Katalunia-Euskadi : Ikasketarako Ihardunaldiak

KATALUNIA-EUSKADI: IKASKETARAKO IHARDUNALDIAK * 1;austino Wguélez (Universittzt Autbnoma de Barcelona) *Katalunia-Euskadi: gizartea eta politika)> ikasketarako ihardunaldiak, Sitges-en 1983 ko irailaren 28-tilc - 30-ra hospatuak, eta Bartzelonako Unibertsitate Autonomoaren eta. Euskal Herriko Univertsitatearen SoziologiSailek antolatuak, ez dira mota hontako lehenengo esperientzia. Azken urte hauetan mintegiak eta elkartruke-ihardunaldiak hospatu dira Espainako zenbait uilibertsitateren artean; Bartzelonako <tAutonomas-n bertan, zenbait topaketa hospatu dira, ISuskal Herriko eta Asturiaseko unibertsitarirekin. Lehen ere hospatzen ziren topaketa hauek, noski, baina agian gauregun zeozer ezberdina da, hotlj, Unibertsitateak gizartearen eskakizunei ematen dien erantzuna. Posiblea da ekimen guzti hauek behar bikoitz baten ondorioa izatea. Alde batetik, Espainako erregioek eta -nazioek idei-, kultureta ikerkuntza-arloetan duten aberastasun espezifilcoa ezagutzearen beharra; kontutan harturik aberastasun hau siarritan anoratua izan dela uniformetasun faltsu batez, zeina, iraganaldian, esterilkorra izan bait da edo errepresioan bukatu bait da. Bestalde, zenbait ilruspen lokalista edo probintzialista posibleez asliatzearen beharra. Egoera politiko berriak arrisku bat ekar lezake, hau da, bakoitzak bere akomunitate autonomoa>> ren mugetan ixtea eta handik at ezer ez ilcustea. Azken hau, jakina, ez letorkioke batere ondo ikasketari: honek, kritiko eta eragingmia izan nahi badu, derrigorrez horizonte unibertsal bat izan behar du. * Traducció de Gontzal Barasorda. <(Papers,: Revista de Sociologia EUSKADI-KATALUNIA: ANTZEKOTASUNAK ETA EZBERDINTASUNAK Sitges-ko Ihardunaldiak hospatzearren ukitzeak hasi zirenean, genuen Euskadi eta Kataluniako eritzia, Estatuko hiritar gehiengoak duenaren antzekoa zen. Garapen ekonomikoaren ikuspegitik biek antza handia dute: Hirurogei urteetan Espainak hazkunde ekonomilio orokor handia izan badu ere, Euskadi eta Katalunia beste nazio eta erragioen aurrean lcokatzen dira. Hala ere, politik-arloan ezberdintasun garrantzitsuak ematen dira, nahiz eta hemen ere elementu komun bat, nazio-gaia, mugatzailea agertu. Ikuspegi instituzional batetik, aipatutako ezberdintasunak argiro agertzen dira, adibidez, partidu-sisteman eta langile-mugimenduaren erakuntzan. Ikuspegi ez hain instituzional batetatik ezberdintasunak handiagoak dira; hala nola, Euskal Herrian ematen den borroka harmatua, edo Katalunian dagoen apatia politiko sakona, zeina, batzuentzat, delegazio politiko bat besterik ez den. Honen aurrean, Soziologiatik gure buruari egin nahi genion galdera nagusia zera zen: Euskadin eta Katalunian ematen den modernapen prozesuak, zeintzu ezaugarri espezifikoak izan ditu eta izaten ari da? Galdera hau erantzuteko, zenbait adierazleek (okupazio-tasa, bum bakoitzeko errenta, industri-produlctoak) izan lezaketeen determinismotik illes egitea beharrezkoa ikusi dugu, nahiz eta beren garrantzitasuna ez ulcatu. Bestalde, Hirurogei urteetako garapena Espainako alde dezberdinen arteko diferentziak ezabatzen ari zenaren ideia kontutan ez hartzea beharezkoa ikusi dugu baita ere. Ondorioz, debatearen helburuak bikoitza izan behar zuen: Lehenik, zenbait egitur-ezaugarriek nazio bata eta bestean izan zuten eraldakuntza berezia aztertzea; bigarrenez, faktore kultural, ideologiko, politilro, kontzientzia kolektibozko eta baita ere soziologikoek, deitutalro moder- + napen-prozesuan izan duten pisua balioztatzea. Lehengo ihardunaldi hauek, azkenengo adierazleen debatetilc ihes egin gabe, lehenengo adierazle-mota estudiatzea zuten helbuma. Honen arrazoia?: metodologi-aulcera butsa. Ikus ditzagun, bada, sarrera labur honetan, ezinbesteko galdera batzu, geroago datozen txostenak irakurtzeko bizgarritzat, eta ez ordekotzat, balio daitezkeenak. Katalunia eta Euskal Herria, beren gehiengo maila eta erritmoa hedakunde demografikoan, 1950-1975 periodoan izan dute, gure historia berriaren oinarrizko hogeitabost urte hauetan zehar. Aldi honetan, Katalunia % 75 bat hazi zen; Euskadi berriz, % 77 bat. Kasu bietan, gehipen honek oinarrizko elementu bat du: inmigrazioa. Hala ere, egungo egoera ez da bakarrik lehenaldi berri honen ondorioa, historia luzeago batena baizik; Catalunya-Euskadi: ,societat i política hau dela eta, presentea azaltzeko, derrigorrezkoa da horizontea zabaltzea. Honela egiten badugu, elenlentu berri eta bereizgarriak ikus ditzakegu. Mendearen lehengo hamarkadan, Euskadik biztanleria galtzen du migrazioaren ondonioz (- 31.962!), eta ondorengo hamarkadetan, 1951-60-koa arte, bere gehiengo saldo pesitiboa inoiz ez doa 9.000 pertsonetatik gora. Hazkunderik handiena 1953.-60 hamarkadan (131.727) eta hirurogeietan (274.323) ematen da. Kataluniak, berriz, nahiz eta eskualde batetatik beste batetara aldatu, beti saldu positiboa izan du mendearen hasieratilr; bigarren hamarkadan 224.291 pertsona erakartzen ditu, eta hirurogeietan saldo positiboa handiena bada ere (719.877), 1950-60 hamarkada ez da oso atzean geratzen (439.887), ez eta ere 1920-30-koa (321.995). Beste hitzekin esanez, Katalunian zaharragoa da hazkunde azeleratua, inmigrazio masiboak bultzatua, industrializazio bera zaharragoa den moduan. Bestalde Euskadin, orokorki hitz eginez, industrializazioa guda ondoren ematen da, nahiz eta beraren oinarrizlro ardatz batzu lehenago agertu: siderurgia XIX. mendearen amaieran, eta banka handia xx. mendearen hasieran. Inmigrazio eta hazkunde demografilro-prozesua alde batetik, eta falrtore hauek Katalunia eta Euskadi gizarte <thiri-industriabak bihurtzean izan duten eragina bestalde, oso ezberdinak dira. Esandakoari zera gehi genezaioke: Euskadin enpresa handiak eragin handiagoa du langile-kopuruari dagokionez; honen aurrean, erdi-mailako enpresalr indar handiagoa du Katalunian. Famili-enpresak, bietan indarra badu ere, aurkezten dituen ezaugarriak ezberdinak dira: Katalunian, Bartzelonako industri-guneari oso loturik agertzen zaigu; Euslcadin berriz, autonomia handiagoa du, egitura lokalista eta nekazalagoa du~~larilr. Herri bietan migrarien integralruntza-prozesua ezberdina da; Aipatutako egitur-ezberdintasunek, beste batzuekin batera, eragina izan behar dute prozesu honetan Katalunian eta Euskadin ematen diren diferentzietan. Katalunian, 50 eta 6O.ko hamarkadetan datorren inmigrazioa, lehen etorritako garrantzizko komunitate inrnigrante batekin aurkitzen da; komunitate honek, mendearen hasieratik parte hartu zuen, jatorrizko katalanekin batera, Kataluniako jazokuntza poljtiko-sozial garrantzitsuenetan. Euskadin berriz, inrnigrazio-prozesua berria denez gero, integrazioaren arazoa problema politiko berriei (frankismoaren diktadura eta demokraziari alegia) lotuagoa agertzen zaigu derrigorrez. Hirigintza-ereduan gauzrx komun bat badago ere (Katalunia eta Euskadiko industri-hirien dentsitate handia eta hazkunde itzelezko eta harramantsua alegia), funtsezko desberdintzapen-elementu bat dagoela uste dut: katalan eredua Bartzelona inguruan erdiratzen da, eta lurraldearen % 8-an, ia populazioaren % 80-a biltzen da; eta ez hau bakarrilr: gainerako lurraldeak, industri, komunikabide, turismo eta abarreko ikuspegietatik, baita ere aipa- ccPaperss: Revista de Sociologia turiko gunean daude polarizatuak. Aldiz, Euskadiko hirigintza polizentrudunagoa (edoctarea salcabanatuta)>-koa) dela esan genezake. Eredu-diferentzia honek ondorio oso garrantzitsuak izan ditzake egitura sozialean, osoki hartuta. Ondorio batzuk Sitges-ko ihardunaldietan agertzen ziren jadanik; beste batzutaz geroago sakondu beharko da: kultur-eredua erdiratu ala deserdiratua, zoluaren erabilera sozial ezberdinak, ,' otzarte-estratu desberdinen lurralde-banakuntza kadibidez Kataluniako profesionari eta politiko gehienak Bartzelonako hirian bizi dira-, irakaskuntza, indar sozialen (sindikatu, enpresari, konsumitzaileen) antolaketa, erdirapen politikoa eta abar. Bartzelonako erdirapen politiko eta lculturalaren aurrean (Katalunia osoa metropoliaren begietatik ikusiz arnai daiteke), euskal polizentrismoa dugu, zeinak, segur aski, harreman sozial eta politikoei konplexutasun -eta aberastasun?- handiagoa ematen bait die. Aipaturiko eredua, elementu guzti hauetan eragiten duena, demografi-hizkeraz soilik hitz eginez ulertezina egiten zaigu: historikolri jadanik ezberdintasunak ikusten dira Irultura, tradizioa eta politikan. Kontutan hartu behar den beste gai bat, lanpostuen egitura da. Katalunia eta Euslcadi batera lontsideratzen baditugu, Estatuko alde kapitalistenarekin aurlcitzen gara, dudarik ez. Alokairukapen-tasak, 1970-ko datuen arabera, populazio aktiboaren % 80-tik gora daude. Enplegatu eta teknilcari alokatuen sektoreek -<terdilro klase berriak)> deituakEspainako batezbestekoa baina pertsona-kopuru askoz handiagoa dute. Hala ere, Euskadi eta Kataluniaren aneko ezberdintasunalr nabarigarrial: dira: Ogibideak, 1970-an Eztskadi Katalunia 1. Eskulangileak ................... 2. Eskulangdeak ez direnak ...... 42,8 37,42 3. Nekazariak ...................... 10,O 8,31 Irudian'agertzen denez, Kataluniako ogibide-egitura eskuzlcoagoa eta teknikaztapen gutxiagotakoa da; honek, noski, Herri bakoitzeko talde soziaIen (hots, langileria, erdiko klase eta beste talderen) egituran eragiten du. Diferentzia hauek, ikuspegi s~ziolo~ikotik, Sitges-ko ihardunaldietan aztertutako beste gaitan eragina duten ondorioak dituzte. Adibidez, boto politikoan, identitate nazionalaren Icontzeptuan, erakuntza-maiíetan eta erakuntzaren Catalunya-Euskadi: societat i política ezaugarrietan, eta lrrisisaren londorioetan. Baliteke, lanbide diferentzia hauen arrazoiak, selctore ekonomilco modernoen ezarrera ezberdinean, enpresen tamainu-desberdintasunetan eta bestelako faktoretan bilatu behar izango genituzkeela. Dena den, lanbide-egiturari bumzko datu hauek erakusten dutena nabaritzekoa da: lehenago industriaztatu den Herria ez da beti lehenago teknikaztatzen dena. Aldiz, industriaren modernizapen-motak, Herri baten barruan ere, desberdinak direla argi ikusten da. Katalunia eta Euskadilro gizarte-egituren zenbait elementuei buruz egindako debateetatik, hipotesi bi ateratzen dira. Hipotesi hauek eztabaidatuak izan ziren Sitges-en, baina sakonago estudiatu eta aztertu beharko lirateke. Ikus ditzagun laburki: Lehengoa modernotasunaren ezaugarriei buruzkoa da. Katalunia eragin hiri-industrial handiagoak dituen gizarte bat dela esan genezake. Eragin hauek nabaritzen dira jaiokuntz-tasa beheagoetan, familiaren kontzeptu laikoago (funtzionalago) batetan eta lan-, gizarteeta politikharremanen kontzeptu bitartekoago batetan; erligioa, maila pribatu batetan ulertzen da. Euskadin berriz, nekazaleraginak nabarmenagoak dira, ugalmen-portaerak ez daude oso mugatu,ak, lan-herremanetan paternalkeriak eragiten du -azken hau, noski, nekazal-alde batetan kokaturiko enpresa txikiari aplika dalrioke, baina ez enpresa handiari-, politiketa gizarte-harremanak palrtu gutxiagorelcin eramaten dira, erligioaren eraginak projektapen publiko handiagoa du, etab. Balizko guzti hauek zera erakutsiko lukete: Modernotasunaren bideak desberdinal~ dira, eredu bs~kar betetan ezin daitezke koka, eta, dauden diferentziek, gizarte konkretu batetako harreman sozialek dituzten ezaugarri bereziak azaltzeko balio behar dute. Bigarren hipotesia nazio-identitatearen gaiari buruzkoa litzateke. Arazo hau, dudarik ez, oso garrantzizkoa da, bai Katalunia eta bai Euskal Herri mailan, gizabanako eta erakunde sozial eta politiko gehienentzat. Ezkertiar eta eskuindarren planteiamenduak ezberdinak dira Herri batetik bestera, eta berdina esan daiteke erakunde sozial eta politiko desberdinetaz, eta gizarte osoari buruz. Pentsa daiteke identitate bera modu ezberdinetan bizi dutela. Esango nuke nik, identitate nazionalaren bizipenak, Euskadin, talde sozial primariozko ezaugarriak dituela: lur eta aitzinekoekin Ioturik dago, erreferentzitalde sozial primarioenekin erlazionatzen da. Katalunian aldiz, identitate nazionalaren bizipen laikoagoa egongo litzateke, produkzioan eta politikan erdiratuagoa. Arazo hau zabala eta askotarikoa da benetan, baina aztertu beharrekoa; aspektu ideologiko eta politiko, psikologiko eta ekonomikoak ezberdindu behar dira, eta tradizioa, erligioa eta beste faktoreren batzuek herri bezala bizi den identitatean duten eragina aztertu behar da. <<Papers)>: Revista de Sociologia Gizartea aztertzen dugunoi, beraz, desafio bat planteiatzen zaigu: Autoi nomi-Estatuaren gizarte-errealitatea maila zientifiko batez deszifratzea, chauvinisme -an erori gabe alegia. ESPAINAREN PLURALTASUNA Gai hauei buruzko lehenengo topaketa batek mugatuta izan behar zuen derrigorrez, eta erantzunak edo konklusioak baino gehiago, galderak sorterazi behar zituen. Hala ere, honako konlrlusion atera dezalregu: inguru politilro eta sistema sozioekonomiko berdinen barruan aurkitzen bagara ere, Herri bakoitzeko modernapeneta aldaketaprozesuek dituzten ezaugarriak ezberdinak dira. Ezberditasun historikoak eta oraingoak direla eta, enora ezinezko pluraltasuna dugu Espanian. Estatuko nazio eta erregioek dituzten ezaugarrien azterkta aurrera eraman behar dutenak, gizarte-zientzialariak dira. Lan honek ezin dezake ahaz politika arloan gertatzen ari dena. Baina politilroak ere oker ibiliko lirateke, errealitatearen azterketa zientifilrotik eratortzen dena kontutan hartuko ez balute, eta Espaina erakunde homogeneo eta uniforme bat kontsideratuz jarraituko balira. Gure Estatualr nazio eta erregio asko du; honek, zenbaitentzat, politika eta erakuntza beharrezlroa ez litzatekeen maila batez konplikatuko lituzlre; baina, dudarik ez, errealitate hori azter edo zuzentzeko dauden tresna politiko eta zientifikoak, errealitate bera baino konplexuta- .sun eta aberastasun gutxiagotakoak dira. Azken finean, errealitatea da nagusi. ELKARREKIKO DEBATE ETA IKASKETEN ETORKIZUMA Sitges-ko ihardunaldien konklusioetan jadanik, debatearen jarraipena garantizatzearen konpromezua hartzen genuen, 11. ihardunaldi batzuen bidez; honelako topaketak, nahiz denbora gutxi iraun, itzelki emankorrak izaten dira. Baina honen aparte, beharbada lrontutan hartu behar genukeen aukera bat zera izango litzateke: Unibertsitate barruan elkartruke naharo eta sistematikoagoak bultzatzea ikertzapen eta hezkuntza unibertsitariozko <tcurricula~> en barruan, ohizko gauza bezala. Honela, zenbait helburu lortu nahi izango lirateke: Espainako nazio eta erregioen artean unibertsitate mailan mantentzen dugun elkar-jakineztasuna apurtzea; ikertzapen eta erakuntza-gaitasunen zabalkuntza, bakoitzaren mugen kanpo, posible bihurtzea; Catalunya-Euskadi: societat i política gure errealitate sozialaren ezaguera bete eta kritiko bat lortzea. Bai instituzionalduriko jakintzen bidez (ekonomia, soziologia, historia, geografia eta abarrez), bai diziplinaarteko ikasketak eta hezkuntza bultzatuz, aipatutako helburu guztiak bete litezke. Jadanik zenbait esperientzirekin has genezakeela uste dut nik. Hona hemen batzu, adibide bezala: 1. Espainako unibertsitate ezberdinetatik metodologi-euskarri komuna izango luketeen aktua1itatezk.o zenbait gairi buruzko ikerketa batera egina eta gonbaratua. 2. Kurtso edo mintegi egonkorrak unibertsitate bakoitzean, edo behintzat printzipaletan, nazio eta erregio desberdinetako egitura sozio-ekonomikepolitikoaren aspektu espezifiko batzu aztertuko zituztenak; aspektu hauek ez lute ordeztu beharko, aurrezsuposatu baizik, diziplina desberdinen irakaskuntza, non {terregio-aldagaia~ funtsezkoa izan behar bait du. 3. Ikuspegi instrument:llago bata, unibertsitate bakoitzeko bibliotekan i(autonomiak)> izeneko sail bat sortzea oso ondo legoke. Sail honetan, erregio eta nazionalitateak hobeto ezagutzeko balio izango lukeen gizartezientzi arearen bibliografia osoa bilduko litzateke, exhaustibotasun-asmo batekin; honela, gaur egun sarritan gertatzen dena, hau da, erregio konkretu batetako dokumentu, material eta argitarapenak bere mugetatik kanpo oso eskaski ezagutzen direla, ekidingo litzateke. 4. Beharbada eragingarria litzateke unibertsitateen aneko Instituto bat sortzea, aipatu ditudan ikerliuntz-areak eta agiri-fondoen finkapena bultzatzeko; honela, agian askoz gehiago lortuko litzateke: unibertsitalelkartrukea eta Unibertsitatearen zabalkuntza. Beharbada, esperientzi hauetako batzu ez dira aurrera aterako, agian beste zenbait esperientzi emankorrago sortuko dituzte. Nola edo hala, Unibertsitatea eta unibertsitariok, gaur egungo Espainan ematen den Herri desberdinen arteko elkarbizitzak esan nahi duenarengan kritikoki sakontzeari uko egingo bagenio, e:z genuke gure zeregina bete izango. Oharra: S~tges-en aurkezturiko txostenez gainera, La estructura social del País Vasco, Francisco J. Llera-ren artikulua aipatu behar dut hemen, balioganitasun handitakoa izan bait zait.