hen cul i a ed land and o alesse ex en engaged in me allu gical p oduc ion, suddenly became ama- jo indus ial cen e. Pipes made a he Zbo owskie wo kshop we e no ed o hei supe io qual- i y compa able wi h Du ch p oduc s. In i s heyday i p oduced as many as wo million pipes ayea . A chaeological esea ch conduc ed in he illage in 2013 and 2014 con i med he loca ion o he o me manu ac o y. Analysis o he esul s and pa allel his o ical esea ch p o ed ha he illage opog aphy unde wen a - eaching changes: The pa in which he ac o y was se up was ese ed o he pu pose and became anew illage cen e. Employmen o incoming ade s om wes e n 49 Tamże. 50 Tamże. 51 A. ŻEBRACKA-PRUS, Wyb ane aspek y, s.110. OPEN ACCESS BaRBaRa GRaBnY— PRZEMYSław nOcuń 105 Eu ope hen esul ed in he ans o ma ion o he illage’s social na u e. The ans o ma ion o he popula ion s uc u e is e idenced in he public egis e s, in e alia. A ound 1840 he manu ac o y was shu down and he local me al wo ks also saw adecline as a esul o indus ialisa ion o he Uppe Silesian coal ield. Some o he inhabi an s hen mo ed ou o seek wo k in he hea o he indus ial a ea o Silesia. Mg Ba ba a G abny— a cheolog, adjunk wMuzeum „Gó nośląski Pa k E nog a iczny wCho zo- wie”, współp owadząca badania a cheologiczne ś edniowiecznych obiek ów mieszkalno-ob onnych— ś edniowiecznej wieży książęcej wSiedlęcinie koło Jeleniej Gó y, o az wczesnych s anowisk p zemy- słowych— e enów po ab yce ajek wZbo owskiem koło Lublińca (g abny@muzeumgpe-cho zow.pl). D P zemysław Nocuń— a cheolog, dok o nauk humanis ycznych. Koo dyna o działalności na- ukowej ibadawczej wMuzeum „Gó nośląski Pa k E nog a iczny wCho zowie”. Wykładowca wIn- s y ucie A cheologii Uniwe sy e u Jagiellońskiego wK akowie wzak esie a cheologii późnego ś e- dniowiecza inowoży ności. Kie ownik wielole niego p ojek u badań ś edniowiecznej książęcej wieży mieszkalnej wSiedlęcinie koło Jeleniej Gó y (nocun@muzeumgpe-cho zow.pl). OPEN ACCESS