scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Un fragmento del Canon medicinae en el ms. 1 de los Archivos nacionales de Andorra

Martínez Gázquez, José; Vela Palomares, Susana

Abstract

The existence of a piece of a Latin medicine text in the number first miscellanean manuscript from the "Arxiu de les Set Claus" (Casa de la Vall, Andorra la Vella) -a very important "còdex Miscel·lani" because of the texts that contains- attrated our attention, since it had not yet been identified. It corresponds with the chapters about humane body from the first book Avicena's Canon de medicina. We propose its identification and correlation with other documents from the same period and the sourrandings of Andorra and Seu d'Urgell.

Full text

Faventia 1712, 1995 77-94 Un fragmento del Canon medicinae en el ms. 1 de 10s Archivos Nacionales de Andorra* José Martínez Gázquez Universitat Autbnoma de Barcelona. Departament de Filologia Clhssica. 08193 Bellaterra (Barcelona). Spain Susana Vela Palomares Arxius Nacionals dlAndorra Data de recepció: 311011995 Abstract The existence of a piece of a Latin medicine text in the number first miscellanean manuscript from the <(Arxiu de les Set Claus, (Casa de la Vall, Andorra la Vella) -a very important <<cbdex Miscel.lani>> because of the texts that containsattrated our attention, since it had not yet been identified. It corresponds with the chapters about humane body from the first book Avicena's Canon de medicina. We propose its identification and correlation with other documents from the same period and the sourrandings of Andorra and Seu d7Urgell. Uno de 10s manuscritos mis interesantes del Arxiu de les Set Claus (Casa de la Vall, Andorra la Vella) es el Cddex miscel.lanil. La importancia de este códice estriba tanto en su antigüedad (siglos XII-xvr) como en el conjunt0 de textos que recoge, que hacen que resulte de un contenido extraordinario. En este volumen se recogen copias de documentos y de fragmentos de libros encuadernados juntos, probablemente en el siglo XVII y agrupados correctamente. Tienen especial interés diferentes privilegios otorgados por 10s señores de Andorra a 10s habitantes de 10s valles desde 10s siglos XII al xv2. Por 10 que respecta a 10s diversos textos recogidos, se pueden encontrar fragmentos del libro de caballena Tristany i Zsolda3, en catalán (ff. 32r-35v); la Doctrina " Este trabajo se ha realizado con la ayuda del Proyecto de Investigación de la DGICYT PS89-0055. Agradecemos al profesor Dr. W. Berschin su ayuda durante nuestra estancia en noviembre de 1994 en el Seminar fur Lateinische Philologie des Mittelalters donde pudimos trabajar sobre este texto y su identificación. 1. Se encuentra actualmente en el Arxiu Histbric Nacional d' Andorra, con la signatura ASC ms. 1. 2. Recoge entre otros documentos la concordia firmada entre 10s habitantes de Andorra y el obispo de Urgel Arnau de Preixens el a80 1176 (ff. 6v-8r); la donación de 10s habitantes de Andorra al conde Roger Bernat IíI de Foix de 10s derechos de justicia, el 1275 (f. 8v); tres copias del pareatge de 1278 (ff. 29r-31v, 126r-129v, 144r-145v); les ordinacions sobre la taxación de las escrituras de 10s notarios, el 1356 (ff. 19r-24v); unas disposiciones de 10s veguers referidas a la defensa de 10s valles de Andorra, el 1472 (ff. 86r-88v), etc. 3. Cfr. ARAMON I SERRA, R. (1969). <El Tristany catali d'Andorra,,. Mélanges offerts a Rita Lejeune, vol. I, p. 323-337 y Revista d'Estudis Romanics (1966). Después de este trabajo, Enrique A. Ros, del Seminari0 de Hispánicas de la Universidad de Berna (Suiza), elaboró un estudio sobre el Tristany i Isolda contenido en el Cbdex misceldani. 78 Faventia 1712, 1995 José Martinez GBzquez; Susana Vela Palomares Pueril de Ramon Llull, en catalán (ff. 36r-69v); las Constitutiones sinodales del obispado de Urgel, en latin (ff. 95r-11 lv), un tratado de astrologia en catalán4 (ff. 70r-85v) y un pequeño fragmento de un tratado de medicina en latin, cuya identificación proponemos como integrante del Canon de medicina de Avicena, (Abu Ali-al-Husayn ibn Abd Allah ibn Sina) (980-1037), el Único texto que se encuentra escrit0 sobre pergamino, como resto de un códice desmembrado (ff. lr-lv y 9r-9v), y que constituye el objeto del presente estudio. El códice ha merecido la atención de historiadores e investigadores como F. Valls i Taberner5, Oriol Valls6, Cebrii Baraut Obiols7, R. Aramon i Serra i Enrique A. Ros, aunque no se habia analizado con detención la identificación del fragmento de medicina. El Códice misceláneo contiene un total de 39 textos, entre documentos y fragmentos escritos en diferentes tipos de papel tosco y amarillento, exceptuando el bifolio en pergamino que estudiamos. Tiene un total de 300 folios, aunque se encuentran trozos de papel sueltos y en mal estado; las medidas del manuscrito son 3 13 x 235 mm8. La cubierta y las pastas del códice son de la época en que se reencuadernó, probablemente en el siglo xvr19. La cubierta es de pergamino oscuro y tosco con refuerzos de piel en el lomo y en 10s cierres. La encuadernación es de muy poca calidad y con materiales toscos. La foliación es moderna y corresponde a la intervención del Servei d' Arxius, en el año 199 1. El fragmento del Canon de medicina de Avicena ocupa 10s folios lr-lv y el 9r-9v del Chdex miscel~lani, un bifolio. Nos ha llegado de forma incompleta: corresponde a un bifolio de un manuscrito perdido, que se ha conservado sin el titulo, ni el nombre del autor. Parece ser que pudo haberse usado como guardas de un conjunto de documentos de interés histórico para las gentes del Principado. 4. El análisis y edición crítica de este tratado de astrologia ha constituido el objeto del trabajo de investigación presentado por Susana Vela Palomares en la Facultat de Lletres de la Universitat Autbnoma de Barcelona bajo el titulo: Laprdctica de l'astrologia a la Catalunya del segle XV. Estudi i edició critica dels textos astrolbgics del Cbdex misce1,lani (Arxiu de les Set Claus. Andorra la Vella), 1995. 5. VALLS i TABERWR, F. (1920). Privilegis i ordinacions de les vallspirinenques, III: La vall d'Andorra, Barcelona. 6. Oriol Valls elaboró, durante 10s años sesenta, un fichero que recogia las diferentes filigranas de 10s papeles que conformaban el Cbdex miscel.lani. 7. BARAUT OBIOL, C. (1988). Cartulari de la Vall d'Andorra. Segles IX-XIII. Vol. I. Andorra, y aUna traducció catalana del segle xv del primer pareatge d' Andorra, (1991). Butlleti del Cornit2 d'Andorra de CiPncies Histbriques (1989-1990), Andorra, p. 49-57. 8. Dada la diversidad de 10s documentos y fragmentos de 10s textos recogidos en el C6dex tniscel~lani, estas son las medidas de las cubiertas del manuscrito. 9. Es muy probable que la encuadernación sea del siglo xvn, ya que en el año 1672 el Consell General de les Valls tom6 conciencia de la importancia de sus fondos documentales y comenzó una politica de recogida y transcripción de gran parte de 10s privilegios otorgados en épocas anteriores por 10s consenyors, tal como se recoge en el Llibre d'Actes (1637-1681, ASC, L1. núm. 9). Cailotz tnerllcinae en el ms 1 de 10s Archivos Nacionales de Andorra Faventla 1712, 1995 79 Figura 1. Anbgua encuadernación del manuscrit0 y follo lr ms 1, Arch~vos Nacionales de Andorra Figura 2. Reconstrucción del bifolio con 10s fragmentos recogidos de las guardas Fol lv y fol 9r ms 1, Archivos Nacionales de Andorra 80 Faventia 1712, 1995 José Martinez Gázquez; Susana Vela Palomares La escritura está hecha a dos columnas, el número de lineas por columna es de 58. La caja de escritura es de 294 x 195 mm y la medida del bifolio és de 581 x 415 mm. El rallado de la caja de escritura se ha hecho a punta seca y con tinta marrón. Las letras iniciales mayúsculas son de color rojo. Su letra es carolina libraria del siglo XIII. Existen algunas notas en 10s márgenes realizadas por una mano diferente. No tenemos referencia alguna de copista, lugar ni fecha de la copia. Por su carácter fragmentari0 no aparece colofón, ni ningún otro tipo de indicación que nos permita asegurarlos. El estado de conservación del fragmento, bastante deteriorado, es el siguiente: el bifolio ha sido recortado por 10s márgenes derecho e inferior, probablemente en el momento de su ligadura al manuscrit0 factici0 en el que nos ha llegado. Afortunadamente 10s restos recortados de 10s márgenes fueron cosidos en el interior de la cubierta y se han podido recuperar y leer juntamente, con 10s deterioros del corte del pergamino, la humedad y el paso del tiempo. Nos encontramos ante una muestra más de la enorme difusión1° que tuvo la obra médica de Avicena, inserta en la tradición médica árabe, concebida más como <<una serie de notas o de apuntes sucintos, no demasiado largos, basados en el razonamiento y 10s principios de la lógica, a fin de que pudieran ser memorizados por sus discípulos, que como una enciclopedia de 10s conocirnientos de su época>>. La medicina entendida como ciencia en búsqueda constante del equilibri0 y de la unidad sin contradicción entre el cuerpo y el espíritu, entre la naturaleza y el hombre. El Canon consta de cinco volúmenes. El primero, del que está tomado el fragmento que presentamos con contenido referido a 10s músculos de la mandíbula, la cabeza, la epiglotis, la garganta, etc. (fol. lr y v) y las causas de las enfermedades (fol. 9r y v), trata de 10s principios generales: define la medicina y su campo de acción; presenta la constitución humana, la naturaleza de 10s órganos, de 10s humores, 10s músculos, nervios, arterias y venas, las enfermedades y su etiologia, así como orientaciones para la dieta y 10s efectos del clima, y observaciones de medicina preventiva y tratamientos. El segundo tiene dos partes. La primera trata de la forma de determinar la naturaleza de 10s remedios por la experimentación y sus efectos. La segunda contiene una lista de 760 fármacos ordenados alfabéticamente. El tercer0 presenta etiologia, sintomas, diagnóstico, prognosis y tratamiento sistemático de las enfermedades. El cuarto se ocupa de las enfermedades generales y el quinto ofrece un formulari0 con prescripciones para diversas enfermedades, preparación de medicamentos, pesos y medidas. La difusión y uso del Canon fue muy grande. Fue traducido al latin por Gerardo de Cremona en Toledo, apenas un siglo después de su composición, y tras la aparición de la imprenta fue editado en 16 ocasiones antes del 1500 y muchas mis en 10s siglos XVI y XVII. Libro de texto de la Universidad de Montpellier, durante muchos años fue el texto de otras muchas universidades europeas. 10. SAID, Hakim Mohammed (<El "Canon de la medicina". Monument0 del arte de curara. El Correu de la UNESCO, p. 13-15. Canon nzedicinae en el ms. 1 de 10s Archivos Nacionales de Andorra Faventia 1712. 1995 81 De su conocimiento en muy apartados lugares, hemos encontrado un valioso testimonio entre la documentación del Archivo Diocesano de la Seu d'Urgell1l del año 1372, que prueba su uso en la medicina práctica y la autoridad que confiere a 10s médicos que lo conocen. Tres médicos judios diagnostican a petición de Arnau Isarn de la Cortinada que su esposa Ramona padece un cáncer y no la lepra ((segoms que és posat en 10 quart libre de Vincena)). El documento dice asi: Nouerint uniuersi quod anno a natiuitate Domini millesimo CCC LXX secundo, die XIIII mensis decembris, coram honorabili uiro Hugueto de Areny, domicello, baiulo ciuitatis Urgellensis, comparauit Arnaldus Isern de la Cortinacia, parrochie de Ordineu, uallis Andorre, cui exposuit in lingua materna hec uerba: Mossd 10 batlle et veguer que sots dels vals d'Andorra pzr 10 senyor bisbe, devets saber que Ramona Iserna, muyler mia, ha gran mal en 10 nas, et les gens alcunes dihen que és meselia, hoc 6 39v.) noresmenys, que la cort dlAndorra na suspita que no u aya et a la remesa atia vós, axí com a aquel qui sots veguer d'Andorra, la dita muyller mia, que vós degats fer pendre ledesme examen per metges, phísichs et surgeans si la dita muyler mia és tocada de malautia de maselia, et d'atzb us requir per 10 offici que comanat vos és. Et dominus baiuhs, attendens quod dicta proponita et requisita per dictum Amaldum sunt iusta, fecit venire coram sui presencia rnagistrum Deuslosal, phisicum, magistrum en Deusloguar et magistrum Vitalem, iudeos, medicos et surgeanos habitantes in dicta civitate, quibus mandavit quod fecerent de dicta muliere bene et legitime iuta artem et scienciam medicine dictum examen. Qui responderunt quod erant parati facere et ipsum examen, ut dixerunt, fecerunt bene et iuste utfieri debebat. Quo facto, omnes unanimes et concordes, in presencia dicti domini baiuli et testium subscriptorum, fecerunt relacionem ut sequitur: E 10s dits metges, stans denant la presencia de l'honrat n'Uguet d'Areny, dontzel, batlle de la ciutat d'Urgel1, stans en la present cort, miyantzan sagrament, digueren et proposaren que els, tots tres, avien feyta sagnar la dita Ramona Isserna et que han vista et sguarda tota la persona de la dita Ramona et la sua aygua, et colada la sua sagnia et agut sguardament de tots 10s seus membres, et en totes aqueles parts senyall de messelia no un trobat, segons que és posat en 10 quart de Vincena; ans, 10 mal que ha en 10 nas és de specii de cranch, 10 qual és perticular en un membre et messelia és universal, per que.s deu perseguir meselia en mans, en peus, en ungles et en pells et en sanch, algun destroviment o cambiament que en la dita Ramona no és stat atrobat de present, segons art et conexentza nostra, salva reverdncia et conexentza de maestre en medicina major nostre. E de les coses damont dites n'Arnau Issern, marit de la demont dita Ramona, stant denant la presencia del dit batlle, demaniz que l'en fos feyta carta pública per mi, notari dava1 scrit, a membria et a testimoni de les damont dites coses, la qual li fo atorguada per 10 dit batlle. 11. ADU, Registre de la Cúria, vol. 3, f. 39r.-v., publicado por BAIGE, I.J. y FAGES, M. (1993). Diplomatari de la Vall d'Andorra. Segle XIV. Institut d'Estudis Andorrans. Andorra, doc. 67, p. 175-177. Ver MOLINE, E. <(Un diagnbstic mbdic del 1372 a la Seun. Església d'Urgell, núm. 183 (juliol-agost 1989), p. 5-6. 82 Faventia 1712, 1995 José Martínez GBzquez; Susana Vela Palomares Quod fuit in civitate Urgellense et in curia eiusdem civitatis, die XIIIIa rnensis decembris, anno a nativitate millesimo CCC LXXo secundo. Presentibus ad hec pro testibus: Petro Vitale, Andrea Febridor de civitate Urgellense, Petro AsfL.Ilat dlEnsalonga, parrochie de Ordineu, et Petro de Ministrels, notario curie presentis, et pluribus aliis de civitate Urgellense in dicta curia existentibus. Reparata. Este episodio de la práctica médica basada en Avicena en un lugar apartado del Pirineo nos permite conjeturar la existencia de copias del Canon similares a aquella de la que pudo salir nuestro fragmento. Se podria insertar dentro de las corrientes médicas que parten de Montpellier y cuya influencia, por su proximidad geográfica a 10s valles pirenaicos, es fácil colegir desde este famoso centro médico12. El texto es el siguiente: <Capitulum IX. De anatomia musculorum mandibularum superioris et inferioris> (fol. Ira):. . .eis ex egritudinibus sepeliuit eos creator apud ipsorum originem et egressionem a cerebro in osse paris et ipsos penetrare fecit in coopertura que similis est canali et est composita ex duobus ossibus paris et per tortuositas forarninum per que transit, que cum eis uadunt [eos nescientes] <eorum uestientes> extrema magno spatio donec par pertranseant ut eorum subera? paulatim induretur et a loco ubi prius orti fuerunt paulatim elongentur. Unicuique autem habere? duorum musculorum magna generantur corda que super mandibule inferioris extremitatem incedit et ipsam <que> cum trahitur eleuat. Et hii quidem duo musculi ab aliis duobus adiiuti fuerunt musculis qui in inferioribus bucce incedentes ad mandibulam descendunt inferiorem in fornice quoniam in eleuando graue est necessarium ipsum ingeniose regere et sollicitari pro ipso qualiter plus habeant fortitudinis. Et corda etiam que ex istis duobus nascitur musculis et ipsorum nascitur medietate et non ex eorum extremitatibus propter fortitudinem. Et corde due nascentes ex istis duobus musculis procedunt ex medio eorum, et non ex eorum extremitatibus propter fortitudinem. Musculorum uero aperiendi et mandibulam descendere facientium uilli ex additamentis nascuntur alhibrie [ed. adhubrienti] quae retro post aures creata fuerunt et descendunt uniuntur et fiunt unus musculus; post separantur et fiunt corda ut firmitudinem augeant, deinde iterum rarificatur et carne repletur et fit musculus ne propter sui tensionem ad nocumenta recipienda sit preparata. Deinde mandibule reflexio mento obuiat et cum contrahitur trahit mandibulam retro et descendit proculdubio; et propterea quod naturalis grauitas in descendendo adiuuat duo suffecetur et neque adiutorio eguerunt. Masticandi uero musculi sunt duo ab unaquaque enim parte uni musculo triangulato que eius caput positus fuent <tri>angulus qui ex suis angulis in facie consistit duo protenduntur latera, unum ad mandibulam descendit inferiorem et alterum ad partem p.. . ascendit, et inter ea 12. Para la reconstrucción del texto en sus lagunas hemos tenido presente la reedición del texto de Venecia 1486, Canon and De uiribus cordis. Canon tnedicinae en el ms. 1 de 10s Archivos Nacionales de Andorra Faventia 1712, 1995 83 basis continuatur recta et commiscetur quisque angulus ei quod ante ipsum existit propterea ut musculus iste diuersas in contrahendo habeat partes, et non sit ei motus equaliter, sed diuersis possit inclinare <in>declinationibus, ideo ut per eas mollicio et masticacio complea[n]tur. Capitulum X. De anotomia musculorum capitis Caput motus habet propios et motus cum quinque colli spondilibus communes per quos est motus compositus ex declinatione capitis et declinatione colli similiter. Unusquisque uero duorum motuum, scilicet, propios et comrnunes aut erit curuans anterius aut curuans posterius aut inclinans ad dextram aut ad sinistram. Et inter ipsum quidem secundum circumdandi forma motibus generatur conuersionis. Musculi autem qui caput ad inferiora proprie curuantur sunt duo musculi qui a duobus descendunt partibus qui cum musculis suis miscentur retro post? aures a superioribus et ab osse toracis ab inferioribus et eleuantur sicut continuum. Est etiam, cum quidam estimant, quod sint tres musculi duo.. . hnius eorum extrema ramificantur, et fiunt eis duo capita. Cum unus eorum mouetur caput ad inferiora curuatur. Et cum ambo mouentur caput ad anteriora temperate curuatur. Musculi uero qui caput et collum simul anterius curuantur sunt paria sub mery positum quod ad partem spondilis prime et secunde uadit et cum eis miscetur. Cum que pars ipsius quem ad partem almery contrahitur curuatur caput solum. Et si pars duabus spondilibus continuat operatur curuat ad anteriora etiam collum. Sed musculi qui solum caput ad posteriora curuant quatuor sunt paria sub partibus que nominauimus posita. Et horum quidem parium origo supra iuncturam existit, et ex eis etiam sunt que ad simenia perueniunt. Et ipsorum origo est longuinquior medietate que est posterius et sunt ex eis qui ad alas perueniunt, [et ipsorun origo est longuinquior <medietate que est posterius,> et sunt ex eis qui ad nlas perueniunt] quorum13 origo est a medio. Ex istis sunt <par quod ad duas prime spondilis> alas peruenit super par quod ad <duas> secundum peruenit aimenium; par cuius uil->lus ex ala primo oritur et uadit ad simenium secundum. Et eius quidem proprietas est ut capitis declinationem cum ipsum curuatur ad naturalem eleuet disposicionem sui transuersione. Et ex eis est propter quartum quod a superioribus incipiens penetrat sub tercio cun transuersione ad partem siluestrem et conmitatur (fol. lrb) prime spondilis alam. Duo prima paria caput posterius sine declinacione <aut cum declinacione> ualde parua curuant, et tercium declinacione rectificat torturam, Et quartum transuersione manifesta ad posteriora curuat. Et quicumque tercii et quarti solus declinatione inclinabit caput ad suam partem. Et cum ambo retrahentur mouetur caput ad posteriora conuersus absque declinatione. Musculi uero qui caput cum collo curuant sunt paria tria profunda et par unum cooperiens unumquodque impar eorum est triangulus cuius basis est posterius os cerebri et quod ex ea remanet ad collum descendit, sed trium parium sub eo expansorum. Unum super duo latera spondilium descendit et aliud multum declinat ad 13. En esta línea se produce el corte del pergamino. 84 Faventia 1712. 1995 Jod Martinez Gázquez; Susana Vela Palomares alas.<alias>. Et aliud per medium transit inter duo spondilium latera et duo alarum extrema. Musculi autem qui caput ad duo inclinant latera sunt duo paria capitis iuncturam conmitancia. unius paris eorum locus est anterius et ipsum est quod inter caput et spondile continuat secundam, cuius unum impar est a<d> dextra<m> et alterum a<d> sinistra<m>. Et par secundum eorum est cuius locus est posterius et coniungit <contingit> inter spondilem primam et caput cuius unum impar incedit a dextra et alterum a sinistra. Et quodcumque unum ex istis contrahetur caput declinabit ad partem ipsius cum transuersione. Et quicumque duo ab una parte contrahetur declinabit ad eos caput sine <absque> transuersione. Quod si anteriores mouebuntur iuuabunt in curando caput ad inferiora. Et si posteriores mouebuntur reducent caput ad posteriora. Et si ut omnes quatuor simul mouebuntur stabit caput recte. Et hii quidem quatuor musculi aliis musculis sunt minores. Verumtamen eis locorum ipsorum bonitate. Et quia sub aliis descendunt musculis tum fuit quantum alii propter magnitudinem habent. Iuncture propterea capitis due res necessarie fuere quibus due intentiones contrarie erant optime. Une est firmitudo, et hec quidem procedet ex affirmanda iunctura. Et ut parum motibus obediat. Et altera est multitudo numeri motuum. Et hec pendet ex facilitate iuncturarum et laxacione earum. Factum est igitur ut iuncturarum laxitas pertransiret complementum firmitudinis qua propter multos musculos qui sunt cingentes eas et circundantes acquiritur. Due igitur intenciones eis acquisite fuerunt, unde deus omnibus factoribus melior sit benedictus. Capitulum XI. De anathomia musculorum epiglotis Epiglotis est membrum cartilaginosum creatum ut uocis sit instrumentum, quod quidem ex tribus compositum est cartillaginibus. Una est cartilago quam sensus comprehendit coram gula et sub mento que uocatur peltalis et clipealis quoniam eius uenter est concauus et dorsum gibbosum pelte similis et clipeo parum eius. Et secunda est cartillago post illam posita ad partem colli cum ea ligata et uocatur ea que nomen non habet. Et tercia est super illas cooperiens quae cum ea que nomen non habet continuatur et obuiat peltali absque continuitate et inter ipsam et illam quae nomen non habent est iunctura dupla propter duas uacuitates quae sunt in ipsa in quas duo additamenta non habentia nomen decenter ingrediuntur cum eis ligamentis conexa et uocatur coopertorilis et cimbularis. Et propterea quod peltalis quandoque adiungitur non habenti nomen et quandoque elongatur ab ea est epiglotis amplitudo et eius coangustacio. Et propterea quod cimbula-ris cooperit clipealem et ipsam comitattur et propterea quod ab ea separatur est epiglotis apericio et ipsius clausio. Ubi autem est epiglotis et coram ipsa est os triangulatum lauda uocatum; quod laudam Graecam litteram significat et est ita 1. In creando uero os huius extitit iuuamentum ut sit orig et principium ex quo uilli musculorum epiglotis oriuntur. Epigloti preterea musculi fuere necessarii qui clipealem nomen non habenti aplicent et musculi qui cimbularem aplicent ipsis et eis cum ea cooperientur et musculi qui cimbalarem ab aliis duabus elongent ut epiglotis aperiatur. Ex musculis uero epiglotim aperientibus est par quod ab osse laude nascitur <et uadit ad anteriora peltalis et continuatur et expanditur super Canon nzedicinae en el ms. 1 de 10s Archivos Nacionales de Andorra Faventia 1712, 1995 85 ipsam et curn contrahitur trahit cimbulerem ad anteriora et ad inferiora et dilatatur>I4 epiglotis < et par quod numeratur inter musculos gule ad inferiora traben> tes, et nobis quidem uidetur ut ipsum numeretur inter eos qui inter eas sint communes, cuius origo est interius in torace et uadit ad peltalem. Ei uero multorum animalium motu aliud asociatur par et duo paria, quorum15 unum ad cimbalarem peruenit (fol. Iva) posterius et continuatur curn ea. Cumque contrahuntur ad cimbularem eleuant et eam ad posteriora trahunt et separantur ab aplicacione sui cum peltali et dilatatur epiglotis. Et alterius paris musculi ad duos cimbalaris margines ueniunt qui contrahuntur ipsam a peltali separant et in latitudinem extendunt et in dilatando epiglotim adiuuant. Ex musculis autem qui epiglotim coangustant est par quod a parte laude uenit et continuatur cum peltali, postea dilatatur et cingitur super illam que nomen non habet, donec duo extrema duorum imparium ipsius post illam que nomen non habet uniantur et <cum> contrahitur coangustat. Et ex eis sunt quatuor musculi, et fortasse extimatur quod sint duo musculi dupli continuantes peltalis extremitates cum extremitatibus eis que nomen non habent qui <cum> contrahuntur inferiora epiglotis coangustant. Et sunt qui extimant quod tamen unum par ipsorum sit occultum et alterum manifestum. Ex sitibus uero musculorum qui claudunt melior fuit ut interioribus epiglotis creati fuissent ita ut curn contraherentur cimbularem ad inferiora contraherent et eam claudendo cooperire facerent et propter hoc par creati fuerunt quod de radice peltali nascitur et eleuatur interius ad duo cimbularis extrema et ad radicem eius que nomen non habet a dextera et a sinistra et curn contrahuntur iuncturam stringunt et epiglotim tali clausura claudunt que musculos pectoris et diafragmatis refrenare ualeat in prohibendo aeris atraccionem. Quod quidem parui creati fuerunt ne in interioribus epiglotis coangustacionem facerent et fortes <fuerunt cresti> ut ipsorum fortitudinem curn impediti fuerint in claudendo epiglotim et prohibendo aeris atraccionem defectus multus corrigatur qui eis ex paruitate aduenit et ipsorum ia est secundum rectitudinem ascendencium cum declinacione parua propter quam fit continuacio conueniens inter peltalem et non habentem nomen. Et est etiarn curn duo inueniuntur musculi sub cimbalari positi quia hoc predictum par iuuant. Capitulum XII. De anathomia musculorum gutturis Guttur in summa duo habet paria que ipsum ad inferiora trahunt. Unum eorum est par quod iam in capitulo epiglotis nominauimus, et alterum est par etiam ex torace nascens quod eleuatur et cum lauda continuatur primo postea curn gutture, et trahit ipsum ad inferiora. Gutturis uero musculi sunt duo musculi gutturosi que sunt duo musculi apud gulam positi in transglutiendo adiuuantes. 14. En este lugar se produce el corte del pergamino con pérdida de dos líneas de texto. 15. Una llamada al margen introduce la glosa marginal siguiente: et alias? unique ipsum lacerti duo perueniunt ad cimbularem posterius. 92 Faventia 1712, 1995 José Martínez Gázquez; Susana Vela Palomares cionis quam postea nominabimus. Composite uero sunt in quibus due species aut plures contingunt ex quibus una componitur egritudo. Incipiemus igitur prius locui de egreditunibus simlicibus et dicemus quod egritudino simplicium genera sunt tria. Primum est genus egritudinum que membris comparantur quorum partes sunt similes et sunt male complexionis species, et ipse quidem non sunt comparate membris quorum partes sunt similes, nisi ideo quod in primis et essencialiter partibus accidunt similibus et per eas membris accidunt composicionis ita ut possibile sit imaginari eas comprehensas et repertas esse in quocumque membrorum uolueris quorum partes sunt similes et non incompositis. Et secundum genus est egritudinis membrorum officialium qui sunt egritudines composicionis que membris compositis accidunt que ex membris componunt quorum partes similantur. Membra autem officialia sunt operacionum instrumenta. Et tercium est genus egritudinum communium que membris accidunt quorum partes similantur et accidunt instrumentalibus in quanto sunt instrumentalia ita quod non sequatur eias instrumentalibus accidere propterea quod simplicibus acciderunt. Et he quidem sunt que continuitatis solutio uocantur et inparis disolutio. Solutio. 11. continuitatis plerumque accidit iuncture ita quod simplicibus membris ex quibus iunctura fuit composita nu10 modo accidit. Et plerumque accidit uero aut ossi aut uenis solummodo. Et ad ultimum quidem egritudinum sunt genera. Egritudines que complexionis sequuntur maliciam <composicionis> et egritudines que continuitatis solummodo sequuntur (fol. 9vb) et omnis egritudo que unam harum sequitur et per eam existit ei comparatur. Egritudines autem complexionum scite sunt .XVI. quas nominauimus. Capitulum 111. De egritunibus composicionis Composicionis egritudines quattuor comprehenduntur generibus: egritudines criature, egritudines quantitate et egritudines numeri et egritudines situs. Et creature quidem egritudines quattuor comprehenduntur generibus. Egritudines figure et est ut figura a suo cursu naturali mutetur et ex eius motu proueniat in operacione nocumentum sicut est tortura reni re..itudo tori quadrati et rotundi et rotunditas quadrati. Quius nomini est capitis rotunditas curn latitudine curn prouenerit inde impedimentum et multa stomachi rotunditas et ut in crystalloide non sit parua latitudo. Et secundum est egritudines uiarum quarum sunt tres species, quia aut dilatatur sicut dilatatur oculos et sicut sebel et uarices aut constringuntur sicut constringitur oculos et penetracio attrahendi aerem et medi. Aut clauduntur sicut opilacio foraminis uene? et uenarum epatis et aliorum. Et tercium est egritudines receptaculorum et uentriculorum quarum sunt quattor species quia aut fiunt maiora et dilatantur sicut testiculorum dilatatur foliculus, aut minoratur et constringuntur sicut minoracio et constriccio stomachi et constriccio uentriculorum cerebri curn est epilepsia. Aut opilantur et implentur sicut opilantur uentriculi cerebri curn est apoplexia, aut curuantur? et deserunt sicut curuantur uentriculi cordis sanguine curn multum gaudium perniciosum adest, aut multus timor perniciosus. Et quartum est egritudines superficierunt membrorum et sunt quia aut fitlene quod debet? esse asperum sicut os stomachi et intestina curn leniuntur, aut Canon rnedicinae en el ms. 1 de 10s Archivos Nacionales de Andorra Faventia 1712, 1995 93 exasperatur quod debet esse lene sicut trachea arteria quando exasperatur. Egritudinum autem quantitatis due sunt species quia aut sunt ex genere augmenti sicut est elephantia et magnitudo uirge et est egritudo que uocatur thersinus, aut sicut accidit quidam homini cui uocabatur Nichomachus cuius omnia membra adeo creuerunt quod se mouere non potuit, aut sunt ex genere diminucionis sicut siccitas lingue et pupille aut ptysis. Numeri quoque egritudines aut sunt ex genere augmenti et hoc quidem augmentum aut est naturale sicut dens additus aut digitus additus, aut est non naturale sicut glandula aut lapis; aut ex genere diminucionis et diminucio hec aut est naturalis sicut curn alicui non creatur digitus aut non naturalis sicut curn alicui abscinditur digitus. Egritudines uero situs et situs quidem secundum Ba? dicitur pro loco et dicitur pro societate si quattuor. Exitus membri a iunctura sua aut ut a suo meueatur situ ita quod non egrediatur sicut scissura que comparatur intestinis, aut moueautur subito motu in eo non secundum cursum naturalem neque uoluntarium sicut tremor, aut in suo figatur loco et non moueatur ab ipso quemadmodum accidit ei curn iuncture in egritudine podagre indurantur. Egritudines uero societatis omnem collegum disposicionem quam habet membrum comparacione sua ad alliud quod sibi uicinum existit siue ei appropinquet siue ab eo elongetur non secundum cursum naturalem. Et est duarum specierum, una est ut accidat ei prohibicio motus sui ad ipsum aut ut duritur sit postquam possibile erit sicut digitus curn sibi tangere uicinum prohibetur, aut curn accidit ei ut ab eo moueri prohibeatur, aut separetur ab eo postquam erat possibile, aut sit difficile sicut palbebre laxacio et iuncturarum laxacio in paralysi et duricies aperiendi manum et aperiendi oculum. Capitulum IV. De egritudinibus solucionis continuitatis Solucionis uero continuitatis egritudo plerumque accidit cuti et uocatur escoriaci0 aut scarificacio. Et plerumque accidit carni que est ei propinqua in qua nondum factum est pus et uocatur plaga. Sed curn pus sit ibi uocatur ulcus. Fit autem pus in ea propterea quod superfluitates in eam euacuantur eo quod est debilis et prop terea quod sui nutrimentum digerere non ualet et superfluitas et ipsum conuertitur, plerumque tamen dicitur plaga et ulcus solummodo continuitatis que accidit cuti et non carni. Quoaniam etiam accidit ossi quod ipsum in duas frangit partes aut in partes magnas aut paruas aut est cadens secundum longitudinem scindens ipsum, aut contingit ut cadat in cartilaginibus secundum tres dimensiones, aut ut accidat neruis. Sed si latitudini acciderit uocatur incisio, ex si acciderit secundum longitudinem et eius numerus non fuerit multus uocatur scissura et si eius numerus fuerit multus uocatur contusio. Plerumque etiam sit in partibus musculi que si in extremitate cediderit musculi uocatur attrictio siue cadat in numero siue in corde et si secundum latitudinem musculi proueniat uoctur separatio. Et si acciderit secundum longuitudinem et fuerit eius numeros paruus et fuerit eius concauitas magna uocatur amplificatio. Et si fuerit in partes eius multe et dilatetur et concauetur uocatur attrictio et dissolutio. Et est.. . dicitur dissolutio et attrictio liquefactio omne quod est medio musculi accidit quocumque contingat. Quod si in arteriis aut in uenis acciderit uocatur apertio et si contingat secundum eius latitudinem uocatur incisio et separatio: 94 Faventia 1712, 1995 José Martinez GBzquez; Susana Vela Palomares et si processerit secundum eius longitudinem uocatur fissura et est etiam cum hoc contingit secundum motum operationis orificiorum earum et uocatur perforatio. Quod si arteriis acciderit et non clausa fuerit et ex ea sanguis ad receptaculum quod ; ipsam circundat exierit donec receptaculum illud impleatur et curn prernitur ad arteriam reuertatur uocauitur rnr? sanguis, alii tamen homines omnem sanguinis egressionem ab arteriis.. . sanguis uocant. Debes autem escire quod non ornne membrum in partes dissolutionem tollerat. Cor .II. non tollerat quod prius accidit mors, Quod si in panniculis cadit et in diaphragmatibus uocatur ruptura et si inter duas partes membri compositi cadat et una ab alia separat ita ut membro simplici non accidat nocumentum eius separans concauitatem uocatur separatio et dislocatio et si accident neruo qui se de uno loco remouit uocatur ruptura. Et quandoque etiam fit in foraminibus continuitatis solutio? et dilatatur, et plerumque fit in locis ubi non sunt foramina et facit ibi foramina que non fuerunt. Et solutio quidem continuitatis et ulceratio et his similia curn in membro fuerint bone complexionis.. . sanantur. Et curn fuerit in membro male complexionis longo resistunt tempore. Quanto plus curn in corporibus contingut eorum que patiuntur hydropisim aut constrictionis malitiam et lepram. Et debes escire quod curn vulnera ista sunt stricta prouenit ex eis herpes estiomenus et tu invenieis in libris particularibus perscrutationem rei resolutionis continuitatis. Dimitamus ergo usque ibi. Capitulum V. De egritudinibus compositis In aegritudinibus autem compositis dictionem proferemus.. . Dico ergo quod cum. egritudines dicimus compositas non cuaslibet egritudines conjunctas intelligui volemus. Sed egritudines ex quibu omnibus curn conjungentur, prouenit ex eis res que est una egritudo et hec quidem est aprea? et eminentia in cute ex genere apreat?. Eminentie non sunt aparata parua sicut aparata sunt eminentia magna et in aparate quidem omnia egritudinum genera reperiuntur. In eo namque reperitur egritudu malicie complexionis. Nullum nanque accidit aparata nisi ex complexionis malitia curn ma? et in ipso etiam inueniuntur forme et compositionis malitia. Nullum non sit aparata qui curn eo proueniat lecio in figura et in dimensione et plerumque etiam ad est curn eo egritudos situs. Et inuenitur in ipso egritudo communis que est continuitatis solucio.. . sunt qui communitatis solo uocantur et imparans? dissolut~. . . tatis plenorum acidit iuncture ita quod simplicibus membris bus uincta fuit composita nul10 modo accidit. Et plerumque accidit.. . aut ossis aut uenis solum modo. Et ad ultimum quidem egritudinum tria sunt genera egritudines que complexionis secuntur maliciam compositiornis et egritudines que continuitatis solutionem sequuntur et fol. 9vb maliciam egritudinibus.. . Capitulum tercium. De egritudinibus composicionis. . . .dem plaga oculis. Secunda.. . (Última línea del pergamino fol. 9vb)